Luận án: An toàn khu (ATK) Trung ương Việt Bắc trong kháng chiến chống Pháp (1945-1954)

1 TRƯỜNG ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM  NGUYỄN XUÂN MINH AN TOÀN KHU (ATK) TRUNG ƯƠNG Ở VIỆT BẮC (Trong kháng chiến chông thực dân Pháp 1945 - 1954) Chuyên ngành: Lịch sử Cận đại và hiện đại Mã hiệu : 5.04 LUẬN ÁN PHÓ TIẾN SĨ KHOA HỌC LỊCH SỬ CÁN BỘ HƯỚNG DẪN KHOA HỌC 1. GS, TS Trương Hữu Quýnh 2. PGS, PTS Trần Bá Đệ HÀ NỘI - 1996 2 MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Cuộc kháng chiến của nhân dân Việt Nam chống thực dân Pháp xâm lược kéo dài 9 năm đã giành được thắng lợi to lớn,đánh dấu bằng chiến thắng Điện Biên Phủ (7/5/1954) và việc ký Hiệp định Giơnevơ (21/7/1954) về chấm dứt chiến tranh, lập lại hoà bình ở Đông Dương.

Cuộc kháng chiến đã để lại nhiều bài học kinh nghiệm quý báu, trong đó có bài học về xây dựng và bảo vệ An toàn khu (ATK) nơi cư trú và hoạt động của các cơ quan đầu não kháng chiến. An toàn khu (gọi tắt là ATK) là một vùng an toàn, nằm sâu trong căn cứ địa Việt Bắc, chủ yếu thuộc địa phận Nam Chợ Đồn (Bắc Cạn). Định Hoá, Võ Nhai, Phú Lương, Đại Từ (Thái Nguyên), Sơn Dương, Yên Sơn,,Chiêm Hoá (Tuyên Quang). Đó là nơi ở và làm việc của các cơ quan Trung ương Đảng, Chính phủ, mặt trận, Bộ Tổng tư lệnh- Tổng chỉ huy và Bộ Tổng tham mưu Quân đội nhân dân Việt Nam trong những năm 1947 - 1954.

An toàn khu Trung ương ở Việt Nam có tầm quan trọng đặc biệt đối với sự nghiệp kháng chiến của dân tộc. Nó là một trong những nhân tố có tính chất quyết định đối với thắng lợi của kháng chiến. Nhưng cho đến nay, trong nhận thức của người dân Việt Nam, nơi đến cuộc kháng chiến chống thực dânPháp, hầu như phần lớn chỉ biết đến chiến khu Việt Bắc, ít người biết đến ATK Trung ương nằm trong vùng đất nổi tiếng này. 3 Bởi vậy, việc nghiên cứu ATK Trung ương ở Việt Bắc, khôi phục quá trình xây dựng, bảo vệ ATK trong kháng chiến chông thực dân Pháp, là điều rất cần thiết.

ATK không phải là một đơn vị hành chính, mà là một khu vực lãnh thổ trong vùng Việt Bắc. Đó là nơi có đầy đủ các yếu tố thuận lợi vô điều kiện tự nhiên và xã hội, nhất là có cơ sở quần chúng vững chắc, đảm bảo an toàn cho sự hoạt động của các cơ quan lãnh đạo cao nhất của kháng chiến. Tuy ATK Trung ương chỉ được bố trí trong phạm vi một số huyện miền núi ở Việt Bắc, nhưng sự hiện diện cuẩ nó có ý nghĩa đối với cả quốc gia, dân tộc. Nghiên cứu ATK Trung ương, ngoài nội dung dựng lại quá trình xây dựng, bảo vệ lực lượng mọi mặt, bảo vệ địa bàn và đất đứng chân, luận án còn nhằm kháng chiến vai trò to lớn của nhân dân các dân tộc đối với cuộc kháng chiến nói chung và trong việc xây dựng, bảo vệ ATK Trung ương nói riêng.

