Luận án tiến sĩ chợ vùng biên và những năng động kinh tế xã hội ở vùng biên giới

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN Tạ Thị Tâm CHỢ VÙNG BIÊN VÀ NHỮNG NĂNG ĐỘNG KINH TẾ - XÃ HỘI Ở VÙNG BIÊN GIỚI VIỆT - TRUNG TỪ 1990 ĐẾN NAY LUẬN ÁN TIẾN SĨ NHÂN HỌC Hà Nội - 2020 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN Tạ Thị Tâm CHỢ VÙNG BIÊN VÀ NHỮNG NĂNG ĐỘNG KINH TẾ - XÃ HỘI Ở VÙNG BIÊN GIỚI VIỆT - TRUNG TỪ 1990 ĐẾN NAY Chuyên ngành: Nhân học Mã số: 62 31 03 02 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NHÂN HỌC NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: 1. Nguyễn Văn Chính 2. Nguyễn Thị Thanh Bình XÁC NHẬN NCS ĐÃ CHỈNH SỬA THEO QUYẾT NGHỊ CỦA HỘI ĐỒNG ĐÁNH GIÁ LUẬN ÁN Chủ tịch hội đồng đánh giá Người hướng dẫn khoa học Luận án Tiến sĩ PGS. Nguyễn Văn Sửu TS.

Nguyễn Thị Thanh Bình Hà Nội - 2020 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu riêng của tôi. Các số liệu, kết quả nêu trong luận án là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác. Những quan điểm mà luận án kế thừa của các nhà nghiên cứu đi trước đều được trích dẫn nguồn chính xác, cụ thể. Hà Nội, ngày tháng năm 2020 Nghiên cứu sinh Tạ Thị Tâm LỜI CẢM ƠN Trong quá trình thực hiện và hoàn thiện luận án “Chợ vùng biên và những năng động kinh tế - xã hội ở vùng biên giới Việt - Trung từ 1990 đến nay”, Nghiên cứu sinh (NCS) đã nhận được rất nhiều sự giúp đỡ từ các cơ quan, tập thể và cá nhân.

Trước tiên, NCS xin được bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến PGS. Nguyễn Văn Chính và TS. Nguyễn Thị Thanh Bình, hai người thầy đã tận tình hướng dẫn NCS từ bậc học thạc sỹ đến tiến sỹ tại Khoa Nhân học, Trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội. NCS cũng trân trọng cảm ơn tới: (i) Khoa Nhân học, trước đó là Bộ môn Dân tộc học thuộc Khoa Lịch sử, Trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội, là cái nôi hình thành, nuôi dưỡng niềm say mê nghiên cứu dân tộc học của NCS từ khi chập chững bước chân vào cánh cổng trường Đại học; (ii) Ban lãnh đạo Viện Dân tộc học, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, nơi NCS đang công tác, đã tạo điều kiện tốt nhất để NCS học tập, nghiên cứu và bảo vệ luận án; (iii) Công an huyện Si Ma Cai, Ban quản lý Khu kinh tế cửa khẩu Lào Cai, Công an tỉnh Lạng Sơn, Ban quản lý Khu kinh tế cửa khẩu Móng Cái đã tận tình giúp NCS trong thời gian ở thực địa; (iv) Ủy ban nhân dân xã, phường, thị trấn, thành phố: Cán Cấu, Cốc Lếu, Lộc Bình, Móng Cái đã giúp NCS về các thủ tục hành chính ở thực địa; (v) Ban quản lý, những người buôn bán ở các chợ Cán Cấu, Cốc Lếu, Lộc Bình, Móng Cái đã dành thời gian chia sẻ với NCS về cuộc sống và công việc hàng ngày của mình.

Cảm ơn các đồng nghiệp, bạn bè trong và ngoài cơ quan đã luôn khích lệ, động viên NCS vượt qua nhiều trở ngại để hoàn thành luận án. Lời biết ơn sâu nặng nhất xin được gửi tới đấng sinh thành, đã tận tuỵ và dành sự hy sinh cả đời cho con ăn học thành người như ngày hôm nay. Hà Nội, ngày tháng năm 2020 NCS. Tạ Thị Tâm MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN LỜI CẢM ƠN MỤC LỤC.

