Luận án: Thành phần hóa học và hoạt tính sinh học của Markhamia stipulata var. Dang và Stereospermum binhchauensis

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ ----------------------------- NGÔ TRỌNG NGHĨA NGHIÊN CỨU THÀNH PHẦN HÓA HỌC VÀ HOẠT TÍNH SINH HỌC CỦA 2 LOÀI MARKHAMIA STIPULATA VAR. DANG VÀ STEREOSPERMUM BINHCHAUENSIS V. DANG THUỘC HỌ QUAO (BIGNONIACEAE) LUẬN ÁN TIẾN SĨ HÓA HỌC TP. HỒ CHÍ MINH, 2020 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ ----------------------------- NGÔ TRỌNG NGHĨA NGHIÊN CỨU THÀNH PHẦN HÓA HỌC VÀ HOẠT TÍNH SINH HỌC CỦA 2 LOÀI MARKHAMIA STIPULATA VAR.

DANG VÀ STEREOSPERMUM BINHCHAUENSIS V. DANG THUỘC HỌ QUAO (BIGNONIACEAE) CHUYÊN NGÀNH: HÓA HỌC CÁC HỢP CHẤT THIÊN NHIÊN MÃ SỐ: 9440117 LUẬN ÁN TIẾN SĨ HÓA HỌC NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC: 1. MAI ĐÌNH TRỊ 2. TRẦN CÔNG LUẬN TP.

HỒ CHÍ MINH, 2020 LỜI CẢM ƠN ----------- Với tấm lòng kính trọng và biết ơn sâu sắc nhất, tôi xin kính gửi lời cảm ơn đến PGS. MAI ĐÌNH TRỊ và PGS. TRẦN CÔNG LUẬN Đã tận tình hướng dẫn và quan tâm thường xuyên đến suốt quá trình thực hiện công trình nghiên cứu của tôi. NGUYỄN TẤN PHÁT Đã giúp đỡ, động viên, chia sẽ những kinh nghiệm quý báu trong suốt quá trình học, nghiên cứu và thực hiện luận án.

ĐẶNG VĂN SƠN Đã nhận danh mẫu nguyên liệu để tôi thực hiện luận án. NGUYỄN CỬU KHOA Đã động viên, giúp đỡ trong quá trình học tập và thực hiên luận án. NGUYỄN NGỌC HẠNH Đã truyền đạt cho tôi những kiến thức nền tảng vững chắc trong thời gian học và thực tập tại Viện Công nghệ Hóa học. Tôi xin chân thành cảm ơn Ban lãnh đạo Học viện Khoa học và Công nghệ - Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, cán bộ các phòng ban đã tạo mọi điều kiện thuận lợi để tôi hoàn thành các thủ tục trong quá trình học tập, thực hiện và bảo vệ luận án.

Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành đến quý thầy cô công tác tại Viện Công Nghệ Hóa học, quý thầy cô công tác tại Trường Đại Học Kiên Giang, đã tạo mọi điều kiện thuận lợi, giúp đỡ và động viên tôi trong thời gian học tập và thực hiện luận án. Cuối cùng xin cảm ơn gia đình đã động viên, tạo mọi điều kiện từ vật chất đến tinh thần để học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận án này. Xin chân thành cảm ơn. Hồ Chí Minh, ngày tháng năm 2020 NGÔ TRỌNG NGHĨA NGÔ TRỌNG NGHĨ LỜI CAM ĐOAN Luận án Tiến sĩ Hóa học: ―Nghiên cứu thành phần hóa học và hoạt tính sinh học của 2 loài Markhamia stipulata var.

Dang và Stereospermum binhchauensis V. Dang thuộc họ Quao (Bignoniaceae)‖ do tôi thực hiện, các số liệu, kết quả đều là trung thực. Hồ Chí Minh, năm 2020 Nghiên cứu sinh Ngô Trọng Nghĩa i MỤC LỤC DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CHỮ VIẾT TẮT. iv DANH MỤC CÁC BẢNG, SƠ ĐỒ.

vi DANH MỤC CÁC HÌNH.vii MỞ ĐẦU. 1 CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU. Giới thiệu chung về loài Markhamia stipulata var. Mô tả thực vật.

Các nghiên cứu về dược lý. Các nghiên cứu về thành phần hóa học. Giới thiệu chung về loài Stereospermum binhchauensis V. Mô tả thực vật.

Các nghiên cứu về dược lý. Các nghiên cứu về thành phần hóa học. Hoạt tính gây độc tế bào. Các dòng tế bào được thử nghiệm.

Phương pháp thử hoạt tính độc tế bào. Hoạt tính ức chế enzyme α-glucosidase. Phương pháp thử hoạt tính ức chế enzyme α-glucosidase. 31 CHƢƠNG 2: ĐỐI TƢỢNG VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU.

Đối tượng nghiên cứu. Phương pháp phân lập. Sắc ký lớp mỏng (TLC). Phương pháp xác định cấu trúc.

