Luận án Tiến sĩ Trịnh Xuân Thắng - Cơ chế pháp lý kiểm soát quyền lập quy của Chính phủ Việt Nam

Tổng quan các công trình nghiên cứu liên quan cho thấy nhiều nhà khoa học đã quan tâm đến vấn đề kiểm soát quyền lực nhà nước, đặc biệt là kiểm soát quyền lập pháp và quyền hành pháp. Trong nước, các nghiên cứu tập trung vào kiểm soát quyền lực nhà nước nói chung, kiểm soát của Quốc hội, các cơ quan khác đối với Chính phủ, và kiểm soát hoạt động ban hành văn bản quy phạm pháp luật. Một số công trình đã đề cập đến khái niệm quyền lập quy, vai trò của Chính phủ trong hệ thống pháp luật. Tuy nhiên, các nghiên cứu chuyên sâu về 'cơ chế pháp lý kiểm soát quyền lập quy của Chính phủ' còn hạn chế. Nhiều tài liệu mới chỉ dừng lại ở việc phân tích từng yếu tố của cơ chế kiểm soát mà chưa có cái nhìn hệ thống, tổng thể về một cơ chế pháp lý hoàn chỉnh. Đây là khoảng trống mà luận án này hướng tới để lấp đầy.

Các kết quả nghiên cứu trước đây đã đặt nền móng quan trọng cho việc tìm hiểu về kiểm soát quyền lực. Luận án kế thừa các khái niệm cơ bản về quyền lực nhà nước, quyền lập pháp, quyền hành pháp và sự cần thiết của kiểm soát quyền lực. Tuy nhiên, các vấn đề cụ thể về khái niệm, đặc điểm, yếu tố cấu thành và cơ chế vận hành của kiểm soát quyền lập quy của Chính phủ chưa được làm rõ một cách toàn diện. Cần tiếp tục nghiên cứu sâu hơn về cơ sở lý luận, thực tiễn và đưa ra các giải pháp đồng bộ. Giả thuyết khoa học của luận án là việc hoàn thiện cơ chế pháp lý kiểm soát quyền lập quy sẽ nâng cao hiệu quả hoạt động của Chính phủ. Các câu hỏi nghiên cứu tập trung vào định nghĩa, thực trạng, thành tựu, hạn chế và giải pháp phát triển cơ chế này trong bối cảnh Việt Nam.

Quyền lập quy là thẩm quyền ban hành văn bản quy phạm pháp luật dưới luật, cụ thể hóa các quy định Hiến pháp, luật, nghị quyết của Quốc hội. Đây là một phần của quyền hành pháp. Quyền lập quy của Chính phủ Việt Nam thể hiện qua việc ban hành nghị định, nghị quyết, thông tư hướng dẫn thi hành. Cơ chế pháp lý kiểm soát quyền lập quy của Chính phủ là tổng thể các quy định pháp luật, thiết chế, phương thức nhằm ngăn chặn, phát hiện, xử lý các hành vi vi phạm pháp luật trong hoạt động lập quy. Cơ chế này bao gồm các hoạt động giám sát, kiểm tra, thanh tra, xử lý vi phạm. Đặc điểm của cơ chế kiểm soát là tính pháp lý, tính hệ thống, tính mục tiêu và tính khách quan. Vai trò của cơ chế này rất quan trọng. Nó đảm bảo tính hợp hiến, hợp pháp của văn bản, tăng cường hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước, phòng ngừa lạm dụng quyền lực. Nó cũng bảo vệ quyền, lợi ích chính đáng của tổ chức, công dân, góp phần phát triển nhà nước pháp quyền.

