Đặc điểm lượng từ tiếng Hán và loại từ tiếng Việt - Đỗ Thị Kim Cương (2017)

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI ---------- ĐỖ THỊ KIM CƯƠNG ĐẶC ĐIỂM LƯỢNG TỪ TIẾNG HÁN HIỆN ĐẠI TRONG SỰ ĐỐI CHIẾU VỚI LOẠI TỪ TƯƠNG ĐƯƠNG TIẾNG VIỆT Chuyên ngành: Ngôn ngữ Việt Nam (Lí luận Ngôn ngữ) Mã số: 62.01) LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN Người hướng dẫn: GS.TS NGUYỄN VĂN KHANG HÀ NỘI - 2017 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của cá nhân tôi dưới sự hướng dẫn khoa học của GS.TS Nguyễn Văn Khang. Các kết quả thu được trong luận án là hoàn toàn trung thực, khách quan và không trùng lặp với bất kỳ công trình nào đã công bố. Tác giả Đỗ Thị Kim Cương LỜI CẢM ƠN Trước hết tôi xin bày tỏ sự kính trọng và biết ơn sâu sắc đến GS.TS Nguyễn Văn Khang, người Thầy kính mến đã trực tiếp hướng dẫn tôi trong suốt quá trình thực hiện luận án. Thầy đã tận tình giúp đỡ, chỉ bảo, tạo mọi điều kiện tốt nhất, động viên để tôi có thể hoàn thành công việc nghiên cứu của mình.

Tôi xin chân thành cảm ơn các thầy cô và bạn bè đồng môn trong Bộ môn Ngôn ngữ học, Khoa Ngữ văn, cán bộ Phòng Sau đại học, Phòng Hợp tác Quốc tế, trường Đại học Sư phạm Hà Nội, các nhà khoa học đáng kính trong các Hội đồng đánh giá luận án đã ủng hộ tích cực, giúp đỡ tận tình trong suốt thời gian học tập, nghiên cứu để tôi có được kết quả hoạt động khoa học như ngày hôm nay. Tôi xin được gửi lời cảm ơn đến các Thầy Cô và các bạn sinh viên Khoa Tiếng Trung trường Đại học ngoại ngữ, ĐH Huế, các bạn lưu học sinh Trung Quốc đã và đang học tập tại trường Đại học KHXH & NV (ĐHQG Hà Nội) và ĐHSP Hà Nội, các sinh viên chuyên ngành tiếng Việt Nam, Khoa Ngữ văn Đông Nam Á, trường Đại học Cao Hùng (Đài Loan). đã nhiệt tình tham gia các bài khảo sát trực tiếp cũng như trực tuyến, giúp tôi có được những kết quả tốt nhất để hoàn thành luận án này. Tôi muốn gửi lời cảm ơn đến bạn bè, đồng nghiệp những người đã giúp đỡ tôi, sẻ chia với tôi không chỉ trong chuyên môn mà cả trong cuộc sống để tôi có động lực, quyết tâm hoàn thành công việc nghiên cứu.

Lời cảm ơn cuối cùng, tôi muốn dành cho cha, cho mẹ, cho anh chị đã đùm bọc, che chở, an ủi tôi, là điểm tựa lớn nhất của cuộc đời tôi trên mỗi bước đường, nhất là thời gian tôi tập trung cho luận án. Tôi vô cùng biết ơn chồng và hai con, những người luôn sát cánh, động viên, dành hết mọi quan tâm cho tôi; nhất là các con đã chịu thiệt thòi, để tôi có đủ nghị lực hoàn thành công trình này. Tôi nhận thức rằng, mặc dù bản thân đã nỗ lực cố gắng để hoàn thiện luận án, nhưng không thể tránh khỏi những thiếu sót. Tôi mong nhận được những ý kiến đóng góp quí báu của quí Thầy Cô và đồng nghiệp, xin chân thành cảm ơn.

Hà Nội, ngày. tháng 03 năm 2017 Đỗ Thị Kim Cương MỤC LỤC MỞ ĐẦU. Lí do chọn đề tài. Mục đích và nhiệm vụ của luận án.

Phương pháp nghiên cứu. Đối tượng, phạm vi và nguồn tư liệu nghiên cứu. Ý nghĩa lí luận và thực tiễn của luận án. Bố cục của luận án.

TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÍ LUẬN. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU. Tình hình nghiên cứu về lượng từ tiếng Hán và loại từ tiếng Việt. Nghiên cứu đối chiếu lượng từ tiếng Hán và loại từ tiếng Việt.

CƠ SỞ LÍ LUẬN LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN. Khái quát về loại từ trong các ngôn ngữ trên thế giới. Khái quát về lượng từ trong Hán ngữ học và loại từ trong Việt ngữ học. Quan điểm của luận án về lượng từ tiếng Hán và loại từ tiếng Việt.

