Luận án tiến sĩ: Quản lý nhà nước đối với giáo dục đại học cao đẳng tư thục ở Việt Nam - Trường Đại học Bách Khoa Hà Nội

Trường đại học ngoài công lập là một bộ phận cấu thành then chốt trong hệ thống giáo dục quốc dân. Khối trường này vận hành dựa trên vốn đầu tư của cá nhân hoặc tổ chức xã hội. Mô hình trường tư đáp ứng nhu cầu học tập ngày càng tăng của người dân. Sự hiện diện của cơ sở đào tạo tư thục giảm bớt gánh nặng ngân sách cho nhà nước. Các trường này tạo ra môi trường cạnh tranh lành mạnh với khối đại học công lập. Tính linh hoạt trong quản trị giúp trường tư nhanh chóng thích ứng với yêu cầu thị trường lao động. Vị trí pháp lý của khu vực ngoài công lập ngày càng được củng cố vững chắc. Nhà nước thừa nhận vai trò bình đẳng của các trường trong việc đào tạo và cấp bằng. Chất lượng đào tạo là yếu tố cốt lõi khẳng định vị thế của từng trường.

Xã hội hóa giáo dục là định hướng chiến lược xuyên suốt của Đảng và Nhà nước Việt Nam. Chủ trương này huy động tối đa nguồn lực xã hội đầu tư cho sự nghiệp phát triển con người. Nhà nước khuyến khích các nhà đầu tư thành lập trường tư thục chất lượng cao. Vai trò quản lý nhà nước thể hiện qua việc ban hành khung khổ pháp lý bảo đảm cạnh tranh bình đẳng. Quản lý vĩ mô hướng dòng vốn đầu tư vào các ngành đào tạo mũi nhọn phục vụ kinh tế. Đồng thời, cơ quan quản lý ngăn ngừa tình trạng thương mại hóa giáo dục quá mức. Nhà nước bảo đảm hài hòa lợi ích giữa nhà đầu tư, giảng viên, sinh viên và toàn xã hội. Chính sách mở rộng hợp tác công tư tạo động lực mới cho đổi mới giáo dục đại học.

Hội đồng trường đại học tư thục là cơ quan quản trị cao nhất đại diện cho quyền sở hữu của nhà đầu tư. Cơ cấu hội đồng trường bao gồm đại diện nhà đầu tư, giảng viên và các chuyên gia ngoài trường. Cơ quan này quyết định chiến lược phát triển, kế hoạch tài chính và nhân sự cấp cao. Quản lý nhà nước quy định rõ quyền hạn và trách nhiệm giải trình của hội đồng trường. Sự giám sát này bảo đảm hội đồng trường tuân thủ nghiêm ngặt chuẩn mực giáo dục quốc gia. Việc tách bạch giữa quyền quản trị của hội đồng và quyền điều hành của ban giám hiệu là yêu cầu bắt buộc. Mô hình quản trị minh bạch giúp giảm thiểu tranh chấp nội bộ và nâng cao uy tín trường.

Chuyển đổi mô hình đại học dân lập sang tư thục là bước ngoặt lớn trong tái cấu trúc hệ thống giáo dục. Chính phủ ban hành chủ trương chuyển đổi nhằm xác định rõ quyền sở hữu tài sản. Quá trình chuyển đổi giúp giải quyết triệt để vấn đề vốn góp không phân chia và sở hữu tập thể. Các trường tư thục sau chuyển đổi có tư cách pháp nhân rõ ràng và cơ cấu quản trị chuẩn mực hơn. Tuy nhiên, việc xử lý tài sản chung và quyền lợi của sáng lập viên ban đầu gặp nhiều vướng mắc pháp lý. Quản lý nhà nước đóng vai trò trung gian hòa giải và đưa ra hướng dẫn cụ thể. Sự chuyển đổi thành công tạo đòn bẩy thu hút vốn đầu tư dài hạn vào cơ sở vật chất.