Cơ chế pháp lý kiểm soát quyền lập quy của Chính phủ được cấu thành từ ba yếu tố chính. Thứ nhất là thể chế pháp lý, bao gồm toàn bộ hệ thống các quy định pháp luật về kiểm soát quyền lập quy (Hiến pháp, luật, nghị quyết, nghị định). Các quy định này xác định thẩm quyền, trách nhiệm, trình tự, thủ tục kiểm soát. Thứ hai là thiết chế pháp lý, bao gồm các cơ quan, tổ chức có thẩm quyền thực hiện kiểm soát. Đó là Quốc hội, Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Chủ tịch nước, Tòa án nhân dân, Viện Kiểm sát nhân dân, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các cơ quan nội bộ của Chính phủ. Mỗi thiết chế có chức năng, nhiệm vụ kiểm soát riêng biệt. Thứ ba là phương thức vận hành của cơ chế, tức là cách thức mà các thể chế và thiết chế tương tác, phối hợp để thực hiện hoạt động kiểm soát. Nó bao gồm các quy trình giám sát, kiểm tra, phản biện, xử lý vi phạm trong quá trình lập quy và sau khi văn bản được ban hành. Các yếu tố này cần được xem xét đồng bộ để cơ chế hoạt động hiệu quả.

Nghiên cứu cơ chế pháp lý kiểm soát quyền lập quy ở một số quốc gia trên thế giới cung cấp những bài học giá trị. Các quốc gia thường có nhiều hình thức kiểm soát khác nhau. Bao gồm kiểm soát của cơ quan lập pháp (Quốc hội, Nghị viện), kiểm soát của cơ quan tư pháp (Tòa án Hiến pháp, Tòa án hành chính), và kiểm soát nội bộ trong hệ thống hành pháp. Ví dụ, một số nước có cơ chế giám sát văn bản dưới luật rất chặt chẽ từ Nghị viện hoặc thông qua cơ chế phúc thẩm tư pháp. Những kinh nghiệm này có thể tham khảo cho Việt Nam. Chúng giúp phát hiện những lỗ hổng, học hỏi các phương pháp hiệu quả. Tuy nhiên, việc áp dụng cần có sự chọn lọc, phù hợp với điều kiện chính trị, pháp lý, văn hóa của Việt Nam. Mục tiêu là xây dựng một cơ chế kiểm soát vừa hiện đại, vừa mang đặc thù Việt Nam.

Cơ chế pháp lý kiểm soát quyền lập quy của Chính phủ Việt Nam đã đạt được nhiều thành tựu quan trọng. Hệ thống pháp luật về kiểm soát ngày càng được hoàn thiện. Hiến pháp năm 2013 và các luật liên quan đã quy định rõ hơn về thẩm quyền, trách nhiệm của các chủ thể kiểm soát. Hoạt động giám sát của Quốc hội, Ủy ban Thường vụ Quốc hội đối với việc ban hành văn bản quy phạm pháp luật của Chính phủ đã tăng cường. Vai trò của Tòa án nhân dân trong xem xét tính hợp pháp của các quyết định hành chính, hành vi hành chính cũng dần được nâng cao. Cơ chế tự kiểm soát trong nội bộ Chính phủ, các bộ, ngành cũng được chú trọng hơn. Việc kiểm tra, rà soát văn bản quy phạm pháp luật đã góp phần phát hiện, xử lý nhiều văn bản trái luật, không phù hợp. Điều này đã giúp nâng cao chất lượng văn bản pháp luật, đảm bảo tính thống nhất, đồng bộ của hệ thống pháp luật. Các hoạt động kiểm soát góp phần duy trì trật tự pháp luật, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người dân, thúc đẩy cải cách hành chính.

Bên cạnh những thành tựu, cơ chế kiểm soát quyền lập quy của Chính phủ vẫn còn nhiều hạn chế. Một số quy định pháp luật về kiểm soát còn chung chung, thiếu cụ thể, gây khó khăn trong thực hiện. Việc phân công, phối hợp giữa các chủ thể kiểm soát (Quốc hội, Chủ tịch nước, Tòa án, Mặt trận Tổ quốc và Chính phủ) đôi khi chưa thực sự chặt chẽ, hiệu quả. Hoạt động kiểm soát còn mang nặng tính hình thức, chưa thực sự phát huy hết vai trò. Cơ chế tự kiểm soát trong nội bộ Chính phủ chưa đủ mạnh. Năng lực và nguồn lực để thực hiện kiểm soát của một số cơ quan còn hạn chế. Các hình thức kiểm soát tư pháp, đặc biệt là vai trò của Tòa án trong kiểm soát tính hợp pháp của văn bản dưới luật, còn yếu. Nguyên nhân của những hạn chế này bao gồm: hệ thống pháp luật chưa hoàn thiện, thiếu đồng bộ; nhận thức về tầm quan trọng của kiểm soát quyền lực chưa đầy đủ; năng lực của đội ngũ cán bộ làm công tác kiểm soát còn hạn chế; cơ chế phối hợp chưa thực sự khoa học; và một số yếu tố chủ quan khác trong quá trình thực thi.

