Luận án Kiểm soát giao dịch có khả năng tư lợi - Nguyễn Thanh Lý

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI -------------- NGUYỄN THANH LÝ KIỂM SOÁT GIAO DỊCH CÓ KHẢ NĂNG TƯ LỢI TRONG CÔNG TY ĐẠI CHÚNG THEO PHÁP LUẬT VIỆT NAM LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC HÀ NỘI – 2017 VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI -------------- NGUYỄN THANH LÝ KIỂM SOÁT GIAO DỊCH CÓ KHẢ NĂNG TƯ LỢI TRONG CÔNG TY ĐẠI CHÚNG THEO PHÁP LUẬT VIỆT NAM LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC Chuyên ngành : Luật Kinh tế Mã số : 62 38 01 07 Người hướng dẫn khoa học: PGS. Bùi Nguyên Khánh HÀ NỘI – 2017 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu khoa học của riêng tôi. Các số liệu, ví dụ và trích dẫn trong luận án đảm bảo độ tin cậy, chính xác và trung thực. Những kết luận khoa học của luận án chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào.

TÁC GIẢ LUẬN ÁN Nguyễn Thanh Lý LỜI CẢM ƠN Để hoàn thành luận án này, tôi đã nhận được rất nhiều sự giúp đỡ của các thầy cô giáo, đồng nghiệp, bạn bè và người thân. Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến người thầy hướng dẫn PGS. Bùi Nguyên Khánh đã tận tình hướng dẫn, chỉ bảo, động viên tôi trong suốt thời gian thực hiện luận án. Xin gửi lời cảm ơn đến Lãnh đạo Học viện Khoa học xã hội, các thầy cô ở Khoa Luật, Học viện Khoa học xã hội đã chỉ bảo, góp ý, hỗ trợ tôi rất nhiều trong việc tìm kiếm tư liệu cũng như nâng cao phương pháp, kỹ năng viết luận án.

Xin cảm ơn các anh chị em là đồng nghiệp tại Học viện Khoa học xã hội, đặc biệt là phòng Biên tập – trị sự, Tạp chí Nhân lực khoa học xã hội đã cổ vũ, tạo điều kiện cho tôi trong suốt quá trình học tập, nghiên cứu. Cuối cùng, tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành đến gia đình, người thân và bạn bè đã thổi lửa, tiếp sức cho tôi vượt qua những khó khăn để hoàn thành luận án. TÁC GIẢ LUẬN ÁN Nguyễn Thanh Lý MỤC LỤC MỞ ĐẦU 1 Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ 7 THUYẾT VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 1. Tình hình nghiên cứu trong nước và nước ngoài 7 1.

Đánh giá tình hình nghiên cứu và các vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu 24 1. Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu 28 KẾT LUẬN CHƯƠNG 1 32 Chương 2: LÝ LUẬN VỀ KIỂM SOÁT GIAO DỊCH CÓ KHẢ NĂNG 33 TƯ LỢI TRONG CÔNG TY ĐẠI CHÚNG 2. Khái niệm và đặc điểm của giao dịch có khả năng tư lợi trong công ty 33 đại chúng 2. Ảnh hưởng tiêu cực của giao dịch có khả năng tư lợi trong công ty đại 40 chúng và nhu cầu kiểm soát 2.

Lý luận pháp luật về kiểm soát giao dịch có khả năng tư lợi trong công 47 ty đại chúng KẾT LUẬN CHƯƠNG 2 73 Chương 3: THỰC TRẠNG KIỂM SOÁT GIAO DỊCH CÓ KHẢ 74 NĂNG TƯ LỢI TRONG CÔNG TY ĐẠI CHÚNG THEO PHÁP LUẬT VIỆT NAM HIỆN NAY 3. Thực trạng quy định pháp luật về kiểm soát giao dịch có khả năng tư 74 lợi trong công ty đại chúng ở Việt Nam 3. Thực trạng thực hiện pháp luật về kiểm soát giao dịch có khả năng tư 101 lợi trong công ty đại chúng ở Việt Nam hiện nay KẾT LUẬN CHƯƠNG 3 116 Chương 4: PHƯƠNG HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP NHẰM NÂNG CAO 118 HIỆU QUẢ KIỂM SOÁT CÁC GIAO DỊCH CÓ KHẢ NĂNG TƯ LỢI TRONG CÔNG TY ĐẠI CHÚNG THEO PHÁP LUẬT Ở VIỆT NAM 4. Phương hướng nhằm nâng cao hiệu quả kiểm soát giao dịch có khả 118 năng tư lợi trong công ty đại chúng theo pháp luật Việt Nam 4.

