Luận án tiến sĩ: Thực hiện pháp luật về trọng tài thương mại ở Việt Nam hiện nay

HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH ĐÀO LỘC BÌNH THỰC HIỆN PHÁP LUẬT VỀ TRỌNG TÀI THƢƠNG MẠI Ở VIỆT NAM HIỆN NAY LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÀNH: LÝ LUẬN VÀ LỊCH SỬ NHÀ NƢỚC VÀ PHÁP LUẬT HÀ NỘI - 2025 HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH ĐÀO LỘC BÌNH THỰC HIỆN PHÁP LUẬT VỀ TRỌNG TÀI THƯƠNG MẠI Ở VIỆT NAM HIỆN NAY LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÀNH: LÝ LUẬN VÀ LỊCH SỬ NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT Mã số: 9380106 NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: 1. NGUYỄN CẢNH QUÝ HÀ NỘI - 2025 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu, kết quả nêu trong luận án là trung thực, có nguồn gốc rõ ràng và được trích dẫn đầy đủ theo quy định. Tác giả luận án Đào Lộc Bình MỤC LỤC Trang MỞ ĐẦU 1 Chƣơng 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA CẦN TIẾP TỤC NGHIÊN CỨU 8 1.

Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài 8 1. Đánh giá chung tình hình nghiên cứu và những vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu 28 Chƣơng 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA THỰC HIỆN PHÁP LUẬT VỀ TRỌNG TÀI THƢƠNG MẠI 32 2. Khái niệm, đặc điểm, vai trò của thực hiện pháp luật về trọng tài thương mại 32 2. Chủ thể, nội dung, các hình thức và điều kiện bảo đảm thực hiện pháp luật về trọng tài thương mại 49 2.

Thực hiện pháp luật về trọng tài thương mại ở một số nước trên thế giới và những giá trị tham khảo cho Việt Nam 68 Chƣơng 3: THỰC TRẠNG THỰC HIỆN PHÁP LUẬT VỀ TRỌNG TÀI THƢƠNG MẠI Ở VIỆT NAM 87 3. Thực trạng pháp luật trọng tài thương mại ở Việt Nam hiện nay 87 3. Thành tựu trong thực hiện pháp luật về trọng tài thương mại ở Việt Nam hiện nay và nguyên nhân 96 3. Hạn chế trong thực hiện pháp luật về trọng tài thương mại và nguyên nhân 130 Chƣơng 4: QUAN ĐIỂM, GIẢI PHÁP BẢO ĐẢM THỰC HIỆN PHÁP LUẬT VỀ TRỌNG TÀI THƢƠNG MẠI Ở VIỆT NAM 146 4.

Dự báo những yếu tố mới tác động đến thực hiện pháp luật về trọng tài thương mại và sự phát triển của trọng tài ở Việt Nam 146 4. Quan điểm bảo đảm thực hiện pháp luật về trọng tài thương mại ở Việt Nam 155 4. Giải pháp bảo đảm thực hiện pháp luật về trọng tài thương mại ở Việt Nam 166 KẾT LUẬN 195 DANH MỤC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN 197 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 198 PHỤ LỤC 210 DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT TRONG LUẬN ÁN CPTPP Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương EVFTA Hiệp định thương mại tự do Việt Nam và Liên minh châu Âu EVIPA Hiệp định Bảo hộ Đầu tư giữa Việt Nam và Liên minh châu Âu FDI Đầu tư trực tiếp nước ngoài KTTT Kinh tế thị trường RCEP Hiệp định Đối tác Kinh tế Toàn diện Khu vực (RCEP) giữa ASEAN và 6 đối tác đã có FTA với ASEAN là Trung Quốc, Hàn Quốc, Nhật Bản, Ấn Độ, Australia và New Zealand THADS Thi hành án dân sự THPL Thực hiện pháp luật TTTM Trọng tài thương mại TTTT Trung tâm trọng tài TTV Trọng tài viên UNCITRAL United Nations Commission On International Trade Law (Ủy ban Luật Thương mại quốc tế của Liên Hợp Quốc) VCCI Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam VIAC Trung tâm Trọng tài quốc tế Việt Nam WTO Tổ chức thương mại thế giới XHCN Xã hội chủ nghĩa DANH MỤC CÁC BẢNG, BIỂU ĐỒ Trang Biểu đồ 3. Quy mô các TTTT Việt Nam theo số lượng TTV 97 Biểu đồ 3.

