Luận án Tiến sĩ Luật: Hoàn thiện pháp luật bảo hiểm tiền gửi tại Việt Nam

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT BH Bảo hiểm BHTG Bảo hiểm tiền gửi BHTGVN Tổ chức Bảo hiểm tiền gửi Việt Nam BHTM Bảo hiểm thương mại CDIA Công ty BHTG Canada FDIC Tổng công ty BHTG Hoa kì HTXTD Hợp tác xã tín dụng IADI Hiệp hội Bảo hiểm tiền gửi quốc tế KTTT Kinh tế thị trường NH Ngân hàng NHNN Ngân hàng Nhà nước NSNN Ngân sách Nhà nước NTD Người tiêu dùng QTDND Quĩ tín dụng nhân dân TCTD Tổ chức tín dụng TTTC Thị trường tài chính XHCN Xã hội chủ nghĩa MỤC LỤC MỞ ĐẦU. TỔNG QUAN ĐỀ TÀI. Tình hình nghiên cứu. Những điểm mới của Luận án.

NHỮNG VẤN ĐỀ LÍ LUẬN CƠ BẢN VỀ HOẠT ĐỘNG BẢO HIỂM TIỀN GỬI VÀ PHÁP LUẬT VỀ HOẠT ĐỘNG BẢO HIỂM TIỀN GỬI. Những vấn đề lí luận cơ bản về hoạt động bảo hiểm tiền gửi. Những vấn đề lí luận cơ bản của pháp luật về hoạt động bảo hiểm tiền gửi 52 2. Những yếu tố tác động đến sự ra đời và phát triển của pháp luật về hoạt động bảo hiểm tiền gửi 83 2.

Sự ra đời và phát triển của pháp luật về hoạt động bảo hiểm tiền gửi 87 CHƯƠNG 3. THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VỀ HOẠT ĐỘNG BẢO HIỂM TIỀN GỬI Ở VIỆT NAM HIỆN NAY VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ PHÁP LÍ ĐẶT RA. Về chủ thể thực hiện hoạt động bảo hiểm tiền gửi và mô hình hoạt động bảo hiểm tiền gửi 95 3. Về nội dung hoạt động bảo hiểm tiền gửi.

Về giải quyết tranh chấp phát sinh từ hoạt động bảo hiểm tiền gửi. HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VỀ HOẠT ĐỘNG BẢO HIỂM TIỀN GỬI Ở VIỆT NAM 138 4. Yêu cầu, định hướng hoàn thiện pháp luật về hoạt động bảo hiểm tiền gửi ở Việt Nam 138 4. Các giải pháp hoàn thiện pháp luật về hoạt động bảo hiểm tiền gửi ở Việt Nam142 4.

Các giải pháp nâng cao hiệu quả thực hiện pháp luật về hoạt động bảo hiểm tiền gửi ở Việt Nam 171 KẾT LUẬN. 175 CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO PHỤ LỤC MỞ ĐẦU 1.Tính cấp thiết của việc nghiên cứu đề tài Ngân hàng được coi là huyết mạch của cả nền kinh tế, nơi thu hút và luân chuyển các nguồn lực tài chính đáp ứng cho các nhu cầu khác nhau của mọi chủ thể trong xã hội. Hoạt động ngân hàng được lành mạnh, thông suốt, vững chắc sẽ góp phần quan trọng trong tăng trưởng kinh tế, phát triển xã hội. Ngược lại, một hoặc một số ngân hàng hoạt động có nguy cơ mất khả năng thanh toán, có thể gây ra ảnh hưởng “domino” và có thể tác động tiêu cực đến cả nền kinh tế cũng như xã hội.

Bảo đảm an toàn, lành mạnh cho hoạt động ngân hàng là một trong các vấn đề được các quốc gia đặc biệt quan tâm. Hệ thống ngân hàng Việt Nam trong những năm gần đây có nhiều đổi mới. Các ngân hàng trong nước ngày càng phát triển về số lượng, đa dạng về sản phẩm dịch vụ. Hoạt động ngân hàng đã trở nên quen thuộc đối với nhiều người dân.