Phương pháp phổ tử ngoại (UV). Phương pháp phổ hồng ngoại (IR). Phương pháp khối phổ (MS). Phương pháp phổ cộng hưởng từ hạt nhân (NMR).

Phương pháp thử hoạt tính sinh học. 33 CHƢƠNG 3: THỰC NGHIỆM. Điều chế các cao chiết. Điều chế cao chiết từ lá cây thiết đinh Cà Ná.

Điều chế cao chiết từ lá cây quao Bình Châu. Phân lập các hợp chất. Phân lập các hợp chất từ lá cây thiết đinh Cà Ná. Phân lập các hợp chất từ lá cây quao Bình Châu.

Hằng số vật lý và dữ kiện phổ của các hợp chất phân lập được từ cây thiết đinh Cà Ná. 1-hexadecanoyl-sn-glycerol (MS16). Hằng số vật lý và dữ kiện phổ của các hợp chất phân lập được từ quao Bình Châu. Chrysin 5,7-dimethyl ether (SB01).

Hoạt tính sinh học của các hợp chất phân lập được. Hoạt tính ức chế enzyme α-glucosidase. Hoạt tính gây độc tế bào. 52 CHƢƠNG 4: KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN.

Phân lập các hợp chất. Phân lập các hợp chất từ lá cây thiết đinh Cà Ná. Phân lập các hợp chất từ lá cây quao Bình Châu. Xác định cấu trúc các hợp chất.

1-hexadecanoyl-sn-glycerol (MS16). Chrysin 5,7-dimethyl ether (SB01). Hoạt tính sinh học của các hợp chất phân lập được. Hoạt tính gây độc tế bào.

Hoạt tính ức chế enzyme α-glucosidase. Nhận xét chung. 95 KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ. 101 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ.

102 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 104 iv DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CHỮ VIẾT TẮT Ký hiệu Tiếng Anh Tiếng Việt Api β-D-apiofuranosyl brs broad singlet Mũi đơn rộng CC Column chromatography Sắc ký cột COSY Correlation SpectroscopY Phổ tương tác CTPT Công Thức Phân Tử d doublet Mũi đôi DAD Diode Array Detector Đầu dò Diode Array dd doublet of doublet Mũi đôi đôi Detortionless Enhancement by DEPT Phổ DEPT Polarization Transfer DPPH 1,1-Diphenyl-2-Picrylhydrazyl EC Enzyme Commission Tiểu ban enzyme EC50 Effective Concentration 50% Nồng độ hiệu quả 50% ED50 Effective Dose 50% Liều lượng hiệu quả 50% Gal β-D-glalactopyranosyl Glc β-D-glucopyranosyl HeLa Henrietta Lacks Ung thư cổ tử cung Hep-G2 Human hepatocellular carcinoma Ung thư gan người Phổ tương tác dị nhân qua HMBC Heteronuclear Multiple Bond Coherence nhiều nối High Performance Liquid HPLC Sắc ký lỏng hiệu năng cao Chromatography High Resolution Electrospray Ionisation Phổ khối lượng phun mù HR- ESI-MS Mass Spectrometry điện phân giải cao Heteronuclear Single Quantum Phổ tương tác dị nhân qua HSQC Correlation một nối Liquid Chromatography Mass LC-MS Sắc ký lỏng ghép khối phổ Spectrometry IC50 Inhibitory Concentration 50% Nồng độ ức chế 50% IR Infrared Phổ hồng ngoại isoPrOH Iso-propanol IUB International Union of Biochemistry Hiệp hội Hóa sinh Quốc tế J Coupling constant Hằng số ghép LC50 Lethal Concentration Nồng độ gây chết 50% LD50 Lethal Dose 50% Liều gây chết 50% m multiplet Mũi đa MCF-7 Michigan Cancer Foundation-7 Ung thư vú người MDA Malonyl Dialdehyd Me2CO Dimethyl ketone MeCOEt Ethyl methyl ketone MeOH Methanol MSD Mass spectrometry detector Đầu dò khối phổ MW Molecular Weight Trọng lượng phân tử v Cao EtOAc M. Stipulata MSE Var. Dang Cao n-hexane M.

