Luận án tiến sĩ ảnh nguồn sử liệu để nghiên cứu lịch sử qua tài liệu ảnh về khán

ĐẠI HỌC QUOC GIA HA NOI ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI & NHÂN VAN ĐÀO XUÂN CHÚC ANH — NGUON SU LIEU DE NGHIEN CUU LICH SU’ (QUA TAI LIEU ANH VE KHANG CHIEN CHONG THUC DAN PHAP) PTS Biên soạn lịch sử và sử liệu hoc 5.11 LUẬN ÁN TIÊN SĨ HÀ NỘI - 1995 # HỆ” ? =. MỤC ĐÍGH, Y NGHĨA CUA ĐỀ TAÍ, GAC NGUÔN TỬ LÝIỀU VA PHUONG PHAP NGHÍÊN CỬU. Muo đích, ý nghĩa của đề tai : Mỗi thời đại lịch sử đều để lại những đấu Ấn trên cae nguồn sử liệu khác nhau. Thời đại cang văn minh, thÌ những đẩu ấn để lại càng phong phú và đa dạng.

Từ khi có cuộc cách mạng khoa học kỹ thuật va sự ra đời của chiếc đầu may hơi nước, cùng với một loạt phất minh, sang chế trong cac lĩĨnh vực, hóa học, lý học, thÌ con người mơi phát hiện ra cách ghi lại những hÌnh ảnh của thiên nhiʬ và của ban thân trên các vật liệu cảm quang. Đó là cơ "sở vật ohất của ngành nhiếp anh sau nay. Nhiếp ảnh ra đời là một trong những san phẩm của nền văn minh nhân loại trong thơi cận hiện đại nay. Từ chỗ chỉ lam phương tiện tái hiện hÌnh người hoặc cảnh một cách máy móc, dần dần nhiếp ảnh đã trở thanh một ngành nghệ thuật, thể hiện một cách rõ nét những sự kiện , hiện tượng xay ra trong thiên nhiên va xã hội.

Như vậy, đo đặc tính vổn có ma ảnh đã trở thanh một loại hÌnh tài liệu đặc biệt. Bên cạnh các nguồn nưử liệu chự viết, chúng không chỉ mang tính bổ trợ, minh họa, me con lồ nguồn sử liệu độc lập. Trong nhiều trường hợp, những thông tin bằng hÌnh ảnh như vậy không thể có ở các loại sử liệu khóc Là chứng cif cue lịch sử, phan ánh mọi hoạt động của xã hội va cả bộ máy quan lý xa hội, ảnh, vÌ vậy, đã trở thanh một loại hÌnh tài liệu lưu trữ đặc biệt, không thể thiểu được trong thanh phần Phông lưu trừ quốc gia của nhiều nước trên thể giot, trong do co Viét Nem. Tài liệu ảnh không những chỉ xuất hiện trên các bộ lịch sử đồ sộ, cùng với chữ viết, hoặc làm minh họa cho ohữ viết, mà nó còn được xuất ban độc lập thành những bộ lịch sử bẰng hình ảnh về một giai đoạn nao đó, hoặc một sy kiện nao đó như bộ lịch sử về các cuộc chiến tranh thể giới lần thứ nhất, thứ hai bẰng ảnh (166).

Ổ Liên Xô (cũ) trước đây đã xuất bản bộ sử "Cuộc chiến tranh vệ quổc vỉ đại 1941-1945" bẰng hình ônh, được chia làm nhiều tập , xuất bản ở Matxeơva từ 1980 đến 1986 ¡ cuốn "Tài liệu ảnh, phim điện ảnh về lịch sử Cách mạng tháng 10 vị đại (từ 1917-1920)" xuất bản ở Matxeơva năm 1958 ¡ cuốn "Minh họa lịch sử Liên Xô" xuất bản ở Matxcơve, n&m 1975. 6 Trung Quốc có bộ sử bằng hÌnh ảnh về "Lịch sử Đăng cộng sản Trung Quốc 70 năm", đo nha xuất bản "Rhân đân" xuất bản ở Thượng Hải năm 1991, gồm 2 tập, day trên 1500 trang khổ lơn, trong đỏ, oäc bức ảnh tư liệu được sắp xếp ve hệ thống hóa theo từng giai đoạn hoạt động của Đăng cộng san Trung Quốc từ khi ra đời đến năm 1989.Những hình ảnh đó da được lựa chọn va xéc minh về xuất xứ, nên chỉ cần xem hÌnh ảnh và các đòng chủ thích bên cạnh, cụng giúp cho người đọc hiểu được về hoạt động của Đang cộng san Trung Quốc qua các giai đoạn lịch sử. a Ổ Yiệt Nam, cac tai ligu mei được phát hiện gần đây cho thấy, nhiếp ảnh đa đu nhập vao nước ta khá sơm. Người Việt Nem mở hiệu ảnh đầu tiên là Đặng Huy Trứ, một v{ quen triều Nguyễn.