Đề tài luận án có ý nghĩa về mặt kế hoạch, đồng thời cũng mang giá trị thực tiễn đối với thời kỳ xây dựng và bảo vệ Tổ quốc hiện nay. Những bài học kinh nghiệm của cuộc kháng chiến nói chung và về việc xây dựng, bảo vệ ATK nói riêng, đến nay vẫn còn có giá trị. Lịch sử nghiên cứu vấn đề Trong những năm gần đây, việc tìmhiểu ATK Trung ương Việt Bắc thời kỳ kháng chiến chống Pháp (1945- 1954) đã thu hút sự quan tâmko chỉ trong giới nghiên cứu, mà cả các cấp lãnh đạo, nhất là các cấp lãnh đạo ở những địa phương vốn là địa bàn ATK. 4 Nằm trên vùng đất chiến khu xưa, từ năm 1977, khoa sử Đại học Sư phạm Việt Bắc tổ chức cho sinh viên đi thực tập chuyên môn tìm hiểu ATK ở huyện Định Hoá (Thái Nguyên).

Thông qua khảo sát thực tế, bước đầu đoàn đã xác định được một số nơi ở và làm việc của các vị lãnh đạo và các cơ quan Trung ương thời kỳ kháng chiến, thu nhập được một số tài liệu qua các nhân chứng lịch sử và nhân dân địa phương. Năm 1986, Ban Tuyên giáo Tỉnh Bắc Thái được giao trách nhiệm đứng ra triệu tập và chủ trì hội nghị liên ngành, trong đó có kho sử Trường Đại học sư phạm Việt Bắc, bàn kế hoạch nghiên cứu, tôn tạo khu di tích ATK Định Hoá. Nhưng những quyết định của hội nghị không được triển khai thực hiện. Trong một số năm vừa qua, được sự giúp đỡ của Bảo tàng Hồ Chí Minh, Bảo tàng Bắc Thái và Bảo tàng Tân Trào (Tuyên Quang) đã tiến hành tôn tạo,lập phương án chống xuông cấp các điểm di tích và các cụm di tích.

Tuy nhiên, theo chúng tôi biết, cho đến nay chưa có một công trình nghiên cứu nào trình bày riêng về ATK Trung ương ở Việt Bắc (trong kháng chiến chống Pháp) một cách đầy đủ và có hệ thống. Hầu hết các cuốn sách viết về lịch sử kháng chiến chống pháp, chỉ đề cập đến ATK khi nói về căn cứ địa Việt Bắc. Cuốn "lịch sử kháng chiến chống Pháp 1945 - 1954", tập II, của Viện Lịch sử quân sự Việt Nam, do nhà xuất bản quân đội nhân dân xuất bản 1986, đã trình bày những nét lớn về việc xác định địa điểm xây dựng ATK và quá trình di chưyển các cơ quan lãnh đạo Trung ương lên vùng Việt Bắc. Năm 1990, phòng Khoa học quân sự - Quân khu 1 biên soạn cho giới thiệu cuốn sách: "Việt Bắc 30 năm chiến tranh cách mạng 1945 - 5 1975".

Tập I, Tập sách này trình bày việc tổ chức di chuyển các cơ quan lãnh đạo kháng chiến lên ATK (từ trang 80-- trang 83) và nhấn mạnh" ATK, căn cứ địa Việt Bắc trở thành nơi che giấu và bảo vệ cơ quan lãnh đạo kháng chiến, nơi xây dựng và đứng chân của các lực lượng vũ trang, thành một trong những hậu phương quan trọng, thành chiến trường diệt địch và bàn đạp; nơi xuất phát tiến công lợi hại" (135,84). Trong những năm đầu toàn quốc kháng chiến (1946-1954 Năm 1994, một nhóm cán bộ giảng dạy khoa sử trường Đại học sư phạm Việt Bắc đã nghiên cứu thành công bước đầu về tìm hiểu ATK Trung ương trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp. Các tác giả bước đầu lý giải được cơ sở hình thành ATK Trung ương Việt Bắc, dựng lại nội dung xây dựng ATK. Trên cơ sở đó, các tác giả sơ bộ nêu lên một số nhận thức về vị trí, vai trò của ATK đối với cuộc kháng chiến.

Gần đây nhất, Báo quân đội nhân dân (số 12299, ra ngày 14/8 và số 12300, ra ngày 15/8/1995) đăng bài "Tân trào- ATK" của Mạnh Hùng. Dưới tiêu đề "Chứng tích ATK", bài báo phác hoạ đôi nét về phạm vi ATK, chủ yếu ở Sơn Dương và Yên Sơn, về một số quy định trong công tác bảo vệ ATK. Tất cả những tài liêu trên, với mức độ khác nhau, ít nhiều đã đề cập đến một số địa điểm trong ATK, quá trình di chuyển các cơ quan Trung ương lên căn cứ địa Việt Bắc. Tương đối đầy đủ hơn cả là đề tài nghiên cứu khoa học cấp Bộ do nhóm cán bộ giảng dạy khoa Sử Tr ường Đại học Sư phạm Việt Bắc thực hiện cũng chỉ bước đầu tìm hiểu nghiên cứu một số vấn đề khoa học do đề tài đặt ra.

