Luận án TS: Tái cơ cấu Doanh nghiệp Nhà nước trong chuyển đổi kinh tế thị trường tại Việt Nam

BỘ KẾ HOẠCH VÀ ĐẦU TƯ BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO VIỆN NGHIÊN CỨU QUẢN LÝ KINH TẾ TRUNG ƯƠNG NGUYỄN THỊ THU HÀ TÁI CƠ CẤU DOANH NGHIỆP NHÀ NƯỚC TRONG TIẾN TRÌNH CHUYỂN ĐỔI SANG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG TẠI VIỆT NAM LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ Hà Nội - 2021 BỘ KẾ HOẠCH VÀ ĐẦU TƯ BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO VIỆN NGHIÊN CỨU QUẢN LÝ KINH TẾ TRUNG ƯƠNG NGUYỄN THỊ THU HÀ TÁI CƠ CẤU DOANH NGHIỆP NHÀ NƯỚC TRONG TIẾN TRÌNH CHUYỂN ĐỔI SANG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG TẠI VIỆT NAM Ngành: Quản lý kinh tế Mã số: 9.10 LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: 1.TS Hồ Sỹ Hùng 2. Nguyễn Đình Cung Hà Nội - 2021 LỜI CAM Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu, kết quả nêu trong luận án là trung thực, có nguồn gốc rõ ràng và được trích dẫn đầy đủ theo quy định. Nội dung luận án chưa được sử dụng để bảo vệ lấy bất kì học vị hoặc đề tài nào.

Tác giả Nguyễn Thị Thu Hà LỜI CẢM Tác giả luận án xin chân thành cảm ơn Lãnh đạo Viện và cán bộ của Viện Nghiên cứu Quản lý Kinh tế Trung ương, đặc biệt là hai giáo viên hướng dẫn: PGS.TS Hồ Sỹ Hùng và TS. Nguyễn Đình Cung đã tận tình truyền đạt nhiều kiến thức quý báu giúp tôi hoàn thành luận án này. Các kiến thức và kỹ năng, kinh nghiệm sống của các thầy đã giúp tôi hoàn thiện hơn kiến thức và trưởng thành hơn trong nghề nghiệp của mình! Tôi xin cảm ơn gia đình, đồng nghiệp, lãnh đạo cơ quan đã hỗ trợ tôi trong quá trình học tập và hoàn thành luận án! Do còn nhiều hạn chế về thời gian và kinh nghiệm nghiên cứu, chắc chắn luận án không tránh khỏi những thiếu sót, hạn chế, tôi kính mong nhận được sự góp ý của các thầy cô và đồng nghiệp để bổ sung, hoàn thiện luận án tốt hơn. Xin trân trọng cảm ơn! Nghiên cứu sinh Nguyễn Thị Thu Hà MỤC Trang Danh mục từ viết tắt tiếng Việt i Danh mục từ viết tắt tiếng Anh ii Danh mục bảng iii Danh mục hình iv MỞ ĐẦU 1 Chương 1: TỔNG QUAN CÁC NGHIÊN CỨU VỀ TÁI CƠ CẤU DOANH NGHIỆP NHÀ NƯỚC TRONG TIẾN TRÌNH CHUYỂN ĐỔI SANG KINH TẾ THỊ TRƯỜNG VÀ HƯỚNG NGHIÊN CỨU CỦA LUẬN ÁN 5 1.

Tổng quan các công trình nghiên cứu đã công bố liên quan đến tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước trong tiến trình chuyển đổi sang kinh tế thị trường 5 1. Các công trình nghiên cứu đã công bố ngoài nước 5 1. Các công trình nghiên cứu đã công bố trong nước 9 1. Đánh giá chung về các công trình nghiên cứu liên quan 23 1.

Những vấn đề luận án sẽ tập trung nghiên cứu giải quyết 27 1. Hướng nghiên cứu của luận án 27 1. Mục tiêu nghiên cứu đề tài luận án 27 1. Câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết nghiên cứu 28 1.