Luật giáo dục đại học và Luật sửa đổi, bổ sung năm 2018 tạo nền tảng pháp lý vững chắc cho trường tư. Văn bản luật này công nhận quyền bình đẳng giữa cơ sở giáo dục công lập và ngoài công lập. Luật phân định rõ hai mô hình hoạt động: trường đại học tư thục và trường tư thục phi lợi nhuận. Quy chế tổ chức và hoạt động của trường tư được cụ thể hóa bằng các nghị định hướng dẫn. Khung pháp lý trao quyền tự chủ học thuật, tổ chức nhân sự và định mức học phí cho trường tư. Tuy vậy, một số quy định dưới luật vẫn còn chồng chéo và thiếu tính nhất quán. Cơ quan quản lý đang tiếp tục rà soát văn bản để tháo gỡ điểm nghẽn cho khối ngoài công lập.

Cơ chế tài chính đại học tư thục vận hành chủ yếu dựa vào nguồn thu học phí của người học. Nguồn thu từ dịch vụ nghiên cứu khoa học và chuyển giao công nghệ còn chiếm tỷ trọng rất nhỏ. Các trường tự chủ định giá học phí theo nguyên tắc bù đắp chi phí và tích lũy tái đầu tư. Nhà nước thực hiện quản lý tài chính thông qua quy định công khai, minh bạch thu chi. Cơ chế trích lập quỹ phát triển sự nghiệp giáo dục được kiểm soát chặt chẽ. Dù vậy, phần lớn các trường tư vẫn thiếu nguồn vốn ưu đãi để mở rộng khuôn viên trường lớp. Chính sách tín dụng cho sinh viên trường tư còn nhiều rào cản so với sinh viên khối công lập.

Kiểm định chất lượng giáo dục là công cụ cốt lõi để nhà nước kiểm soát chất lượng đào tạo trường tư. Hiện nay, mạng lưới tổ chức kiểm định độc lập đã được thiết lập và vận hành. Tuy nhiên, tính độc lập và khách quan của một số trung tâm kiểm định chưa thực sự tuyệt đối. Tiêu chí kiểm định còn nặng tính hành chính và hình thức, chưa đo lường sâu chất lượng thực chất. Nhiều trường tư tham gia kiểm định chỉ nhằm mục đích quảng bá thương hiệu tuyển sinh. Công tác hậu kiểm sau đánh giá công nhận đạt tiêu chuẩn chất lượng chưa được thực hiện nghiêm túc. Nhà nước cần siết chặt chế tài xử lý các cơ sở không duy trì được chuẩn chất lượng cam kết.

Chính sách ưu đãi thuế đất đai giáo dục được thiết kế nhằm khuyến khích đầu tư phát triển cơ sở vật chất. Nhà nước quy định miễn, giảm tiền thuê đất và ưu đãi thuế thu nhập doanh nghiệp cho trường tư. Mặc dù vậy, quy trình tiếp cận đất sạch tại các đô thị lớn diễn ra rất chậm chạp. Thủ tục hành chính về giao đất và chuyển đổi mục đích sử dụng đất còn phức tạp, kéo dài. Nhiều dự án trường học tư thục bị đình trệ do vướng mắc trong giải phóng mặt bằng. Chính sách thuế thiếu ổn định khiến các nhà đầu tư gặp khó khăn trong lập kế hoạch tài chính dài hạn. Cơ chế giám sát sử dụng đất giáo dục đúng mục đích cần được củng cố mạnh mẽ hơn.

Quyền tự chủ đại học tư thục là điều kiện tiên quyết để thúc đẩy đổi mới sáng tạo trong giáo dục. Tự chủ bao gồm tự chủ học thuật, tổ chức bộ máy nhân sự và tự chủ tài chính. Tuy nhiên, quyền tự chủ của trường tư vẫn chịu ràng buộc bởi nhiều thủ tục cấp phép chuyên ngành. Quy định về mở ngành mới và xác định chỉ tiêu tuyển sinh còn thiếu tính linh hoạt. Xung đột lợi ích giữa hội đồng quản trị và ban giám hiệu làm suy yếu năng lực tự chủ của trường. Trách nhiệm giải trình trước xã hội và cơ quan quản lý chưa được các trường thực hiện đầy đủ. Nhà nước cần trao quyền tự chủ thực chất đi đôi với chế tài giám sát nghiêm minh.

