Luận án nguyễn thị hồng minh

HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH NGUYỄN THỊ HỒNG MINH SỰ ẢNH HƯỞNG CỦA VĂN HÓA CHÍNH TRỊ ĐỐI VỚI TIẾN TRÌNH DÂN CHỦ Ở VIỆT NAM HIỆN NAY LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÀNH: CHÍNH TRỊ HỌC HÀ NỘI - 2022 HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH NGUYỄN THỊ HỒNG MINH SỰ ẢNH HƯỞNG CỦA VĂN HÓA CHÍNH TRỊ ĐỐI VỚI TIẾN TRÌNH DÂN CHỦ Ở VIỆT NAM HIỆN NAY LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÀNH: CHÍNH TRỊ HỌC Mã số: 9 31 02 01 Người hướng dẫn khoa học: PGS,TS. TRỊNH THỊ XUYẾN HÀ NỘI - 2022 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu, kết quả nêu trong luận án là trung thực, có nguồn gốc rõ ràng và được trích dẫn đầy đủ theo quy định. Tác giả luận án Nguyễn Thị Hồng Minh MỤC Trang MỞ ĐẦU 1 Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 6 1.

Tình hình nghiên cứu về văn hóa chính trị và văn hóa chính trị Việt Nam 6 1. Tình hình nghiên cứu về dân chủ và dân chủ ở Việt Nam 14 1. Tình hình nghiên cứu về sự ảnh hưởng của văn hóa chính trị đến tiến trình dân chủ 21 1. Những giá trị tiếp nhận từ các công trình tổng quan và các nội dung luận án cần tiếp tục nghiên cứu 32 Chương 2: KHUNG KHỔ PHÂN TÍCH VỀ SỰ ẢNH HƯỞNG CỦA VĂN HÓA CHÍNH TRỊ ĐẾN TIẾN TRÌNH DÂN CHỦ 34 2.

Quan niệm và các chiều cạnh văn hóa chính trị 34 2. Quan niệm về dân chủ 48 2. Sự ảnh hưởng của văn hóa chính trị đối với tiến trình dân chủ 58 Chương 3: THỰC TRẠNG ẢNH HƯỞNG CỦA VĂN HÓA CHÍNH TRỊ ĐỐI VỚI TIẾN TRÌNH DÂN CHỦ Ở VIỆT NAM 72 3. Khái quát bối cảnh và tiến trình dân chủ ở Việt Nam từ 1986 đến nay 72 3.

Các giá trị văn hóa chính trị đặc trưng của Việt Nam 86 3. Ảnh hưởng của các giá trị văn hóa chính trị đặc trưng đối với tiến trình dân chủ ở Việt Nam 104 Chương 4: ĐÁNH GIÁ VỀ SỰ ẢNH HƯỞNG CỦA VĂN HÓA CHÍNH TRỊ ĐỐI VỚI TIẾN TRÌNH DÂN CHỦ Ở VIỆT NAM HIỆN NAY 130 4. Sự tương thích và bất tương thích của các giá trị văn hóa chính trị đặc trưng đối với tiến trình dân chủ ở Việt Nam 130 4. Dự báo bối cảnh Việt Nam trong thời gian tới và những gợi mở nhằm tác động đến các giá trị văn hóa chính trị đặc trưng phù hợp với tiến trình dân chủ ở Việt Nam 139 KẾT LUẬN 148 CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN 151 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 152 PHỤ LỤC 165 1 MỞ ĐẦU 1.