Stipulata MSH Var. Dang The National Institute of Standards and NIST Technology nm nanometer NMR Nuclear Magnetic Resonance Công hưởng từ hạt nhân NOESY Nuclear Overhauser Effect Spectroscopy Phổ NOESY PNP p-NitroPhenol PNPG p-NitroPhenyl-α-D-Glucopyranoside ppm parts per million psi pound per square inch Rha α-L-rhamnopyranosyl Rotating frame nuclear Overhauser ROESY Phổ ROESY Effect SpectroscopY Rp18 Reserve phase C-18 Pha đảo C-18 RT Retention Time Thời gian lưu s singlet Mũi đơn Cao EtOAc Stereospermum SBE Binhchauensis V. Dang Cao n-hexane SBH Stereospermum Binhchauensis V. Dang SRB Sulphorhodamine B STT Số Thứ Tự t triplet Mũi ba TCA TriChloroacetic Acid TLC Thin Layer Chromatography Sắc ký lớp mỏng TMS TetramethylSilane Tris-base Tris(hydroxymethyl)aminomethane UV UltraViolet Phổ tử ngoại Xyl β-D-xylopyranosyl δ Chemical shift Độ dịch chuyển hóa học vi DANH MỤC CÁC BẢNG, SƠ ĐỒ Bảng Trang Bảng 1.1: Bảng tổng kết thành phần hóa học của chi Markhamia 8 Bảng 1.2: Bảng tổng kết thành phần hóa học của chi Stereospermum 20 Bảng 4.1: Dữ liệu phổ 13C-NMR (125 MHz, methanol-d4,  ppm) của các 67 cycloartane được phân lập từ Markhamia stipulata var.2: Phần trăm (%) gây độc tế bào (nồng độ 100 µg/mL) của các phân 91 đoạn cao từ lá thiết đinh Cà Ná Bảng 4.3: Phần trăm (%) gây độc tế bào (nồng độ 100 µg/mL) của các phân 92 đoạn cao từ lá quao Bình Châu Bảng 4.4: Phần trăm % (nồng độ 100 µg/mL) kết quả hoạt tính gây độc tế bào 93 của một số hợp chất Bảng 4.5: Giá trị IC50 của một số hợp chất trên các dòng tế bào ung thư 93 Bảng 4.6: Kết quả hoạt tính ức chế enzyme α-glucosidase của các phân đoạn 94 từ lá thiết đinh Cà Ná Bảng 4.7: Kết quả hoạt tính ức chế enzyme α-glucosidase của các hợp chất 94 Sơ đồ Sơ đồ 3.1: Sơ đồ điều chế các cao chiết từ lá thiết đinh Cà Ná 35 Sơ đồ 3.2: Sơ đồ điều chế các cao từ lá quao Bình Châu 36 Sơ đồ 4.1: Sơ đồ phân lập các hợp chất từ cao MSH 55 Sơ đồ 4.2: Sơ đồ phân lập các hợp chất từ cao MSE 56 Sơ đồ 4.3: Sơ đồ phân lập các hợp chất từ cao SBH 57 Sơ đồ 4.4: Sơ đồ phân lập các hợp chất từ cao SBE 58 vii DANH MỤC CÁC HÌNH Hình Trang Hình 1.1: Hình mẫu cây tươi và mẫu khô cây thiết đinh Cà Ná 3 Hình 1.2: Hình mẫu thân, lá, hoa, quả cây quao Bình Châu 15 Hình 4.1: Các tương tác HMBC chính và cấu trúc của hợp chất MS01 60 Hình 4.2: Các tương tác COSY, HMBC, NOESY chính của hợp chất MS02 61 Hình 4.3: Cấu trúc của hợp chất MS02 61 Hình 4.4: Các tương tác COSY, HMBC, NOESY chính của hợp chất MS03 62 Hình 4.5: Cấu trúc của hợp chất MS03 63 Hình 4.6: Các tương tác COSY, HMBC, NOSEY chính của MS04 64 Hình 4.7: Cấu trúc của hợp chất MS04 65 Hình 4.8: Các tương tác COSY, HMBC, NOSEY chính của MS05 66 Hình 4.9: Cấu trúc của hợp chất MS05 67 Hình 4.10: Các tương tác COSY và HMBC chính của MS17 70 Hình 4.11: Phân tích các phân mãnh của phần phytosphingosin và acid béo của 70 MS17 bằng HR-ESI-MS/MS Hình 4.12: Phân tích các phân mãnh xác định vị trí của nối đôi của MD14 bằng 70 HR-ESI-MS/MS Hình 4.13: Các tương tác HMBC chính và cấu trúc của hợp chất MS06 71 Hình 4.14: Các tương tác HMBC chính và cấu trúc của hợp chất MS07 72 Hình 4.15: Các tương tác HMBC chính và cấu trúc của hợp chất MS08 74 Hình 4.16: Các tương tác HMBC chính và cấu trúc của hợp chất MS09 75 Hình 4.17: Các tương tác HMBC chính và cấu trúc của hợp chất MS10 76 Hình 4.18: Các tương tác HMBC chính và cấu trúc của hợp chất MS11 77 Hình 4.19: Các tương tác HMBC chính và cấu trúc của hợp chất MS12 78 Hình 4.20: Các tương tác HMBC chính và cấu trúc của hợp chất MS13 79 Hình 4.21: Các tương tác HMBC chính và cấu trúc của hợp chất MS14 80 Hình 4.22: Các tương tác HMBC chính và cấu trúc của hợp chất MS15 80 Hình 4.23: Các phân mãnh chính của MS16 82 viii Hình 4.