Hành lang pháp lý hoàn chỉnh là điều kiện nền tảng để quản lý chất lượng đào tạo trường tư thục. Nhà nước cần sửa đổi các quy định chồng chéo giữa luật chuyên ngành và luật đầu tư. Khung chuẩn chất lượng chương trình đào tạo phải tương thích với tiêu chuẩn khu vực và quốc tế. Cơ quan quản lý yêu cầu các trường tư công khai chuẩn đầu ra, tỷ lệ việc làm của sinh viên. Hệ thống bảo đảm chất lượng nội bộ của từng trường phải được giám sát định kỳ. Nhà nước khuyến khích các trường tham gia kiểm định quốc tế uy tín để nâng cao vị thế. Các chế tài xử phạt vi phạm quy chế đào tạo cần được áp dụng nghiêm khắc và công khai.

Minh bạch tài chính gắn liền với kiểm định chất lượng giáo dục là yêu cầu bắt buộc đối với trường tư. Cơ quan chức năng cần kiểm toán độc lập báo cáo tài chính hàng năm của các cơ sở giáo dục. Việc công khai cơ cấu học phí và tỷ lệ chi cho hoạt động giảng dạy giúp người học an tâm. Nhà nước thành lập hệ thống xếp hạng đại học độc lập dựa trên kết quả kiểm định thực chất. Các trường đạt chuẩn kiểm định cao cần được ưu tiên tiếp cận các đề tài nghiên cứu khoa học cấp quốc gia. Chính sách phân loại trường theo chất lượng giúp định hướng người học và lành mạnh hóa thị trường. Minh bạch tài chính bảo vệ quyền lợi hợp pháp của nhà đầu tư chân chính.

Nâng cao năng lực thanh tra chuyên ngành là chìa khóa ngăn ngừa sai phạm trong hoạt động giáo dục. Nhà nước cần chuyển từ thanh tra tiền kiểm sang hậu kiểm và giám sát dựa trên rủi ro. Đội ngũ thanh tra viên giáo dục phải được bồi dưỡng kỹ năng kiểm toán tài chính và pháp lý doanh nghiệp. Việc áp dụng công nghệ thông tin vào giám sát chỉ tiêu tuyển sinh giúp phát hiện sai phạm kịp thời. Nhà nước công khai kết luận thanh tra trên các cổng thông tin điện tử để toàn xã hội cùng theo dõi. Cơ quan quản lý phối hợp chặt chẽ với chính quyền địa phương trong việc quản lý cơ sở vật chất. Xử lý triệt để các hành vi gian lận đào tạo và cấp bằng trái quy định.

Đổi mới tư duy quản lý đòi hỏi nhìn nhận giáo dục đại học tư thục là dịch vụ công đặc biệt. Cơ chế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa điều tiết cung cầu giáo dục thông qua cạnh tranh lành mạnh. Nhà nước tôn trọng quy luật giá trị và quy luật cạnh tranh trong việc định giá dịch vụ đào tạo. Quản lý vĩ mô tập trung vào việc tạo lập môi trường đầu tư thông thoáng và bình đẳng. Cơ quan công quyền xóa bỏ các rào cản hành chính gây cản trở hoạt động của trường tư. Đồng thời, nhà nước sử dụng các công cụ kinh tế để định hướng ngành nghề đào tạo phục vụ đất nước. Tư duy quản lý mở thúc đẩy các tập đoàn lớn đầu tư vào đại học tinh hoa.

Phân cấp quản lý giáo dục đại học là xu thế tất yếu nhằm nâng cao hiệu quả điều hành hệ thống. Bộ Giáo dục và Đào tạo tập trung vào chức năng ban hành chiến lược và chuẩn mực chất lượng. Chính quyền địa phương chịu trách nhiệm giám sát hoạt động đất đai, an ninh trật tự và thực thi pháp luật. Trường đại học tư thục chịu trách nhiệm toàn diện trước người học và xã hội về chất lượng đào tạo. Trách nhiệm giải trình được thực hiện thông qua báo cáo công khai các điều kiện bảo đảm chất lượng. Phân cấp mạnh mẽ đi kèm với quy định xử lý nghiêm khắc người đứng đầu cơ sở giáo dục nếu vi phạm. Cơ chế này tạo động lực cho các trường chủ động nâng cao uy tín học thuật.