Một số vấn đề về ngôn ngữ học đối chiếu. TIỂU KẾT CHƯƠNG 1. ĐẶC ĐIỂM NGỮ NGHĨA CỦA LƯỢNG TỪ TIẾNG HÁN (ĐỐI CHIẾU VỚI TIẾNG VIỆT). GIỚI HẠN NGHIÊN CỨU.

ĐẶC ĐIỂM NGỮ NGHĨA CỦA DANH LƯỢNG TỪ TIẾNG HÁN (ĐỐI CHIẾU VỚI TIẾNG VIỆT). Quan niệm về nghĩa của danh lượng từ tiếng Hán. Tiêu chí nhận diện nghĩa của danh lượng từ tiếng Hán. Phạm trù ngữ nghĩa của danh lượng từ tiếng Hán (đối chiếu với tiếng Việt).

ĐẶC ĐIỂM NGỮ NGHĨA CỦA ĐỘNG LƯỢNG TỪ TIẾNG HÁN (ĐỐI CHIẾU VỚI TIẾNG VIỆT). Quan niệm về nghĩa của động lượng từ tiếng Hán. Tiêu chí nhận diện nghĩa của động lượng từ tiếng Hán. Cấu trúc nghĩa của động lượng từ tiếng Hán.

TIỂU KẾT CHƯƠNG 2. ĐẶC ĐIỂM NGỮ PHÁP CỦA LƯỢNG TỪ TIẾNG HÁN (ĐỐI CHIẾU VỚI TIẾNG VIỆT). ĐẶC ĐIỂM CỦA LƯỢNG TỪ TRONG DANH NGỮ TIẾNG HÁN (ĐỐI CHIẾU VỚI TIẾNG VIỆT). Khái niệm chung về danh ngữ.

Vị trí của lượng từ trong danh ngữ tiếng Hán (đối chiếu với tiếng Việt). Khả năng kết hợp của lượng từ tiếng Hán (đối chiếu với tiếng Việt). ĐẶC ĐIỂM CỦA LƯỢNG TỪ TIẾNG HÁN TRONG CÂU (ĐỐI CHIẾU VỚI TIẾNG VIỆT). Chức vụ cú pháp của danh lượng từ.

Chức vụ cú pháp của động lượng từ. Một số trường hợp cú pháp đặc biệt. Hình thức lặp lượng từ. TIỂU KẾT CHƯƠNG 3.

ỨNG DỤNG THỰC TẾ: KHẢO SÁT TÌNH HÌNH SỬ DỤNG LƯỢNG TỪ CỦA NGƯỜI VIỆT HỌC TIẾNG HÁN VÀ LOẠI TỪ CỦA NGƯỜI TRUNG QUỐC HỌC TIẾNG VIỆT. KHÁI QUÁT VỀ LỖI VÀ PHÂN TÍCH LỖI. Khái quát về lỗi sử dụng lượng từ/ loại từ. Khái quát về phân tích lỗi sử dụng lượng từ/ loại từ.

Đối tượng khảo sát và đối chiếu. Mục đích khảo sát và đối chiếu. KẾT QUẢ KHẢO SÁT LỖI SỬ DỤNG LƯỢNG TỪ VÀ LOẠI TỪ. Kết quả khảo sát lỗi sử dụng loại từ tiếng Việt của sinh viên Trung Quốc.

Khảo sát lỗi sử dụng lượng từ tiếng Hán của sinh viên Việt Nam (trên các loại văn bản viết). Khảo sát lỗi sử dụng lượng từ tiếng Hán của sinh viên Việt Nam (bằng bảng hỏi và trắc nghiệm online). Tìm hiểu nguyên nhân mắc lỗi. Những yếu tố ảnh hưởng đến việc mắc lỗi.

GIẢI PHÁP KHẮC PHỤC LỖI SỬ DỤNG LƯỢNG TỪ TIẾNG HÁN VÀ LOẠI TỪ TIẾNG VIỆT. Về vấn đề khắc phục lỗi. Đề xuất phương pháp sư phạm đối với việc dạy-học lượng từ/ loại từ. TIỂU KẾT CHƯƠNG 4.

145 DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ. 150 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 151 PHỤ LỤC DANH MỤC BẢNG Bảng 1. Quá trình xuất hiện thuật ngữ lượng từ trước 1980.

Quá trình sử dụng thuật ngữ lượng từ sau 1980. Hệ thống từ loại tiếng Hán hiện đại. Phân chia từ loại tiếng Việt theo tổ chức đoản ngữ. Loại từ - một tiểu loại của danh từ đơn vị.