Việc hoàn thiện cơ chế pháp lý kiểm soát quyền lập quy của Chính phủ cần dựa trên một số quan điểm chủ đạo. Thứ nhất, đảm bảo sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam đối với công tác xây dựng pháp luật và kiểm soát quyền lực. Thứ hai, quán triệt nguyên tắc tất cả quyền lực nhà nước thuộc về Nhân dân. Thứ ba, tăng cường hiệu lực, hiệu quả kiểm soát quyền lực nhà nước, đặc biệt là quyền lập quy của Chính phủ. Thứ tư, xây dựng và hoàn thiện nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam, đảm bảo tính thượng tôn của Hiến pháp và pháp luật. Thứ năm, kế thừa những thành tựu đã đạt được, đồng thời tiếp thu có chọn lọc kinh nghiệm quốc tế phù hợp. Thứ sáu, tăng cường tính công khai, minh bạch, trách nhiệm giải trình trong hoạt động lập quy. Các quan điểm này là kim chỉ nam cho việc xây dựng và thực hiện các giải pháp cụ thể.

Để nâng cao hiệu quả kiểm soát, cần hoàn thiện kiểm soát của Quốc hội và Chủ tịch nước. Đối với Quốc hội, cần cụ thể hóa hơn nữa các quy định về thẩm quyền, trách nhiệm giám sát. Quốc hội cần tăng cường giám sát tối cao hoạt động lập quy của Chính phủ, thông qua các hình thức như chất vấn, xem xét báo cáo, giám sát chuyên đề. Ủy ban Thường vụ Quốc hội cần phát huy vai trò trong việc xem xét các văn bản quy phạm pháp luật do Chính phủ ban hành. Quy trình rà soát, kiểm tra văn bản của Chính phủ cần được chuẩn hóa, minh bạch. Đối với Chủ tịch nước, cần làm rõ hơn thẩm quyền, trách nhiệm kiểm soát đối với các văn bản quy phạm pháp luật do Chính phủ ban hành. Chủ tịch nước có thể thực hiện kiểm soát thông qua việc công bố Hiến pháp, luật, pháp lệnh; hoặc yêu cầu Chính phủ đình chỉ thi hành, bãi bỏ các văn bản trái Hiến pháp, luật, pháp lệnh. Cần có quy định cụ thể về cơ chế phối hợp giữa Chủ tịch nước với Quốc hội và Chính phủ trong công tác này. Việc này sẽ tạo ra một hệ thống kiểm soát chặt chẽ, từ đó nâng cao chất lượng và tính hợp pháp của văn bản lập quy.

Các giải pháp khác bao gồm tăng cường tự kiểm soát trong nội bộ Chính phủ và phát huy vai trò của các chủ thể khác. Về tự kiểm soát, Chính phủ cần xây dựng các quy trình nội bộ chặt chẽ hơn trong soạn thảo, thẩm định, ban hành văn bản. Cơ quan tư pháp, đặc biệt là Tòa án nhân dân, cần được trao thẩm quyền và cơ chế rõ ràng hơn trong việc kiểm tra, xem xét tính hợp pháp của văn bản quy phạm pháp luật. Cần thúc đẩy cơ chế xét xử hành chính để giải quyết các khiếu kiện liên quan đến quyết định, hành vi hành chính và các quy định dưới luật. Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các tổ chức thành viên cần được tạo điều kiện thuận lợi hơn để thực hiện vai trò giám sát, phản biện xã hội đối với hoạt động lập quy của Chính phủ. Việc lắng nghe ý kiến từ Nhân dân, các tổ chức xã hội là cần thiết. Đồng thời, cần nâng cao năng lực của đội ngũ cán bộ, công chức làm công tác lập quy và kiểm soát. Việc này giúp đảm bảo rằng các văn bản được ban hành tuân thủ đúng pháp luật, phản ánh đúng ý chí của Nhân dân và phục vụ sự phát triển của đất nước.