Ông đã khai trương hiệu ảnh của mình vao ngay 2 thang 2 năm Kỷ Ty (tức ngay 14-2-1869) (6T, 76, 49). KẾỂ từ ngay đó, nhiếp ảnh Việt Nam đa được hinh thành và phát triển. Từ chỗ nhiếp ảnh chỉ tồn tại trong cao cửa hiệu và chụp ảnh lưu niệm, đến nay, nhiếp anh đa được các nghệ øÏ, các phóng viên dùng như một phương tiện để ghỉ chếp các hiện tượng, sự kiện trong xa hội với nhưng hinh ảnh và thể loại ảnh ngay oang phong phú, đa đạng. Cho đến nay, trong kho tang anh Việt Nam đã lưu lại được nhiều tấm ảnh lịch sử chân thực, vh qửi giá vỀ các sy kiện, oáo mốc lịch sử, đặc biệt là từ giai đoạn 1945 đến nay.

Tuy nhiên, đo khí hậu Việt Nem qua khắc nghiệt, va hoàn cảnh chiến tranh kéo dai, nhiều bứo ảnh lịch sử rất qúi đa bị hư hỏng va thất lạc. Du anh con lại tuy không nhiều như tài liệu lưu trừ chữ viết, nhưng nó đa ghi lại được hầu hết các mốc lịch sử của thơi ky hiện đại Việt Nam. Rất tiếc rẰng có nhiều tấm ảnh về các giai đoạn Tổng khởi nghĨa giành chính quyền tháng Tám năm 1945 ; vỀ kháng chiến chống thực đân Pháp (1945-1954) và thậm chí cä anh giai đoạn từ 1954 đến nay bị thiếu phần chú thích về xuất xứ va nội dung. VÌ thế, trong một số sách anh céng bố trước đây, eố nhiều trường hợp bị nhầm lẫn, howe chu thfch sai, chu thích chung chung, thiếu chính xao, đa lam nhiều tấm ảnh va bai viết kem theo ảnh bị giam giá trị.

Điều đó đo nhiều CT4. nguyên nhân :t Có thể vì trươc đây có quan niệm cho rẰng chi cần giữ lấy hình ảnh là được. Nhưng thời gian trôi di, những người được ghi lại trên anh, va ca những người chụp ảnh øạ không con, hoặc không nhớ rõ vỀ xuất xứ, thÌ việo xác minh se gặp nhiều khó khăn. Con có thể do người công bổ ảnh chưa đi sâu, nghiên cứu kỹ và xác minh đầy đủ về bức ảnh.

Còn một lý đo nữa, vi anh là một nguồn tài liệu con mơi mẻ, nên ohưa có nhừng phương pháp tiếp cận, xử lý thông tin phù hợp, nên cho tơi nay, việc công bổ, sử dụng anh con nhiều hạn chế. Trong nhiều kho 1ưu trữ ảnh của ta như ở Bảo tang Quân đội, Bảo tàng Oách mạng Việt Nam, Trung tâm Ìưu trữ Quốc gia 1, Thông tổn xa Việt Nam, số lượng ảnh chưa được xóc minh vỀ xuất xứ và nội dung khá lơn, có kho lưu trữ anh lên tơi hang vạn tẩm. Mặt khác, cho đến nay ở nước ta chưa oóö một công trÌnh nào đi sâu, nghiên cứu và trÌnh bày một cach oó hệ thổng những phương pháp phân tích, phé phan loại tai liệu nay. Thêm vao đó, tài liệu ảnh lưu trừ con dé rai rec ở nhiều kho lưu trữ, lại chưa được tỔ chức một cách khoa hoo để phục vụ oho việc khai thác và sử dụng ÿ¡ vì thế, tài liệu ảnh chỉ được sử đụng như một loại tư liệu mình họa, ohưa được coi trọng va phát huy đúng với quy mô va ý nghĩa vén có của nó trong việc nghiên cứu lịch sử nói chung và lịch sử thời kỳ 1945-1954 nói riêng.