Biểu thức có chứa loại từ. Phân chia lượng từ tiếng Hán. Phân loại loại từ tiếng Việt. Phạm trù ngữ nghĩa của lượng từ cá thể.

Lượng từ 个 và loại từ tương đương trong tiếng Việt. Đặc điểm sắc thái của loại từ chỉ người tiếng Việt. Nghĩa của loại từ chỉ bất động vật. Phân loại lỗi sử dụng loại từ tiếng Việt của sinh viên Trung Quốc.

Tổng hợp thông tin khảo sát lỗi dùng lượng từ tiếng Hán. Kết quả khảo sát nguyên nhân mắc lỗi lượng từ tiếng Hán. Thống kê số lượng trả lời bảng hỏi và test on-line. Nhóm lượng từ có tỉ lệ dùng đúng cao nhất.

Nhóm lượng từ có tỉ lệ dùng đúng thấp nhất và ít sử dụng. Nhóm lượng từ có tỉ lệ dùng đúng thấp, nhưng thường hay sử dụng. 128 DANH MỤC HÌNH Hình 1. Loại từ - công cụ phạm trù hóa danh từ.

Loại từ trong kết cấu đoản ngữ. Hệ thống lượng từ tiếng Hán. Đặc điểm nổi trội “把”. Lược đồ ngữ nghĩa của lượng từ 个 ge.

Trật tự kết hợp 个 ge + danh từ. Cấu trúc danh ngữ cơ bản tiếng Việt (Thompson). Mô hình danh ngữ tiếng Việt có hai trung tâm. Vị trí của lượng từ trong danh ngữ tiếng Hán.

Thay đổi vị trí các thành tố trong DN. Vị trí các định ngữ trong danh ngữ. Kết cấu danh ngữ tiếng Việt. So sánh mô hình DN tiếng Hán và tiếng Việt.

Cấu trúc quan hệ giữa các thành tố trong danh ngữ tiếng Hán. Cấu trúc quan hệ giữa các thành tố trong danh ngữ tiếng Việt. Danh ngữ trống. Kết cấu [số + lượng + danh] trong tiếng Hán.

Kết cấu cụm định ngữ (CĐN). Kết cấu danh ngữ mở rộng. Mối quan hệ trong thuyết phân tích lỗi. Kết quả khảo sát lỗi loại từ tiếng Việt.

Kết quả khảo sát lỗi lượng từ tiếng Hán. Nguyên nhân mắc lỗi lượng từ tiếng Hán. 123 MỘT SỐ QUY ƯỚC TRÌNH BÀY TRONG LUẬN ÁN 1. Một số chữ viết tắt thường dùng: Tiếng Việt DT: danh từ ĐLT: động lượng từ DN: danh ngữ LGN: lượng ngữ (cụm lượng từ) ĐN: định ngữ TTN: trung tâm ngữ ĐT: đại từ chỉ thị TPP: thành phần phụ LT: loại từ ST: số từ; CST: cụm số từ CLT: cụm loại từ TT: tính từ (hình dung từ) LGT: lượng từ tr.: trang DLT: danh lượng từ x.: xin xem Tiếng Anh Att: tính từ/ĐN trang trí CL: classifier/ loại từ DemNum: đại từ chỉ thị CLN: danh từ biệt loại Num: số từ 2.

Một số kí hiệu khác: Dấu / : hay, hoặc Dấu  : có thể chuyển thành * không chấp nhận (sai) Dấu +: có Dấu ><: tương phản, đối lập Dấu - : không Dấu ≠ : khác nhau 1 MỞ ĐẦU 1. Lí do chọn đề tài 1. Lượng từ trong tiếng Hán và loại từ trong tiếng Việt có những đặc điểm mang tính đặc thù ngữ pháp-ngữ nghĩa của mỗi ngôn ngữ. Vì thế, lượng từ trong tiếng Hán và loại từ trong tiếng Việt đã được giới Hán ngữ học và Việt ngữ học quan tâm nghiên cứu từ lâu.

Các nhà ngôn ngữ học cho rằng, loại từ (tiếng Anh: classifier, tiếng Pháp: classificateur, tiếng Nga: классификатор) - “một vấn đề lí thú nhất và phức tạp nhất của nhiều ngôn ngữ trên thế giới, được xếp riêng ra một phạm trù: những ngôn ngữ có loại từ (classifier languages)”. Thuộc phạm trù “ngôn ngữ có loại từ”, lượng từ trong tiếng Hán và loại từ trong tiếng Việt được coi là thành phần bắt buộc nằm ở vị trí giữa số từ hoặc từ chỉ lượng và danh từ trong kết cấu danh ngữ. Đến nay, đã có không ít những công trình nghiên cứu về lượng từ tiếng Hán và loại từ tiếng Việt ở các bình diện ngữ pháp, ngữ nghĩa và ngữ dụng.