Luận án tiến sĩ đặc điểm trường ca thu bồn nguyễn khoa điềm và thanh thảo luận á

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN MAI BÁ ẤN ĐẶC ĐIỂM TRƯỜNG CA THU BỒN, NGUYỄN KHOA ĐIỀM VÀ THANH THẢO CHUYÊN NGÀNH: VĂN HỌC VIỆT NAM MÃ SỐ: 62. 01 LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC 1.TS LÊ VĂN LÂN 2.TS HỒ THẾ HÀ Hà Nội - 2008 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com MỤC LỤC A. NỘI DUNG 15 Chương 1- TRƯỜNG CA VÀ TRƯỜNG CA THU BỒN,NGUYỄN KHOA ĐIỀM VÀ THANH THẢO 15 1. Trường ca - từ quan niệm đến khái niệm 15 1.

Từ sử thi đến trường ca trong văn học thế giới 15 1. Trường ca Việt Nam - từ quan niệm đến khái niệm 18 1. Phân biệt trường ca và một số thể loại thơ 22 1. Quan niệm của Thu Bồn, Nguyễn Khoa Điềm và Thanh Thảo về thơ và trường ca 28 1.

Quan niệm của Thu Bồn về thơ và trường ca 28 1. Quan niệm của Nguyễn Khoa Điềm về thơ và trường ca 31 1. Quan niệm của Thanh Thảo về thơ và trường ca 34 1. Thành tựu trường ca Thu Bồn, Nguyễn Khoa Điềm và Thanh Thảo 38 1.

Trường ca Thu Bồn 40 1. Trường ca Nguyễn Khoa Điềm 42 1. Trường ca Thanh Thảo 44 Chương 2- TRƯỜNG CA THU BỒN, NGUYỄN KHOA ĐIỀM VÀ THANH THẢO - TÍNH ĐA TẦNG TRONG KHẢ NĂNG CHIẾM LĨNH HIỆN THỰC CUỘC SỐNG VÀ CON NGƯỜI 48 2. Hiện thực cuộc sống - từ lý tưởng đến bản chất và chiêm cảm 48 2.

Hiện thực cuộc sống chiến tranh - từ lý tưởng đến bản chất và chiêm cảm 48 2. Hiện thực cuộc sống thời bình - từ bản chất đến chiêm cảm và dự cảm 55 2. Tổ quốc, dân tộc - từ cội nguồn đến hành trình mở cõi và truyền thống lịch sử, văn hóa 62 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail. Con người - cái nhìn thống nhất và đối cực 70 2.

Con người - cái nhìn thống nhất 70 2. Con người - cái nhìn đối cực 84 2. Con người - cái nhìn đa phân 93 2. Hiện thực máu lửa và khát vọng bình yên qua những biểu trưng nghệ thuật tiêu biểu 106 2.

Mặt đất cỏ xanh và bầu trời lửa đỏ 106 2. Núi rừng và sông biển 113 2. Bước chân và những nẻo đường 118 Chương 3- TRƯỜNG CA THU BỒN, NGUYỄN KHOA ĐIỀM VÀ THANH THẢO - TÍNH PHỨC HỢP TRONG CẤU TRÚC NGHỆ THUẬT 125 3. Sự đa dạng trong sử dụng các thể thơ 125 3.

Sự tinh lọc từ thơ truyền thống 126 3.Sựđồng hành và lên ngôi của thơ Tự do và chiếm lĩnh của thơ Văn xuôi 134 3. Sự ra đời của thơ “Tích hợp các loại hình nghệ thuật” 140 3. Sự phức hợp trong các kiểu cấu trúc tác phẩm 148 3. Cấu trúc kiểu điện ảnh và kiểu kịch 150 3.

Cấu trúc kiểu âm nhạc 157 3. Cấu trúc kiểu vòng tròn mở của trò chơi ru-bích 163 3. Sự vận động trong ngôn ngữ và giọng điệu thơ 166 3. Ngôn ngữ thơ 166 3.

Giọng điệu thơ 17 2 C. DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN 193 Đ. TÀI LIỆU THAM KHẢO 194 E. PHỤ LỤC 202 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.

LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI Tính hoành tráng, không khí sử thi là đặc điểm nổi bật của trƣờng ca. Điều này lý giải tại sao trong và sau hai cuộc kháng chiến vĩ đại của dân tộc (chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ), trƣờng ca hiện đại Việt Nam mới ra đời, mặc dù thơ ca hiện đại Việt Nam đã đạt đến đỉnh cao từ “Thơ Mới”. Nhƣng cũng nhƣ sử thi, cơ sở xã hội cho sự ra đời của thể loại trƣờng ca không nhất thiết là phải ở ngay thời điểm diễn ra sự kiện lịch sử ấy mà cần có một độ lùi thời gian cần thiết; cho nên, sự nở rộ và độ chín của trƣờng ca hiện đại Việt Nam phải chờ đến những năm sau khi chiến tranh kết thúc. Giờ là lúc, những nhà thơ mặc áo lính mới có đủ thời gian để nhìn nhận, tổng kết chặng đƣờng sử thi hào hùng mà lịch sử dân tộc và bản thân họ đã đi qua.

Trong đó, Thu Bồn, Nguyễn Khoa Điềm và Thanh Thảo là ba tác giả có những đóng góp lớn cho sự phát triển của trƣờng ca. Tuy số lƣợng sáng tác trƣờng ca của ba tác giả này nhiều ít khác nhau; nhƣng có thể nói, đây là ba tác giả tiêu biểu góp phần làm nên sự nở rộ; sự phong phú, đa dạng và sự hoàn thiện từng bƣớc của trƣờng ca Việt Nam. Cả ba tác giả đều đã có thành tựu quan trọng trong sự nghiệp văn học nƣớc nhà. Trong đó, Thu Bồn đƣợc xem là một tác giả có quá trình sáng tác trƣờng ca liên tục nhất, xuyên suốt từ chiến tranh sang hoà bình với số lƣợng nhiều nhất: 12 trƣờng ca (theo cách gọi của ông).

Nguyễn Khoa Điềm cũng sáng tác rất nhiều những bài thơ dài mang dáng trƣờng ca; tuy nhiên, ông chỉ viết có một trƣờng ca; song, là một trƣờng ca có vị trí rất quan trọng; mang tính chất bắc cầu từ thời chiến sang thời bình, từ giai đoạn trƣờng ca mang đậm tính tự sự, có nhân vật và kết cấu theo cốt truyện trƣớc đó sang trƣờng ca kết cấu theo mạch tƣ tƣởng, cảm xúc. Ngƣời tiếp nối mạch trƣờng ca này thành công nhất và cũng là một tác giả viết trƣờng ca với nhiều sáng tạo trong cấu trúc nhất, chính là Thanh Thảo với tám trƣờng ca, trong đó có tới bốn trƣờng ca đạt giải thƣởng Nhà nƣớc. Ngoài ra, nếu tính luôn cả năm bài thơ dài (trong đó có một bài thuộc dạng trích trƣờng ca) là trƣờng ca (nhƣ cách gọi của Thu Bồn) thì Thanh Thảo có đến 13 “trƣờng ca”. Nhƣ vậy, có thể nói, trong thơ ca hiện đại Việt Nam, Thu Bồn và Thanh Thảo là hai nhà thơ sáng tác nhiều trƣờng ca nhất: mỗi tác giả có tám trƣờng ca.

Hơn nữa, qua nghiên cứu 1 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com trƣờng ca, chúng tôi nhận thấy rằng, đây là ba tác giả có những khám phá và sáng tạo trong quá trình vận động của thể loại, và đứng trên góc độ của cái nhìn địa - văn hoá thì cả ba tác giả đều cùng sinh trƣởng và gắn bó chặt chẽ với mảnh đất miền Trung và Tây Nguyên. Chính vì thế, chúng tôi chọn trƣờng ca của ba tác giả này để nghiên cứu, chỉ ra những đặc điểm độc sáng, từ đó giúp cho ngƣời đọc phần nào nhận rõ hơn diện mạo của trƣờng ca hiện đại Việt Nam. Trên cơ sở thành tựu nghiên cứu của những ngƣời đi trƣớc, cố gắng đƣa ra một khái niệm về trƣờng ca và tìm đến những đặc điểm nổi bật của trƣờng ca Thu Bồn, Nguyễn Khoa Điềm và Thanh Thảo trong cái nhìn chung - riêng với đặc điểm của trƣờng ca Việt Nam nhằm tìm ra phong cách của từng tác giả, chính là mục đích và ý nghĩa của đề tài. Đề tài cũng bƣớc đầu chú trọng nghiên cứu đến những tác giả thuộc thế hệ những nhà thơ chống Mỹ vốn xƣa nay ít đƣợc đề cập thành một công trình riêng trong quá trình nghiên cứu văn học Việt Nam, nhằm tìm ra những đóng góp của họ trong tiến trình hiện đại hoá thơ ca dân tộc.