Số liệu cụ thể đánh giá phân cấp về trình độ của trọng tài 100 Bảng 3. Số lượng vụ việc trọng tài giải quyết giai đoạn 2014 - 2022 105 Biểu đồ 3. Số vụ tranh chấp VIAC thụ lý giai đoạn 2011 - 2022 106 Biểu đồ 3. Xu hướng yêu cầu Toà án hỗ trợ trong tố tụng trọng tài 112 Biểu đồ 3.

Số lượng yêu cầu công nhận và cho thi hành phán quyết của trọng tài nước ngoài tại Việt Nam 114 Biểu đồ 3. Số lượng yêu cầu thi hành án giai đoạn 2011- 2023 116 1 MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài luận án Trọng tài có lịch sử hình thành từ rất sớm trên thế giới. Hình thức giải quyết tranh chấp này thậm chí xuất hiện trước khi có Nhà nước.

Trải qua nhiều giai đoạn phát triển, trọng tài thương mại, với tư cách là một phương thức (hay cơ chế) giải quyết tranh chấp ngoài tòa án (phương thức giải quyết tư - phi nhà nước) và là một dạng thức trọng tài cơ bản, đã và đang góp phần quan trọng vào sự ổn định của hoạt động thương mại ở các quốc gia và trên phạm vi toàn cầu. Hiện nay, trọng tài thương mại là phương thức giải quyết tranh chấp được sử dụng phổ biến, nhất là ở những nước có nền kinh tế thị trường (KTTT) phát triển. Ở Việt Nam, cùng với quá trình đổi mới đất nước từ 1986 đến nay, Đảng và Nhà nước luôn quan tâm xây dựng, hoàn thiện thể chế KTTT định hướng XHCN với trọng tâm là hệ thống pháp luật kinh tế, trong đó có pháp luật về trọng tài thương mại (TTTM). Luật Trọng tài thương mại (Luật TTTM) hiện hành được Quốc hội thông qua ngày 17/06/2010 đánh dấu bước phát triển mang tính đột phá của pháp luật về TTTM của Việt Nam.

Đạo luật này đã bước đầu bảo đảm sự tương thích giữa các quy định về TTTM với các văn bản pháp luật hiện hành của Việt Nam và các tiêu chuẩn quốc tế, nâng cao tính khả thi của phương thức trọng tài trong thực tế hoạt động thương mại ở nước ta. Mặc dù vậy, vẫn cần có những nghiên cứu chuyên sâu về việc thực hiện pháp luật (THPL) TTTM ở Việt Nam, cụ thể vì những lý do sau: Về mặt lý luận, THPL về TTTM là vấn đề quan trọng của quá trình THPL trong nền KTTT định hướng XHCN, vì thế cần được nghiên cứu làm rõ để bảo đảm triển khai hiệu quả trong thực tế. Tuy nhiên, hiện nay các công trình khoa học mới chủ yếu nghiên cứu các vấn đề lý luận về TTTM và pháp luật TTTM, chưa có những nghiên cứu đầy đủ, toàn diện, có hệ thống và chuyên sâu về lý 2 luận THPL trong lĩnh vực này. Vì vậy, nhiều vấn đề lý luận như: khái niệm, đặc điểm, vai trò, nội dung, hình thức và các điều kiện bảo đảm THPL về TTTM vẫn chưa được làm sáng tỏ.

