Luận án: Hoàn thiện Hệ thống Kiểm soát Nội bộ Ngân hàng Thương mại Việt Nam - Nguyễn Tuấn

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG ---------- NGUYỄN TUẤN HOÀN THIỆN HỆ THỐNG KIỂM SOÁT NỘI BỘ TRONG CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI VIỆT NAM LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ Đà Nẵng, Năm 2020 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG ---------- NGUYỄN TUẤN HOÀN THIỆN HỆ THỐNG KIỂM SOÁT NỘI BỘ TRONG CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI VIỆT NAM Chuyên ngành: Kế toán Mã số: 62.01 LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: 1. Đường Nguyễn Hưng 2. Ngô Hà Tấn Đà Nẵng, Năm 2020 i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan luận án tiến sĩ kế toán “HOÀN THIỆN HỆ THỐNG KIỂM SOÁT NỘI BỘ TRONG CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI VIỆT NAM” là nghiên cứu của riêng tác giả. Các kết quả nghiên cứu trong luận án là trung thực và chưa từng được công bố trong bất kỳ nghiên cứu nào khác.

Nghiên cứu sinh Nguyễn Tuấn ii MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN.ii DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT.vi DANH MỤC CÁC BẢNG.vii DANH MỤC CÁC HÌNH. ix PHẦN MỞ ĐẦU. Tính cấp thiết của luận án. Mục tiêu nghiên cứu.

Câu hỏi nghiên cứu. Đối tượng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu khoa học. Ý nghĩa khoa học và những đóng góp của luận án.

Cấu trúc luận án.8 CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VỀ HỆ THỐNG KIỂM SOÁT NỘI BỘ. Cơ sở lý thuyết nghiên cứu về hệ thống KSNB. Cơ sở lý thuyết đại diện. Cơ sở lý thuyết ngữ cảnh.

Khái quát về hệ thống kiểm soát nội bộ. Khái niệm hệ thống kiểm soát nội bộ ngân hàng thương mại. Bản chất của hệ thống kiểm soát nội bộ tại ngân hàng thương mại. Tổng quan tình hình nghiên cứu thực nghiệm.

Khuôn khổ hệ thống kiểm soát nội bộ. Các nghiên cứu thực nghiệm có liên quan. Khoảng trống nghiên cứu. 46 Tóm tắt Chương 1.47 iii CHƯƠNG 2: KHÁI QUÁT NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI VIỆT NAM VÀ THIẾT KẾ NGHIÊN CỨU.

Khái quát về ngân hàng thương mại Việt Nam. Khái niệm về ngân hàng thương mại. Phân loại ngân hàng thương mại Việt Nam theo hình thức sở hữu. Hoạt động của ngân hàng thương mại Việt Nam.

Xây dựng giả thuyết nghiên cứu các thành phần của hệ thống KSNB trong các NHTM Việt Nam. Mô hình phân tích các thành phần của hệ thống kiểm soát nội bộ trong các Ngân hàng thương mại Việt Nam. Thang đo lường các thành phần của hệ thống KSNB và mục tiêu kiểm soát. Thang đo lường thành phần Môi trường kiểm soát (CE).

Thang đo lường thành phần Đánh giá rủi ro (RA). Thang đo lường thành phần Hoạt động kiểm soát (CA). Thang đo lường thành phần Thông tin và trao đổi thông tin (IC). Thang đo lường thành phần Hoạt động giám sát (MA).

Thang đo lường mục tiêu kiểm soát (ICO). Thang đo các thành phần nghiên cứu. Xây dựng bảng câu hỏi điều tra. Phương pháp nghiên cứu.

Khung nghiên cứu hoàn thiện hệ thống kiểm soát nội bộ trong các ngân hàng thương mại Việt Nam. Quy trình nghiên cứu hoàn thiện hệ thống kiểm soát nội bộ trong các ngân hàng thương mại Việt Nam.74 Tóm tắt Chương 2.75 CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG HỆ THỐNG KIỂM SOÁT NỘI BỘ TRONG CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI VIỆT NAM. Mô tả mẫu nghiên cứu. Đánh giá độ tin cậy thang đo bằng phương pháp hệ số Cronbach alpha.

Đánh giá giá trị thang đo - Phân tích nhân tố khám phá (EFA) các thành phần của hệ thống KSNB và thành phần mục tiêu kiểm soát. Đánh giá hệ thống KSNB và mục tiêu kiểm soát trong các NHTM Việt Nam - Thống kê mô tả. Phân tích sự khác biệt về hệ thống KSNB trong các NHTM Việt Nam. Phân tích sự khác biệt của hệ thống KSNB theo nhóm NHTM thuộc sở hữu nhà nước và NHTM cổ phần.