Hoàn thiện quy định pháp luật về kiểm soát giao dịch có khả năng tư 121 lợi trong công ty đại chúng 4. Nâng cao hiệu quả thực hiện pháp luật về kiểm soát giao dịch có khả 135 năng tư lợi trong công ty đại chúng KẾT LUẬN CHƯƠNG 4 146 KẾT LUẬN 148 TÀI LIỆU THAM KHẢO 150 DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CÁC CHỮ VIẾT TẮT BKS : Ban Kiểm soát CT : Công ty CTCP : Công ty cổ phần DN : Doanh nghiệp DNNN : Doanh nghiệp nhà nước ĐHĐCĐ : Đại hội đồng cổ đông IFC : Tổ chức Tài chính quốc tế GĐ : Giám đốc HĐQT : Hội đồng quản trị HNX : Sở Giao dịch chứng khoán thành phố Hà Nội HOSE : Sở Giao dịch chứng khoán thành phố Hồ Chí Minh LDN : Luật Doanh nghiệp OECD : Tổ chức Hợp tác và Phát triển kinh tế TGĐ : Tổng Giám đốc TNHH : Trách nhiệm hữu hạn DANH MỤC CÁC BẢNG, HÌNH, HỘP TT Nội dung Trang Bảng 3.1 So sánh điều kiện tiến hành họp và thông qua Nghị quyết/Quyết định ĐHĐCĐ giữa Luật Doanh nghiệp 81 2005 và Luật Doanh nghiệp 2014 Bảng 3.2 Đánh giá thực hiện các tiêu chí quản trị công ty 3 năm (2009-2011) 104 Bảng 4.1 Tiêu chí đánh giá hiệu quả pháp luật 119 Bảng 4.2 Các thiết chế liên quan tới quản trị công ty đại chúng tại Việt Nam. Vi phạm tại Công ty cổ phần Dầu thực vật Tường An PL Hộp 3.2 Hạn chế quyền tham dự ĐHĐCĐ trong các công ty đại chúng PL Hộp 3.3 Bất lực quản trị, cổ đông thành bù nhìn PL Hộp 3.4 Vi phạm của Tổng công ty Hàng Hải PL Hộp 3.5 Vai trò của thành viên HĐQT độc lập tại ACB PL Hộp 3. Vụ việc vi phạm của Ngân hàng Agribank PL Hộp 3.7 Lương, thưởng của HĐQT, Ban Giám đốc và việc không chia cổ tức của một số công ty đại chúng/niêm PL yết tại Việt Nam Hộp 3.8 Thủ đoạn làm giá chứng khoán của Ban lãnh đạo Cty cổ phần Dược Viễn Đông (DVD) PL Hộp 3.

Vụ việc vi phạm của Công ty cổ phần PJICO PL Hộp 4.1 Quy định về các bên liên quan theo Chuẩn mực Kế toán quốc tế 141 Sơ đồ 1.1 Sơ đồ cấu trúc pháp luật về kiểm soát các giao dịch có khả năng tư lợi trong công ty đại chúng 65 Sơ đồ 4. Sơ đồ tổ chức của Ban kiểm soát, Kiểm toán nội bộ và ủy ban kiểm toán trong công ty. Tính cấp thiết của nghiên cứu Lý thuyết về vấn đề đại diện, vấn đề xung đột lợi ích, sự phân tách giữa chủ sở hữu và quản lý đưa ra những lập luận cho thấy người đại diện có thể hành động không vì mục tiêu tối đa hóa lợi nhuận của cổ đông mà có thể vì lợi ích của chính bản thân họ. Phương thức để tư lợi phổ biến nhất là thông qua các giao dịch của công ty – giao dịch có khả năng tư lợi.