Lý do chọn đề tài Làn sóng dân chủ thứ ba diễn ra đã mang tới nhiều kỳ vọng cho các nhà hoạt động dân chủ lẫn các học giả chính trị về xu hướng phổ quát của các giá trị lẫn mô hình dân chủ tự do phương Tây. Tuy nhiên, sau giai đoạn thoái trào của làn sóng dân chủ này, chính trị thế giới cho đến nay vẫn đang chứng kiến các nền dân chủ đi theo những kịch bản rất khác nhau. Thực tế này khiến cho giả thuyết về tính tương thích của các nền dân chủ đối với các bối cảnh văn hóa xã hội khác nhau, vốn được đề xuất bởi các học giả theo thuyết tương đối văn hóa được đưa ra xem xét. Học thuyết này cho rằng, nếu xem dân chủ như là một phát kiến của nền văn minh phương Tây thì nó cũng sẽ xa lạ với các bối cảnh văn hóa khác phương Tây, do đó, nó tất yếu tạo ra nhu cầu điều chỉnh các giá trị dân chủ vốn được phương Tây thừa nhận, đồng thời sáng tạo ra các mô hình dân chủ mới phù hợp với từng nền văn hóa của từng quốc gia khác nhau.

Cách tiếp cận này sau đó đã phải đối diện với phản biện rằng, liệu có những nền văn hóa người dân cảm thấy hài lòng với chế độ độc tài hơn là dân chủ hay không? Rõ ràng, quá trình mở rộng quyền tự do công dân và sự tham gia chính trị ngày càng tăng ở nhiều quốc gia trên thế giới đã phủ nhận giả thuyết trên, đồng thời giảm độ tin cậy của những nhận định về tính khu biệt của đặc trưng văn hóa trong việc quy định giá trị và mô hình dân chủ. Như vậy, các tranh luận trên đã bộc lộ hạn chế của cả hai hướng tiếp cận phổ quát hóa lẫn khu biệt hóa yếu tố văn hóa. Điều này đưa tới những thay đổi trong cách tiếp cận về sự ảnh hưởng của văn hóa chính trị đối với dân chủ. Thay vì, chấp nhận hay không đối với dân chủ ở các bối cảnh văn hóa khác nhau, một cách tiếp cận cân bằng và khả thi hơn, đó là: Mô hình dân chủ nào sẽ hoạt động hiệu quả hơn trong một bối cảnh văn hóa cụ thể.

Hướng tiếp cận này đưa tới giải thuyết nghiên cứu rằng: Tồn tại mối tương quan giữa các đặc điểm của một mô hình dân chủ với các giá trị đặc trưng của xã hội. Điều này giúp giải thích cho việc, một quốc gia cụ thể sẵn sàng 2 đón nhận mô hình dân chủ này song đồng thời nghi ngờ đối với mô hình khác hay nói cách khác, văn hóa chính trị có ảnh hưởng nhất định đến việc lựa chọn, áp dụng và thực hành một mô hình dân chủ. Giải thuyết nghiên cứu trên thực sự cũng đang đặt ra những vấn đề cấp thiết về lý luận lẫn thực tiễn đối với nền chính trị Việt Nam hiện nay. Là quốc gia nằm trong khu vực Đông Á, láng giềng với nước lớn Trung Hoa và là một trong ít các quốc gia đi theo mô hình một đảng duy nhất cầm quyền do đảng Cộng sản lãnh đạo.

Ba yếu tố đó đã đặt Việt Nam đứng trước các xung đột giá trị lớn của thời đại: Giữa Đông và Tây; Tả và Hữu; giữa nước lớn (nền văn hóa chi phối) và nước nhỏ (nền văn hóa chịu ảnh hưởng). Đặc điểm này cùng với các yếu tố nội sinh đã góp phần định hình văn hóa chính trị với những giá trị được ưu tiên riêng có của dân tộc Việt. Những giá trị đó tất yếu đã có những ảnh hưởng quan trọng đến quá trình tham gia của người dân vào đời sống chính trị cũng như tiến trình dân chủ của đất nước. Quá trình hội nhập và phát triển đặt ra nhu cầu của các quốc gia về nghiên cứu lý luận nhằm, xây dựng và phát huy bản sắc và các giá trị văn hóa cốt lõi của quốc gia dân tộc, mặt khác tìm ra mô hình dân chủ phù hợp cho mình.