Đối tượng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu 29 1. Cách tiếp cận và phương pháp nghiên cứu đề tài luận án 29 Chương 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ TÁI CƠ CẤU DOANH NGHIỆP NHÀ NƯỚC TRONG TIẾN TRÌNH CHUYỂN ĐỔI SANG KINH TẾ THỊ TRƯỜNG 33 2. Doanh nghiệp nhà nước trong tiến trình chuyển sang kinh tế thị trường 33 2. Những vấn đề cơ bản về doanh nghiệp nhà nước 33 2.

Tiến trình chuyển đổi sang kinh tế thị trường tác động đến doanh nghiệp nhà nước 43 2. Tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước trong tiến trình chuyển đổi sang kinh tế thị trường 57 2. Khái niệm, nội dung tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước trong tiến trình chuyển đổi sang kinh tế thị trường 57 2. Phương thức tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước trong tiến trình chuyển đổi sang kinh tế thị trường 61 2.

Các yếu tố tác động tới tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước 63 2. Yếu tố chính trị 63 2. Chính sách, pháp luật 64 2. Năng lực của cán bộ, công chức và người quản lý doanh nghiệp 65 2.

Hội nhập kinh tế quốc tế 65 2. Kinh nghiệm tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước của một số nước và bài học cho Việt Nam 66 2. Kinh nghiệm tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước của một số nước trên thế giới 66 2. Một số bài học cho Việt Nam từ kinh nghiệm nước ngoài về tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước 74 Chương 3: THỰC TRẠNG TÁI CƠ CẤU DOANH NGHIỆP NHÀ NƯỚC TRONG TIẾN TRÌNH CHUYỂN ĐỔI SANG KINH TẾ THỊ TRƯỜNG Ở VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 2011-2020 76 3.

Thực trạng doanh nghiệp nhà nước giai đoạn 2011-2020 76 3. Thực trạng tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước giai đoạn 2011-2020 81 3. Định vị lại vai trò của doanh nghiệp nhà nước trong tiến trình tái cơ cấu 81 3. Cơ cấu lại danh mục tài sản nhà nước tại doanh nghiệp 84 3.

Thực hiện tái cấu trúc quản trị doanh nghiệp nhà nước 93 3. Đánh giá chung thực trạng tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước giai đoạn 2011-2020 107 3. Những kết quả đạt được 107 3. Những hạn chế 111 3.

Nguyên nhân của những hạn chế 117 3. Những vấn đề đặt ra đối với tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước trong thời gian tới 119 Chương 4: PHƯƠNG HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP TÁI CƠ CẤU DOANH NGHIỆP NHÀ NƯỚC TRONG TIẾN TRÌNH CHUYỂN ĐỔI SANG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG TẠI VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 2021-2030 121 4. Bối cảnh và các chủ trương chính sách lớn của Đảng và Nhà nước ảnh hưởng tới tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước trong thời gian tới 121 4. Bối cảnh trong nước và quốc tế tác động tới tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước 121 4.

Các định hướng của Đảng và Nhà nước về tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước 122 4. Quan điểm và định hướng tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước ở Việt Nam trong giai đoạn tới 125 4. Quan điểm tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước ở Việt Nam trong giai đoạn tới 125 4. Định hướng tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước 131 4.

Giải pháp tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước giai đoạn 2021-2030 138 4. Các giải pháp từ phía Nhà nước 138 4. Các giải pháp từ phía doanh nghiệp nhà nước 138 KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 149 DANH MỤC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ LUẬN ÁN 151 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 152 PHỤ LỤC 163 i DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT TIẾNG VIỆT Từ, cụm từ viết tắt Nghĩa tiếng Việt BĐM và PTDN Ban Đổi mới và Phát triển doanh nghiệp CPH Cổ phần hóa CTCP Công ty cổ phần DNNN Doanh nghiệp nhà nước HĐND Hội đồng nhân dân HĐQT Hội đồng quản trị KTQD Kinh tế Quốc dân KTTT Kinh tế thị trường KTXH Kinh tế xã hội LLSX Lực lượng sản xuất NSNN Ngân sách nhà nước QHSX Quan hệ sản xuất QLNN Quản lý nhà nước SXKD Sản xuất kinh doanh TBCN Tư bản chủ nghĩa TCDN Tài chính doanh nghiệp TNHH Trách nhiệm hữu hạn TTCK Thị trường chứng khoán UBND Ủy ban nhân dân XHCN Xã hội chủ nghĩa i DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT TIẾNG ANH Từ, cụm từ viết tắt Nghĩa tiếng Anh Nghĩa tiếng Việt ADB Asian Development Bank Ngân hàng phát triển châu Á CIEM Central Institute for Economic Viện Nghiên cứu quản Management lý kinh tế Trung ương GDP Gross Domestic Product Tổng sản phẩm nội địa MPI Ministry of Planing and Bộ Kế hoạch và Đầu tư Investment OECD Oganization for Economic Co- Tổ chức Hợp tác và operation and Development Phát triển Kinh tế ODA Offcail Development Assistance Hỗ trợ Phát triển chính thức SCIC Investment One Member Tổng công ty Đầu tư và Company Limited Kinh doanh Vốn nhà nước UNIDO United Nation Industrial Tổ chức phát triển công Development nghiệp Liên hợp quốc WB World Bank Ngân hàng thế giới WTO World Trade Organization Tổ chức thương mại thế giới i DANH MỤC BẢNG Tên bảng Trang Bảng 3. Số lượng doanh nghiệp nhà nước trong hệ thống doanh nghiệp có kết quả sản xuất kinh doanh 76 Bảng 3.