Hơn nữa, với nguồn tư liệu còn hạn chế lúc bấy giờ, các tác giả chưa thể dựng lại đầy đủ bức tranh sinh động về ATK Trung ương ở Việt Bắc, chưa đánh giá đầy đủ vai trò của ATK. 6 Những công trình đã được công bố trên đều là nguồn tài liệu quý, giúp cho việc tìm hiểu, nghiên cứu về ATK Trung ương ở Việt Bắc. Tuy nhiên cho đến nay, việc xác định rõ lý do chọn Việt Bắc là nơi xây dựng ATK Trung ương, phục hội bước tranh toàn cảnh về ATK Trung ương ở ViệtBắc và vai trò lịch sử của nó đối với cuộc kháng chiến chống Pháp… mới chỉ là bước đầu. Đó chính là những vấn đề cần phải tiếp tụch được đặt ra cho các nhà khoa học.

Đối tượng, nhiệm vụ, phạm vi nghiên cứu của đề tài Trong những năm đầu toàn quốc kháng chiến (1946-1947), thực hiện chủ trương bảo tồn lực lượng để kháng chiến lâu dài, các cơ quan lãnh đạo của các khu, các tỉnh đều được di chuyển tới những vùng bí mật, an toàn, nằm sâu trong vùng tự do. Bởi vậy, không phải chỉ riêng Việt Bắc, mà nhiều địa phương khác cũng tổ chức ATK.Đó là những ATK hoàn toàn mang tính chất địa phương. Đề tài luận án không nhằm nghiên cứu về căn cứ Việt Bắc nói chung, mà nghiên cứu ATK Trung ương trong căn cứ địa Việt Bắc (Thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp 1945 - 1954). Căn cứ địa là một khu vực lãnh thổ có đầy đủ các yếu tố "địa lợi, nhân hoà", "tiến khả dĩ công, thoái khả dĩ thủ"; có c ơ sở vững chắc về chính trị và quân sự, được dùng làm nơi xây dựng và phát triển lực lượng cách mạng, là nguồn tiếp tế nhu cầu vật chất và cổ vũ về chính trị, tinh thần trong cách mạng và kháng chiến.

ATK nói chung cũng là một khu vực lãnh thổ có đầy đủ các yếu tố "địa lợi, nhân hoà", nhất là có cơ sở quần chúng cách mạng vững chắc. Nhưng khác với căn cứ địa. ATK là nơi đặt các cơ quan đầu não của Đảng và Nhà nước; do đó phải lấy việc bảo đảm an toàn tuyệt đối cho các cơ 7 quan chính, chứ không yêu cầu phải chiến đấu, tiến có thể công, thoái có thể thủ, khi địch đến. ATK chỉ chuẩn bị chiến đấu tự vệ khi cần thiết, nó được bảo vệ bởi một vành đai căn cứ địa.

ATK chính là hạt nhân, là trung tâm, là cốt lõi quan trọng nhất của căn cứ địa, và cũng có khả năng bảo vệ an toàn nhất. Đó là chỗ khác cơ bản giữa căn cứ địa và ATK. Trong cách mạng Tháng Tám, tại Bắc Bộ đã hình thành hai khu vực ATK của Trung ương Đảng và Xứ uỷ Bắc Kỳ. Trong cuộc kháng chiến chống Pháp (1945 - 1954), ngoài ATK của Trương ương nằm sâu trong căn cứ địa Việt Bắc (gọi là ATK Trung Ương), còn có ATK của khu, tỉnh, huyện (ATK địa phương).

Đề tài luận án đi sâu nghiên cứu ATK Trung ương ở Việt Bắc, cụ thể là nghiên cứu quá trình hình thành ATK Trung ương, quá trình tổ chức xây dựng, bảo vệ khu vực tồn tại và hoạt động của cơ quan Trung ương tại căn cứ địa chính của cuộc kháng chiến. Trong khi dựng lại quá trình xây dựng, bảo vệ ATK Trung ương ở Việt Bắc luận án cũng đề cập mối quan hệ giữa Trung ương và địa phương.