1 DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT. 5 DANH MỤC CÁC BẢNG. Lý do chọn đề tài. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài. Bố cục luận án. CHỢ VÙNG BIÊN: VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ PHƢƠNG PHÁP TIẾP CẬN.

Vấn đề nghiên cứu. Lịch sử nghiên cứu. Vùng biên và biên giới Việt - Trung. Nghiên cứu chợ và chợ vùng biên.

Các vấn đề còn đang thảo luận. Cơ sở lý thuyết và cách tiếp cận. Vùng biên giới từ góc nhìn chính trị - dân tộc. Tiếp cận chợ vùng biên từ những gợi mở của lý thuyết không gian xã hội và mạng lưới xã hội.

Phƣơng pháp nghiên cứu. Một số khái niệm cơ bản sử dụng trong luận án. Lựa chọn địa bàn nghiên cứu. Các phương pháp thu nhập thông tin.

41 Tiểu kết chương 1. VÙNG BIÊN GIỚI VÀ ĐẶC ĐIỂM CỦA MẠNG LƢỚI CHỢ Ở VÙNG BIÊN GIỚI VIỆT - TRUNG. Vùng biên giới Việt - Trung từ sau 1990. Đặc điểm địa hình của vùng biên giới Việt - Trung.

Giao thông và cơ sở hạ tầng. Vùng biên giới Việt - Trung từ sau 1990. Tình hình dân cư và dân tộc. Chính sách phát triển vùng biên từ sau 1990.

Một số đặc điểm của mạng lƣới chợ ở vùng biên giới Việt - Trung. Hệ thống chợ. Đặc điểm phân bố và loại hình. Tên chợ, địa điểm và thời gian họp.

Hàng hoá và phương thức thanh toán. Giao tiếp ở chợ. Nhận dạng các chợ đƣợc nghiên cứu. Chợ Cốc Lếu.

Chợ Lộc Bình. 60 Tiểu kết chương 2. HOẠT ĐỘNG BUÔN BÁN Ở CÁC CHỢ VÙNG BIÊN. Các dòng hàng hoá đƣợc mua bán ở chợ vùng biên.

Cơ cấu hàng hoá. Nguồn gốc hàng hóa ở chợ. Tính chất hàng hóa của các dòng sản phẩm. Đặc điểm tộc người của hàng hoá và buôn bán tại chợ.

Dòng tiền ở chợ vùng biên. Dòng ngƣời ở chợ vùng biên. Người bán hàng do gia đình sản xuất. Người buôn bán chuyên nghiệp.

Người mua hàng và sử dụng dịch vụ. 91 Tiểu kết chương 3. QUAN HỆ XÃ HỘI VÀ TIẾP XÚC VĂN HOÁ Ở CHỢ VÙNG BIÊN. Chợ vùng biên nhƣ một không gian xã hội.

Quan hệ thân tộc. Quan hệ thân hữu. Quan hệ hôn nhân. Quan hệ làm ăn.

“Đi chơi chợ”: Chợ như là nơi giao tiếp văn hoá. Chợ như một không gian văn hoá. Văn hoá ẩm thực ở chợ. Vấn đề chợ tình.

Văn hoá chợ vùng biên và những thách thức đang đặt ra. Mạng lưới thương nhân ở chợ vùng biên. Quan hệ xã hội giữa người mua và người bán. Xã hội vùng biên nhìn từ chợ.

121 Tiểu kết chương 4. CHỢ VÙNG BIÊN TRONG ĐỜI SỐNG KINH TẾ - XÃ HỘI ĐỊA PHƢƠNG VÀ CHIẾN LƢỢC PHÁT TRIỂN VÙNG BIÊN GIỚI. Chợ và phát triển kinh tế địa phƣơng. Chợ với đời sống kinh tế của hộ gia đình và địa phương.

Chợ với phát triển sản xuất nông, lâm, ngư nghiệp vùng biên. Chợ với phát triển thương mại và dịch vụ vùng biên. Chợ vùng biên và sự hình thành những nguồn sinh kế mới. Chợ và mối quan hệ xã hội ở vùng biên.