Về thực tiễn, Luật TTTM có hiệu lực từ ngày 01/7/2011, quá trình triển khai thực hiện đã đạt được những thành tựu đáng khích lệ. Số lượng các trung tâm trọng tài (TTTT) được cấp phép thành lập ngày càng tăng; tổ chức và hoạt động của các TTTT từng bước được củng cố, kiện toàn đội ngũ trọng tài viên (TTV) ngày càng phát triển cả về số lượng và chất lượng; các cơ quan, tổ chức, cá nhân, đặc biệt là doanh nghiệp đã nhìn nhận và đánh giá tích cực vai trò của phương thức giải quyết tranh chấp bằng trọng tài; số lượng vụ việc tranh chấp mà các TTTT thụ lý giải quyết cũng tăng lên với tính chất ngày càng phong phú, đa dạng hơn. Tuy nhiên, việc THPL về TTTM trong thời gian qua vẫn còn những hạn chế, một số quy định còn thiếu cụ thể, thiếu đồng bộ gây khó khăn trong áp dụng; các cơ quan nhà nước còn chưa coi trọng và ủng hộ TTTM; nhiều doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp vừa và nhỏ, chưa nhận thức rõ lợi ích của trọng tài; năng lực của các TTTT và chất lượng TTV vẫn chưa đáp ứng yêu cầu thực tiễn; số lượng vụ việc được giải quyết bằng trọng tài vẫn còn khiêm tốn so với tiềm năng (chỉ 11%, theo thống kê của Trung tâm Trọng tài quốc tế Việt Nam - VIAC), chất lượng giải quyết tranh chấp bằng trọng tài chưa cao, một số phán quyết trọng tài vẫn bị Tòa án tuyên hủy; sự hỗ trợ của Tòa án đối với trọng tài và việc thi hành phán quyết trọng tài còn chưa kịp thời, do đó cộng đồng doanh nghiệp vẫn chưa xem trọng tài là sự lựa chọn ưu tiên khi phát sinh tranh chấp cần giải quyết. Điều này cho thấy việc THPL về TTTM ở nước ta vẫn chưa hiệu quả.

Trong bối cảnh toàn cầu hóa, hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng cùng quá trình đổi mới quản trị quốc gia và ảnh hưởng của cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 ở nước ta, các tranh chấp kinh tế sẽ ngày càng nhiều, đa dạng và phức tạp hơn, đòi hỏi cần thúc đẩy những phương thức giải quyết tranh chấp 3 linh hoạt, nhanh gọn, hiệu quả ngoài Tòa án để ổn định và thúc đẩy hoạt động thương mại. Chính vì vậy, việc thực hiện hiệu quả pháp luật về TTTM có vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy sự phát triển kinh tế của nước ta hiện nay và trong thời gian tới. Từ những phân tích trên, nghiên cứu sinh đã lựa chọn đề tài: “Thực hiện pháp luật về trọng tài thương mại ở Việt Nam hiện nay” làm luận án tiến sĩ luật học chuyên ngành lý luận và lịch sử nhà nước và pháp luật. Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu của luận án 2.

Mục đích nghiên cứu Mục đích nghiên cứu của luận án là phân tích làm rõ các vấn đề lý luận, đánh giá thực trạng THPL về TTTM, từ đó xây dựng các quan điểm và đề xuất những giải pháp nhằm bảo đảm THPL về TTTM ở Việt Nam hiện nay. Nhiệm vụ nghiên cứu Để đạt được mục đính trên, luận án thực hiện các nhiệm vụ sau: Một là, tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài, đánh giá kết quả của các công trình nghiên cứu, từ đó xác định những vấn đề luận án cần tiếp tục nghiên cứu. Hai là, phân tích làm sáng tỏ cơ sở lý luận của đề tài nghiên cứu, bao gồm: Khái niệm, đặc điểm, vai trò, chủ thể, nội dung, các hình thức và điều kiện bảo đảm THPL về TTTM ở Việt Nam; kinh nghiệm THPL về TTTM ở một số nước trên thế giới mà Việt Nam có thể tham khảo. Ba là, phân tích, đánh giá thực trạng THPL về TTTM ở Việt Nam; chỉ ra những thành tựu, hạn chế và nguyên nhân của những thành tựu, hạn chế đó.

Bốn là, xây dựng các quan điểm và đề xuất các giải pháp cụ thể có tính khả thi nhằm bảo đảm THPL về TTTM ở Việt Nam trong thời gian tới. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu của luận án 3. Đối tượng nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu của luận án là cơ sở lý luận và thực tiễn THPL về TTTM ở Việt Nam hiện nay.