Việc Việt Nam trở thành thành viên của WTO đã tạo nhiều cơ hội và thách thức đối với hệ thống ngân hàng trong nước. Các ngân hàng nước ngoài, chi nhánh ngân hàng nước ngoài được cấp giấy phép hoạt động tại Việt Nam tăng lên đáng kể. Có thể nói, chưa khi nào ở Việt Nam các ngân hàng hoạt động sôi động như vậy. Nhưng, sự cạnh tranh giữa các ngân hàng cũng trở nên gay gắt, khốc liệt không kém.

Một trong những biểu hiện của sự cạnh tranh giữa các ngân hàng là việc các ngân hàng áp dụng mọi biện pháp thu hút các nhóm khách hàng khác nhau. Trong đó, có đối tượng khách hàng là cá nhân với số tiền gửi “khiêm tốn”. Thực tế cho thấy, người dân, nhà đầu tư nhỏ lẻ có nhiều chọn lựa để “gửi gắm” đồng vốn của mình như kênh đầu tư chứng khoán, bất động sản, vàng… Để người dân, nhà đầu tư lựa chọn ngân hàng, cần thiết phải tạo tâm lí yên tâm cho họ thông qua hàng loạt yếu tố, đặc biệt khi ngân hàng đổ vỡ thì quyền và lợi ích của họ phải được bảo đảm. Mặc dù hoạt động ngân hàng giữ vai trò vô cùng quan trọng trong nền kinh tế nhưng cũng tiềm ẩn những rủi ro.

Có những rủi ro xuất phát từ chính đặc trưng của hoạt động kinh doanh của TCTD, NH. Đó là rủi ro tín dụng, rủi ro lãi suất, rủi ro thanh toán, rủi ro hối đoái. Ngoài những rủi ro cơ bản đó, hoạt động NH còn có thể gặp những rủi ro khác phát sinh từ môi trường hoạt động kinh doanh như khủng hoảng kinh tế, suy thoái kinh tế, sự thay đổi chính sách, pháp luật của nhà nước. Để phòng ngừa, khắc phục các rủi ro trong kinh doanh, các TCTD, NH đã và đang áp dụng khá nhiều biện pháp.

Chẳng hạn: sàng lọc, lựa chọn khách hàng; theo dõi và giám sát việc sử dụng vốn vay; xây dựng mối quan hệ lâu dài với khách hàng; bảo đảm tiền vay; hạn chế cho vay; thực hiện các biện pháp nhằm cân bằng kỳ hạn giữa tài sản Nợ và tài sản Có; sử dụng các công cụ tài chính như Hợp đồng lãi suất Kì hạn, Hợp đồng lãi suất Tương lai, Hoán đổi lãi suất, Quyền chọn lãi suất…; đa dạng hóa các loại ngoại tệ trong kinh doanh, cân bằng trạng thái đối với mỗi loại ngoại tệ; nâng cao mức vốn tự có để bảo đảm tỉ lệ an toàn tối thiểu; thực hiện các qui định về bảo đảm an toàn trong hoạt động kinh doanh như qui định về phân tán rủi ro, chuyển hoán vốn…Tuy nhiên, thực tế cho thấy, dù đã áp dụng đồng thời các biện pháp phòng ngừa rủi ro, nhưng rủi ro trong hoạt động kinh doanh của TCTD, NHTM luôn luôn có nguy cơ nảy sinh. Nhất là các rủi ro xảy ra ngoài phạm vi kiểm soát của TCTD, NHTM. Vì vậy, hoạt động BHTG đã ra đời ở nhiều nước và góp phần hạn chế, khắc phục tối đa các hậu quả của các rủi ro đặc thù trong lĩnh vực tín dụng ở các nước cũng như ở Việt Nam. Có thể nói, hoạt động BHTG ra đời do nhu cầu khách quan của xã hội là bảo vệ quyền và lợi ích của người gửi tiền tại các tổ chức tham gia BHTG trong trường hợp tổ chức gặp rủi ro trong kinh doanh tới mức bị phá sản.

Thông qua đó giúp củng cố niềm tin của người gửi tiền tại các tổ chức thuộc hệ thống NH quốc gia. Đồng thời góp phần bảo đảm sự an toàn, lành mạnh của hệ thống NH. Tại Việt Nam, trong những năm qua, pháp luật về hoạt động BHTG đã tạo cơ sở pháp lí quan trọng cho hoạt động của tổ chức BHTGVN. Người dân đã quen với sự có mặt của tổ chức BHTGVN trong hoạt động NH.