Chợ như một điểm kết nối kinh tế - xã hội ở vùng biên. Quan hệ xã hội. Phân hoá giàu nghèo. Chợ vùng biên trong đời sống văn hóa.

Nghề thủ công truyền thống. Các hoạt động văn hoá. Chợ vùng biên và chính sách phát triển thƣơng mại vùng biên giới. Chương trình phát triển thương mại vùng biên.

Chính sách phát triển chợ vùng biên. Chính sách biên mậu của Trung Quốc và tác động của nó đến cư dân vùng biên. Chiến lược sinh tồn của cư dân ở chợ vùng biên. Vấn đề buôn lậu và gian lận thương mại ở chợ vùng bên.

Dự báo xu hƣớng phát triển chợ vùng biên. Những ngụ ý thực tiễn cho chính sách phát triển chợ vùng biên. 169 Tiểu kết chương 5. 172 DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN.

178 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 180 4 DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT CTQG Chính trị Quốc gia DTTS Dân tộc thiểu số KHXH Khoa học xã hội NDT Nhân dân tệ NTM Nông thôn mới NXB Nhà xuất bản QHTN Quan hệ tộc người TNTS Tộc người thiểu số TP. Thành phố VNĐ Việt Nam đồng 5 DANH MỤC CÁC BẢNG Bảng 2. Các thị trấn vùng biên giới Việt - Trung từ năm 1991 - 2011.

Các đô thị vùng biên giới trong hệ thống hành chính các tỉnh biên giới Việt - Trung hiện nay. Dân số người Kinh ở các tỉnh biên giới Việt - Trung. Thống kê ngành hàng và thành phần tộc người ở chợ Cán Cấu. Thống kê ngành hàng và thành phần tộc người ở chợ Cốc Lếu.

Thống kê ngành hàng và thành phần tộc người ở chợ Lộc Bình. Lý do chọn đề tài Vùng biên giới Việt - Trung được coi phên giậu, có vị trí chiến lược quan trọng về chính trị, kinh tế, an ninh quốc phòng và môi trường sinh thái,. của quốc gia. Vì vậy, đây là vùng đất luôn được Nhà nước Việt Nam qua các thời kỳ đặc biệt quan tâm trên tất cả các mặt.

Trong đó, sự phát triển kinh tế và ổn định xã hội chiếm một vị trí rất quan trọng, tác động lớn đến vấn đề xây dựng ý thức quốc gia cho các tộc người, bảo đảm an ninh quốc phòng, giữ gìn chủ quyền quốc gia, bảo vệ tài nguyên môi trường, bảo tồn và phát huy các giá trị văn hoá tộc người. Từ Đổi Mới đến nay, nhất là khi hai nước Việt Nam - Trung Quốc bình thường hóa quan hệ, sự mở cửa trở lại và phát triển vùng biên giới Việt - Trung đã tác động sâu sắc đến sự phát triển kinh tế - xã hội ở vùng này nói riêng, cả nước nói chung. Các chợ vùng biên chính là sự thu nhỏ mối quan hệ thương mại, văn hoá, xã hội của cư dân các tộc người ở hai bên biên giới và rộng hơn là mối quan hệ giữa hai nước Việt Nam và Trung Quốc. Trong đời sống của các tộc người, chợ là bộ phận chủ chốt đầu tiên, được coi là tiêu chí chủ đạo, có ảnh hưởng lớn và toàn diện đến sự phát triển kinh tế, ổn định xã hội.

Sự phát triển của hệ thống chợ góp phần khuyến khích các hoạt động trao đổi hàng hoá trong vùng, các vùng khác trong cả nước với các hoạt động giao thương xuyên biên giới. Điều đó, đã thúc đẩy sự phát triển kinh tế của địa phương, các vùng lân cận và trong cả nước, đồng thời, tạo ra sự cạnh tranh và những “đối sánh” nhất định về kinh tế với Trung Quốc. Vùng biên giới Việt - Trung là địa phương đa tộc người, trong đó nhiều tộc người có đồng tộc sinh sống ở Trung Quốc.