Cung cỀn nói thêm một sổ nhà nghiên cữu lịch sư, tuy nhận thức được ÿ nghĩĨa của loại tai 11éu - anh song chưa chú ÿ sử đụng, hoặc chưa có phương pháp sử dụng. aS Chính vÌ vậy, chúng tôi chon đề tài "Ảnh - nguồn sử liêu để nghiên cứu lich sử (qua tai liêu ảnh về kháng chiến chống thực dân Pháp)" làm luận án phó tiến al khoa học lịch sử. Mục đích cua luận án này nhằm lam ro vị trí, ý nghĩa va đặc điểm của tai liệu ảnh trong nghiên cưu lịch sử, qua những vÝ dụ tai liệu ảnh oụ thể về cuộc kháng chiến chống thựo đân Pháp xâm lược. Trên cơ sở đó, luận an se nêu lên những vấn đề vỀ lý luận, phương pháp sưu tầm, phân loại, lựa chọn vã phân tích, phê phán tai liệu ảnh với tư oách là một nguồn sử liệu để nghiên cứu lịch sử nói chung, và lịch sử về kháng chiến chổng thực dân Pháp nói riêng.

Đồng thời thông qua luận an này, tác gia củng muốn đầ xuất một sổ kiến nghị về việc tổ chức khoa học nhưng thi liệu ảnh cố gia trị lịch sử, để phục vụ tốt hơn không những cho oông tếc nghiên cứu lịch sử nơi riêng, ma con cho công tác nghiên cứu khoa học nóichung và cáo công tác khác. Lich sử vấn đề va osc nguồn tư liêu. Ö Việt Nam, những công trÌnh nghiên cứu về av liệu còn chưa nhiều. Chỉ có một số bai viết va báo cáo khoa học được đăng lẻ tê trong một số sách chuyên khảo, như cuốn "Sử học Việt Nam trên đường phát triển" của Viện Sử học xuất ban năm 1981 va trên các tạp chí "Nghiên cứu lịch sử", "Lịch sử quân 8ự"s "Thông tỉn khoa học xa hôi", "Văn thư-lưu trự" đề cập chủ yếu đến nguồn sử liệu chư viết.

Còn nguồn nư liệu ảnh, — 6t ~ phim điện ảnh va ghi âm chỉ được điểm qua hoặc đề cập tơi ma không đi sâu phân tích như các báo cáo trong hội nghị khoa học về sử liệu và sư liệu học, đo Viện Thông tin khoa họo xa hội tổ chức ngay 20/8/1983, trong đó có các bai "VỀ một sỗ vấn đề của công tác tư liệu lịch sử hiện nay" của Bùi Thiết đăng trong tạp chí Thông tin khoa học xã hôi, số 10/1983 ¡ "Mấy vấn đề về sư liệu học lịch sử Việt Nam" của Nguyễn Văn Thâm - Phan Đại Doãn đăng trên tạp chí "Rghiên cứu lịch sử" sổ 5/1984 ; bai "Vấn đề phân loại cóc nguồn sử liệu của lịch sư Việt Nam" cung của hei tec gia trên đăng trên tạp chí Nghiên cưu lịch sư số 6 năm 1985. Một sổ bài viết bước đầu đề cập đến giá trị của tài liệu ảnh và các nguồn sử liệu anh : "Chiến địch Điện Biên Phủ qua những tài liệu ảnh chụp từ mặt trận" của Đào Xuân Chúc đăng trên tẹp chí " Văn thư-lưu trư" số 2 va 23, năm 1984 ¡ và bài "Chiến địch Điện Biên Phủ qua cóc nguồn sử liệu ảnh" đăng trên tạp chÝ "Lich sư quân sự" sổ 3, năm 1993 ¡ bai "Phương pháp nghiên cứu tư tương Chủ tịch Hồ Chí Minh qua tài liệu phim ảnh" cùng của Đao Xuân Chúc đăng trên tạp chí Thông tin khoa học xa hôi, 86 5, n&m 1993 ; bài "Tài liệu ảnh với việc nghiên cứu đân tộc học" của Lê Ngọc Thắng đăng trong tạp chí Lưu trư Việt Nam số 2, thøng 6, năm 1992 v. Những bai báo trên đa bước đầu đề cập tơi nguồn sử liệu ảnh và việc sư dụng chúng trong cổng tøc nghiên cứu khoa học noi chung va trong khoa học lịch sử nói riêng. Một sổ bai viết của các nhà nghiên cứu lý luận nhiếp `.