Phân tích sự khác biệt của hệ thống KSNB theo nhóm vùng miền. Phân tích sự khác biệt của hệ thống KSNB theo nhóm sở hữu NHTM và theo vùng miền. Phân tích nhân tố khẳng định (CFA) 5 thành phần của hệ thống kiểm soát nội bộ và mục tiêu kiểm soát - Mô hình đo lường tới hạn. Kết quả CFA các thang đo 5 thành phần của hệ thống KSNB.

Kết quả CFA các thang đo lường Mục tiêu kiểm soát. Kết quả CFA mô hình đo lường tới hạn. Phân tích các thành phần của hệ thống KSNB - Kiểm định mô hình hoá cấu trúc tuyến tính (SEM).111 Tóm tắt Chương 3.117 CHƯƠNG 4: KHUYẾN NGHỊ NHẰM HOÀN THIỆN HỆ THỐNG KIỂM SOÁT NỘI BỘ TRONG CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI VIỆT NAM 118 4. Khuyến nghị hoàn thiện các thành phần kiểm soát nội bộ trong các NHTM Việt Nam.

Hoàn thiện thành phần Môi trường kiểm soát trong các NHTM Việt Nam 125 4. Hoàn thiện thành phần Đánh giá rủi ro trong các NHTM Việt Nam. Hoàn thiện thành phần Hoạt động kiểm soát trong các NHTM Việt Nam 140 4. Hoàn thiện thành phần Thông tin và trao đổi thông tin trong các NHTM Việt Nam.

Hoàn thiện thành phần Hoạt động giám sát trong các NHTM Việt Nam. Khuyến nghị đối với chính sách pháp luật nhà nước về kiểm soát nội bộ trong các NHTM Việt Nam.157 Tóm tắt Chương 4. 160 DANH MỤC CÁC NGHIÊN CỨU CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN TÀI LIỆU THAM KHẢO PHỤ LỤC vi DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT Phần tiếng Việt BCTC Báo cáo tài chính CA Hoạt động kiểm soát CE Môi trường kiểm soát IC Thông tin và trao đổi thông tin ICO Mục tiêu kiểm soát KSNB Kiểm soát nội bộ MA Hoạt động giám sát NHTM Ngân hàng thương mại NHNN Ngân hàng Nhà nước RA Đánh giá rủi ro Phần tiếng nước ngoài Basel Basel Committee on Banking Supervision COSO The Committee of Sponsoring Organizations of the Treadway Commission vi DANH MỤC CÁC BẢNG Bảng 1.1: Tóm tắt nội dung và nguyên tắc hệ thống KSNB theo khuôn khổ COSO 2013.1: Cơ cấu mẫu trong chương trình nghiên cứu.2: Đánh giá độ tin cậy thang đo thành phần Môi trường kiểm soát.3: Đánh giá độ tin cậy thang đo thành phần Đánh giá rủi ro.4: Đánh giá độ tin cậy thang đo thành phần Hoạt động kiểm soát.5: Đánh giá độ tin cậy thang đo thành phần Thông tin và trao đổi thông tin.6: Đánh giá độ tin cậy thang đo thành phần Hoạt động giám sát.7: Đánh giá độ tin cậy thang đo mục tiêu kiểm soát.8: Kiểm định KMO và Bartlett’s Test.9: Tổng phương sai giải thích.10: Trọng số các nhân tố trích.11: Kiểm định KMO và Bartlett’s Test.12: Tổng phương sai giải thích.13: Trọng số nhân tố các thành phần của hệ thống KSNB và Mục tiêu kiểm soát.14: Thống kê mô tả các thành phần của hệ thống kiểm soát nội bộ.15: Thống kê mô tả các thành phần của hệ thống KSNB theo 2 nhóm NHTM.16: Kiểm định T-Test, so sánh trung bình các thành phần của hệ thống KSNB theo 2 nhóm NHTM Việt Nam.17: Thống kê mô tả hệ thống kiểm soát nội bộ theo vùng miền.18: Kiểm định phương sai không đổi giữa các nhóm.19: Kết quả phân tích ANOVA.20: Thống kê mô tả hệ thống KSNB theo sở hữu và theo vùng miền.21: Kiểm định phương sai không đổi giữa các nhóm.22: Kết quả phân tích ANOVA.23: Kết quả kiểm định giá trị phân biệt giữa các nhân tố trong mô hình đo lường 5 thành phần của hệ thống KSNB.24: Kết quả kiểm định độ tin cậy của mô hình thang đo 5 thành phần của hệ thống KSNB.25: Kết quả kiểm định độ tin cậy của mô hình thang đo lường Mục tiêu kiểm soát.26: Kết quả kiểm định giá trị phân biệt giữa các thành phần trong mô hình tới hạn.27: Kết quả kiểm định độ tin cậy của mô hình thang đo 5 thành phần của hệ thống KSNB và mục tiêu kiểm soát – Mô hình tới hạn.28: Bảng tóm tắt kết quả kiểm định thang đo (CFA).29: Kết quả kiểm định giả thuyết trong mô hình nghiên cứu.30: Kết quả kiểm định giả thuyết trong mô hình điều chỉnh.31: Kết quả kiểm định giả thuyết trong mô hình điều chỉnh dựa vào hệ số MI.32: Hệ số hồi quy của mô hình điều chỉnh.1: Bảng tổng hợp kết quả nghiên cứu nhằm đề xuất các khuyến nghị hoàn thiện hệ thống KSNB trong các NHTM.121 ix DANH MỤC CÁC HÌNH Hình 2.1: Mô hình phân tích các thành phần của hệ thống kiểm soát nội bộ trong các ngân hàng thương mại Việt Nam.2: Khung nghiên cứu.3: Quy trình nghiên cứu.1: Kết quả CFA (chuẩn hoá) các thang đo 5 thành phần của hệ thống KSNB.2: Kết quả CFA (chuẩn hoá) các thang đo Mục tiêu kiểm soát.3: Kết quả CFA (chuẩn hoá) mô hình đo lường tới hạn.4: Kết quả SEM (chuẩn hoá) của mô hình nghiên cứu.5: Kết quả SEM (chuẩn hoá) của mô hình điều chỉnh.6: Kết quả SEM (chuẩn hoá) của mô hình điều chỉnh dựa vào hệ số MI.114 1 PHẦN MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của luận án Về kiểm soát nội bộ, hội đồng quốc gia Mỹ theo sau hàng loạt các sự kiện về tài chính và chính trị ở nước này thời bấy giờ như vụ Watergate [132] dẫn đến sự ra đời một số quy định về hệ thống kiểm soát nội bộ (KSNB).