Do đó, muốn đổi mới và phát triển với một mô hình dân chủ phù hợp trong những thời kỳ nhất định, mọi quốc gia đều đứng trước nhu cầu muốn hiểu rõ hơn về chính mình, trong đó có việc hiểu về văn hóa chính trị với những giá trị được chính cộng đồng quốc gia dân tộc mình ưu tiên và chia sẻ rộng rãi. Ở Việt Nam hiện nay đã có khá nhiều công trình bàn về văn hóa chính trị lẫn dân chủ, song vẫn còn một khoảng trống tri thức chưa được nghiên cứu một cách tương xứng với tầm quan trọng của nó, liên quan đến câu hỏi nghiên cứu: Văn hóa chính trị Việt Nam được đặc trưng bởi những giá trị ưu tiên nào? Những giá trị đó đã ảnh hưởng ra sao đến tiến trình dân chủ ở Việt Nam? Luận giải được điều này có ý nghĩa quan trọng trong việc nếu chúng ta muốn tác động và thay đổi các giá trị văn hóa chính trị theo 3 hướng có lợi cho tiến trình dân chủ thì biết thay đổi điều gì và thay đổi như thế nào. Với những lý do trên, tác giả mong muốn việc lựa chọn đề tài “Sự ảnh hưởng của văn hóa chính trị đối với tiến trình dân chủ ở Việt Nam hiện nay” có thể khỏa lấp phần nào khoảng trống khoa học của những vấn đề nghiên cứu nêu trên. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án 2.

Mục đích nghiên cứu Trên cơ sở khung khổ lý thuyết về văn hóa chính trị, dân chủ và sự ảnh hưởng của văn hóa chính trị đến dân chủ, luận án nhận diện các giá trị đặc trưng của văn hóa chính trị Việt Nam và những ảnh hưởng của nó đến tiến trình dân chủ ở Việt Nam hiện nay, cùng ý nghĩa của sự ảnh hưởng đó. Nhiệm vụ nghiên cứu - Làm rõ các quan niệm về văn hóa chính trị, dân chủ và sự ảnh hưởng của văn hóa chính trị đến dân chủ - Khái quát về tiến trình dân chủ ở Việt Nam từ 1986 đến Nay - Nhận diện các giá trị đặc trưng của văn hóa chính trị Việt Nam - Phân tích thực trạng ảnh hưởng của các giá trị văn hóa chính trị đặc trưng đến tiến trình dân chủ ở Việt Nam hiện nay - Phân tích ý nghĩa ảnh hưởng của các giá trị văn hóa chính trị đặc trưng đến tiến trình dân chủ ở Việt Nam hiện nay 3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận án 3. Đối tượng nghiên cứu Luận án lấy đối tượng nghiên cứu là sự ảnh hưởng của văn hóa chính trị đối với tiến trình dân chủ ở Việt Nam.

Phạm vi nghiên cứu Văn hóa chính trị Việt Nam được nghiên cứu trong luận án là văn hóa chính trị phổ quát của Việt Nam, không phân biệt vùng miền. Mặc dù, nếu xem xét về từng vùng miền khác nhau thì mức độ ưu tiên đối với các giá trị văn hóa chính trị sẽ khác nhau song trong phạm vi của luận án này không đề 4 cập đến đặc trưng văn hóa chính trị theo vùng miền với tư cách là các tiểu vùng văn hóa như vậy. Tiến trình dân chủ Việt Nam được nghiên cứu trong giai đoạn hiện nay là giai đoạn từ Đổi mới (1986) cho đến Nay. Đây là giai đoạn đất nước có những bước chuyển mạnh mẽ về kinh tế, xã hội, chính trị đồng thời tạo ra những thay đổi trong nhận thức và hành vi tham gia chính trị của người dân.

Trong quá trình tồn tại và phát triển, cộng đồng dân tộc Việt Nam đã tạo dựng cho mình nhiều giá trị văn hóa chính trị khác nhau, song những giá trị đặc trưng vốn được cộng đồng ưu tiên và chia sẻ rộng rãi sẽ được lựa chọn nghiên cứu.