Tổ chức tham gia BHTG đã có trách nhiệm hơn đối với hoạt động kinh doanh của mình cũng như đối với việc bảo đảm quyền lợi của người gửi tiền. Có thể khẳng định rằng, bước đầu, pháp luật về hoạt động BHTG đã giúp cho hoạt động NH trở nên ổn định, an toàn và lành mạnh. Bên cạnh những mặt tích cực mà pháp luật về hoạt động BHTG mang lại cho xã hội, pháp luật về hoạt động BHTG của Việt Nam cũng đã bộc lộ những bất cập, hạn chế đòi hỏi phải tiếp tục nghiên cứu nhằm hoàn thiện hơn. Xuất phát từ nhu cầu điều chỉnh các quan hệ BHTG bằng pháp luật, từ vai trò của pháp luật về hoạt động BHTG ở Việt Nam, từ thực trạng pháp luật về hoạt động BHTG ở Việt Nam hiện nay, trong quá trình nghiên cứu pháp luật về kinh doanh ở Việt Nam, Tác giả của Luận án đã chọn Đề tài nghiên cứu là “Pháp luật về hoạt động bảo hiểm tiền gửi ở Việt Nam”.

Mục đích, nhiệm vụ và phạm vi nghiên cứu của Luận án * Về mục đích nghiên cứu, với Đề tài nghiên cứu là “Pháp luật về hoạt động bảo hiểm tiền gửi ở Việt Nam”, Tác giả của Luận án nghiên cứu tổng thể các qui phạm pháp luật điều chỉnh các quan hệ BHTG; xác định rõ mục đích nghiên cứu là làm sáng tỏ cơ sở lí luận và cơ sở thực tiễn của sự điều chỉnh pháp luật đối với quan hệ BHTG. Trên cơ sở đó, đưa ra những giải pháp hoàn thiện pháp luật về hoạt động BHTG ở Việt Nam. * Về nhiệm vụ nghiên cứu: - Nghiên cứu những yếu tố tác động đến sự ra đời và phát triển của hoạt động BHTG và pháp luật về hoạt động BHTG; - Nghiên cứu và làm sáng tỏ nhu cầu điều chỉnh của pháp luật đối với quan hệ xã hội phát sinh trong lĩnh vực hoạt động BHTG ở Việt Nam; - Làm sáng tỏ những vấn đề lí luận của pháp luật về hoạt động BHTG; - Nghiên cứu ở góc độ pháp lí các mô hình hoạt động BHTG trên thế giới và khả năng áp dụng ở Việt Nam; - Phân tích và làm sáng tỏ thực trạng pháp luật về hoạt động BHTG ở Việt Nam. Trong đó, đánh giá những mặt tích cực và những hạn chế của hệ thống pháp luật về hoạt động BHTG hiện hành của Việt Nam; - Nghiên cứu và đề xuất các giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật về hoạt động BHTG ở Việt Nam.

* Về đối tượng nghiên cứu, Tác giả của Luận án tập trung nghiên cứu các vấn đề chủ yếu sau: - Những vấn đề lí luận cơ bản về hoạt động BHTG và pháp luật về hoạt động BHTG; những yếu tố tác động quá trình hình thành và phát triển của hoạt động BHTG và pháp luật về hoạt động BHTG. - Thực trạng pháp luật về hoạt động BHTG của Việt Nam và tham chiếu qui định pháp luật về hoạt động BHTG của một số quốc gia trên các nội dung như: Địa vị pháp lí của các chủ thể trong quan hệ pháp luật BHTG. Trong đó, tập trung nghiên cứu về địa vị pháp lí của chủ thể thực hiện hoạt động BHTG ở Việt Nam - tổ chức BHTGVN; Mô hình hoạt động BHTG; Công cụ thực hiện hoạt động BHTG; Nội dung hoạt động BHTG. - Những định hướng, yêu cầu và đề xuất nhằm hoàn thiện pháp luật về hoạt động BHTG ở Việt Nam.

*Về phạm vi nghiên cứu: - Hệ thống văn bản pháp luật về hoạt động BHTG của Việt Nam: Tác giả của Luận án tập trung nghiên cứu các văn bản pháp luật về hoạt động BHTG của Việt Nam được ban hành từ năm 1994 trở lại đây.