Hiệp hội kế toán viên công chứng Hoa kỳ (American Institute of Certified Public Accountants, AICPA) thành lập một Ủy ban đặc biệt về hệ thống KSNB năm 1979; Ủy ban quản lý chứng khoán Mỹ (Securities and Exchange Commission, SEC) đưa ra quy định bắt buộc các giám đốc phải đưa ra báo cáo về hệ thống KSNB tại ngân hàng năm 1979. Sau một số bê bối của các ngân hàng như Enron, WorldCom…, Đạo luật Sarbanes- Oxley 404 đã được áp dụng cho các ngân hàng niêm yết trên thị trường chứng khoán Mỹ, yêu cầu nhà quản lý phải xây dựng cơ cấu hệ thống KSNB thích hợp, đánh giá hiệu quả của hệ thống KSNB và báo cáo về những yếu kém của hệ thống KSNB. Ủy ban các tổ chức tài trợ của Ủy ban Treadway (The Committee of Sponsoring Organizations of the Treadway Commission - COSO) là một Ủy ban thuộc Hội đồng quốc gia Hoa kỳ về chống gian lận khi lập BCTC, Hội đồng quốc gia này được thành lập vào năm 1985. Năm 1992, COSO đã đưa ra báo cáo về hệ thống KSNB, là kết quả của một dự án được thực hiện qua 7 giai đoạn gồm 4 phần: Tóm tắt dành cho nhà quản lý, Khuôn khổ chung của hệ thống KSNB, Báo cáo cho bên ngoài, Công cụ đánh giá hệ thống KSNB [70].

Hệ thống ngân hàng ra đời và phát triển gắn liền với sự ra đời và phát triển của nền kinh tế hàng hóa để giải quyết nhu cầu vốn, nhu cầu thanh toán, phục vụ cho phát triển kinh tế xã hội với đặc thù kinh doanh trên lĩnh vực tiền tệ. NHTM là trung gian tài chính của nền kinh tế, thực hiện huy động các nguồn vốn và sử dụng các nguồn vốn huy động để cung ứng vốn tín dụng cho nền kinh tế và thực hiện các dịch vụ ngân hàng khác nhằm tạo ra lợi nhuận.