Lao động của doanh nghiệp nhà nước trong hệ thống doanh nghiệp có kết quả sản xuất kinh doanh 76 Bảng 3. Tài sản của doanh nghiệp nhà nước trong hệ thống doanh nghiệp có kết quả sản xuất kinh doanh 77 Bảng 3. Vốn CSH của doanh nghiệp nhà nước trong hệ thống doanh nghiệp có kết quả sản xuất kinh doanh 77 Bảng 3. Cơ cấu doanh thu, lợi nhuận của hệ thống doanh nghiệp Việt Nam 77 Bảng 3.

Một số chỉ tiêu hiệu quả kinh doanh của hệ thống doanh nghiệp Việt Nam 78 Bảng 3. Một số chỉ tiêu về sử dụng lao động của các doanh nghiệp 78 Bảng 3. Tỷ trọng nợ trên tổng nguồn vốn của các doanh nghiệp 79 Bảng 3. Chỉ số doanh thu trên nguồn vốn kinh doanh 79 Bảng 3.

Tỷ lệ doanh nghiệp không thua lỗ trong sản xuất kinh doanh 79 i DANH MỤC HÌNH VẼ Tên hình Trang Hình 1.1: Khung phân tích của luận án 30 Hình 2.1: Khung khổ tái cơ cấu khu vực doanh nghiệp nhà nước 59 Hình 3.1: Phân loại DNNN thuộc diện sắp xếp trong giai đoạn 2016-2020 86 Hình 3.2: Số lượng doanh nghiệp và giá trị vốn nhà nước chuyển về SCIC 97 Hình 4. Khuôn khổ thống nhất cho quản trị doanh nghiệp nhà nước 131 1 MỞ ĐẦU 1. Lý do nghiên cứu đề tài luận án Sau hơn 30 năm đổi mới, nền kinh tế Việt Nam đã đạt được những thành tựu quan trọng, kinh tế tăng trưởng nhanh, một số lượng lớn lao động sđược giải quyết việc làm. Trong những thành tựu kể trên, khu vực kinh tế nhà nước mà điển hình là các tập đoàn kinh tế, các tổng công ty nhà nước đóng một vai trò quan trọng.

Để kinh tế nhà nước giữ được vai trò chủ đạo trong nền kinh tế nhiều thành phần, DNNN cần hoạt động có hiệu quả, dẫn dắt các doanh nghiệp tư nhân và các tổ chức kinh tế thuộc các thành phần kinh tế khác phát triển. Về chính sách, trong thời gian dài các tập đoàn, tổng công ty nhà nước luôn nhận được sự ưu tiên từ các cơ quan quản lý, với kỳ vọng tạo được sự ảnh hưởng, chi phối, lan tỏa đến các hoạt động kinh tế - xã hội, tạo động lực nâng cao sức cạnh tranh trên thị trường, định hướng nền kinh tế phát triển theo mục tiêu. Mặc dù vậy, kết quả hoạt động sản xuất kinh doanh và đóng góp của các DNNN chưa tương xứng với vị thế và mức độ quan tâm, đầu tư của Nhà nước.