Công ty đại chúng với đặc điểm là công ty đối vốn điển hình, có những công ty có tới hàng triệu cổ đông ở rải rác khắp nơi trên thế giới mà họ không hề quen biết nhau. Thậm chí cổ đông chỉ quan tâm đến số vốn của họ trong công ty mà không quan tâm đến hoạt động nội bộ của công ty bởi việc chuyển nhượng cổ phiếu rất dễ dàng, tạo nên sự tách biệt giữa sở hữu và quản lý công ty. Trong tình thế đó, các thành viên trong công ty (đặc biệt là các vị trí quản lý, điều hành, giám sát) rất có thể bỏ qua lợi ích của công ty, của các chủ sở hữu khác để mưu lợi và thu lợi riêng cho bản thân thông qua các giao dịch của công ty. Các giao dịch tư lợi nảy sinh sẽ gây thiệt hại về tài sản, uy tín của công ty, ảnh hưởng đến quyền lợi của các cổ đông công ty, của các chủ thể có quyền lợi liên quan, kéo theo đó là ảnh hưởng đến quyền lợi của các chủ nợ của công ty khi công ty không còn đủ tài sản để thanh toán các khoản nợ cho các chủ nợ.

Ở phạm vi rộng hơn, các giao dịch tư lợi làm thất thoát tài sản của Nhà nước và xã hội, dẫn đến nhiều hệ quả nghiêm trọng làm ảnh hưởng đến môi trường kinh doanh, đạo đức kinh doanh và nền kinh tế của quốc gia. Ở Việt Nam, nếu như Luật Doanh nghiệp tư nhân 1990 và Luật Công ty 1990, gần như vắng bóng các quy định phòng, chống giao dịch có khả năng tư lợi, thì Luật Doanh nghiệp 1999 đã tạo những bước khởi đầu cho việc xác lập cơ chế kiểm soát giao dịch có khả năng tư lợi. Nhưng những quy định trong Luật Doanh nghiệp 1999 còn vướng phải nhiều vấn đề bất hợp lý trong khung quản trị. Tương tự như vậy, khung quản trị đối với các đại chúng theo Luật Doanh nghiệp 2005; Luật Chứng khoán 2006 và các quy định về điều lệ mẫu áp dụng cho công ty đại chúng, vấn đề kiểm soát giao dịch có khả năng tư lợi nằm rải rác ở nhiều văn bản và không được đề cập thích đáng.

Với việc ban hành Luật doanh nghiệp 2014, các chuẩn mực pháp lý về kiểm soát 1 các giao dịch tư lợi đã được nâng lên sát với các chuẩn mực pháp lý quốc tế. Mặc dù vậy, việc khắc phục những hạn chế của pháp luật kiểm soát giao dịch có khả năng tư lợi trong Luật Doanh nghiệp 2014 so với Luật Doanh nghiệp 2005 vẫn chưa có được những khởi sắc như kỳ vọng của nhà đầu tư trong nền kinh tế thị trường. Đồng thời, so sánh với những thông lệ tốt về quản trị công ty trên thế giới thì pháp luật quản trị công ty của Việt Nam còn rất non kém, đặc biệt là các quy định pháp luật về quản trị công ty đại chúng và pháp luật điều chỉnh về hoạt động kiểm soát giao dịch tư lợi trong các công ty này. Đáng lưu ý, vấn đề kiểm soát giao dịch tư lợi thông qua cơ chế kiểm soát nội bộ trong công ty không được coi trọng, đặc biệt là các văn bản nội bộ công ty còn vắng bóng hoặc nếu tồn tại thì chỉ là mặt hình thức thiếu hẳn những nội dung kiểm soát nội bộ hay cơ chế đảm bảo thực hiện.

Minh chứng cho những bất cập và hạn chế của các quy định pháp luật về kiểm soát giao dịch có khả năng tư lợi và quản trị công ty đại chúng là hàng loạt những vi phạm của các công ty như: CTCP Dầu thực vật Tường An; Tổng công ty Hàng Hải; CTCP PJICO; Tổng công ty Công nghệ Năng lượng Dầu khí Việt Nam (PV EIC); Tổng CTCP xuất nhập khẩu và xây dựng Việt Nam;. Vậy là, trong khi chúng ta vẫn có các quy định về kiểm soát giao dịch có khả năng tư lợi cũng như những quy định về quản trị công ty thì việc giao kết và thực hiện giao dịch tư lợi vẫn liên tiếp diễn ra và ngày càng phức tạp.