Đây cũng là một yêu cầu mang tính bức thiết mà đề tài hƣớng đến. Lịch sử vấn đề Cho đến nay, chƣa có một công trình nghiên cứu nào viết chung cho cả ba tác giả. Chính vì vậy, để tiện việc theo dõi quá trình nghiên cứu về ba tác giả này từ trƣớc đến nay, chúng tôi xin đƣợc khái lƣợc lịch sử vấn đề đối với riêng từng tác giả theo trình tự thời gian xuất hiện các bài viết, để ngƣời đọc, phần nào, nhận ra sự tiến triển trong quá trình nghiên cứu, đánh giá về Thu Bồn, Nguyễn Khoa Điềm và Thanh Thảo. Những ý kiến về thơ và trường ca Thu Bồn 2.

Những ý kiến chung về thơ Thu Bồn Về phong cách thơ Thu Bồn, Bích Thu ở Theo dòng văn học (1984) nhận xét: Thơ Thu Bồn “kết hợp hài hoà cảm xúc và trí tuệ. Suy nghĩ mà vẫn gắn với tâm tình, khái quát mà vẫn không tách rời hiện thực” [97,tr. Nguyễn Trọng Tạo trong Thƣơng nhớ Thu Bồn - Hà Đức Trọng (2003) có nhận xét khá sắc nét: “Thơ văn anh có thể ví với dòng sông đầy ghềnh thác, cuộn xiết và réo gọi… Ngòi bút anh cắm sâu vào 2 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com những đề tài mang tính anh hùng ca, nhƣng cũng chan hoà máu lệ trong những bi thƣơng đau khổ của kiếp ngƣời” [97,tr. Bên cạnh cái dữ dội, mạnh mẽ của thơ Thu Bồn, Ngô Thế Oanh trong Ngƣời hiến mình trọn vẹn cho thơ (2003) nhấn mạnh đến yếu tố trữ tình, say đắm: “Trong các nhà thơ đƣơng đại, Thu Bồn là một trong những nhà thơ có nhiều bài thơ tình say đắm nhất” [28,tr.

Trong Đã ngừng đập một cánh chim đại bàng…, Thanh Thảo cho rằng: “Về sáng tác, phần bản năng là phần mạnh nhất trong tác phẩm của Thu Bồn”, nhƣng do “quá lo âu để phần ý thức sáng rõ can thiệp” khiến “bản năng nghệ thuật” không dẫn dắt đƣợc cảm xúc tạo nên điểm yếu trong nhiều bài, nhiều đoạn thơ của Thu Bồn [28,tr. Nguyễn Chiến trong Chim chơ rao đến từ núi lạ (2003) rút ra phong cách thơ Thu Bồn: “có cái giọng hào sảng rất Quảng Nam. Hồn thơ Thu Bồn vút lên nhƣ cánh chim chơ rao đến từ núi lạ. Điều quan trọng nhất ở anh là đã làm nên một cõi Thu Bồn” [97,tr.

Trung Trung Đỉnh ở Tráng sĩ hề… dâu bể (2003) có một đánh giá khá khái quát về phong cách thơ Thu Bồn: “cái dâu bể sâu nặng ân tình với đồng đội, nhân dân, Tổ quốc, chính nó đã tạo nên vẻ đẹp thơ ông, cái vẻ đẹp phong trần, nhuốm bụi đời vừa gian nan khúc khuỷu vừa ngạo nghễ kiêu hùng và lãng mạn” [97,tr.529-530], Phùng Tấn Đông trong Thu Bồn qua sông Thu Bồn (2003) cho rằng: giọng thơ “Thu Bồn nghiêng hẳn về tƣ duy nghệ thuật trữ tình” [97,tr. Trong Ấn tƣợng Thu Bồn qua hai thời lửa - gió (2003), Giao Hƣởng đi tìm phong cách thơ Thu Bồn qua hai biểu tƣợng tiêu biểu là Lửa và Gió để chứng minh chất thơ mạnh mẽ, dữ dội và phóng khoáng của ông [97,tr. Anh Ngọc ở bài viết Có một dòng sông đã qua đời (2003) ghi nhận: Thu Bồn “là một gƣơng mặt thơ, một gƣơng mặt ngƣời đầy bản sắc và bản lĩnh” [97,tr. Hồ Hoàng Thanh trong Cảm hứng quê hƣơng trong thơ ca Thu Bồn (2003) phân tích chất văn hoá Quảng Nam trong thơ ông thông qua ám ảnh sông nƣớc và những câu ca dao xứ Quảng [97,tr.