Luận án nghiên cứu đa dạng và phân bố bò sát Reptilia tại vườn quốc gia Nam Et-Phou Louey, Lào

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ NÔNG NGHIỆP VÀ PTNT VILAY PHIMPASONE TRƯỜNG ĐẠI HỌC LÂM NGHIỆP VILAY PHIMPASONE NGHIÊN CỨU ĐA DẠNG VÀ ĐẶC ĐIỂM PHÂN BỐ CÁC LOÀI BÒ SÁT (REPTILIA) TẠI VƯỜN QUỐC GIA LUẬN ÁN TIẾN SĨ NAM ET – PHOU LOUEY, LÀO LUẬN ÁN TIẾN SĨ LÂM NGHIỆP NĂM 2024 HÀ NỘI - 2024 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ NÔNG NGHIỆP VÀ PTNT TRƯỜNG ĐẠI HỌC LÂM NGHIỆP VILAY PHIMPASONE NGHIÊN CỨU ĐA DẠNG VÀ ĐẶC ĐIỂM PHÂN BỐ CÁC LOÀI BÒ SÁT (REPTILIA) TẠI VƯỜN QUỐC GIA NAM ET – PHOU LOUEY, LÀO NGÀNH: QUẢN LÝ TÀI NGUYÊN RỪNG MÃ SỐ: 9620211 LUẬN ÁN TIẾN SĨ LÂM NGHIỆP NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS. LƯU QUANG VINH TS. NGUYỄN ĐẮC MẠNH HÀ NỘI - 2024 i CỘNG HÒA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM Độc lập - Tự do - Hạnh phúc LỜI CAM ĐOAN Tôi cam đoan, đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu, kết quả nêu trong Luận án là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nghiên cứu khác.

Nếu nội dung nghiên cứu của tôi trùng lặp với bất kỳ công trình nghiên cứu nào đã công bố, tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm và tuân thủ kết luận đánh giá Luận án của Hội đồng khoa học. Hà Nội, ngày ….tháng 09 năm 2024 Người cam đoan VILAY PHIMPASONE VILAY PHIMPASONE ii LỜI CẢM ƠN Để hoàn thành Luận án này, tôi đã nhận được sự giúp đỡ tận tình của các cơ quan, ban, ngành, đoàn thể và các cá nhân, người thân trong gia đình. Tôi xin cám ơn các tập thể, cá nhân và người thân trong gia đình, nhất là vợ tôi đã tận tình giúp đỡ tôi trong suốt quá trình nghiên cứu vừa qua. Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành tới PGS.

Nguyễn Đắc Mạnh, người đã trực tiếp hướng dẫn tôi trong suốt quá trình viết đề cương, thu thập số liệu, tính toán cũng như hoàn thành luận án này. Xin cảm ơn Chính phủ Việt Nam và Chính phủ Lào, Đại sứ quán Lào tại Việt Nam đã tạo điều kiện cho tôi được học tập và nghiên cứu tại Việt Nam. Tôi biết ơn Ban lãnh đạo Đại học Quốc gia Lào, Bộ Giáo dục và Thể thao và Dự án SSHEP-ADB. Xin chân thành cảm ơn đã tạo điều kiện và giúp đỡ tôi trong suốt 3 năm học tập và làm luận án tốt nghiệp Tôi biết ơn Ban lãnh đạo trường, phòng Đào tạo sau Đại học, các thầy, cô giáo thuộc khoa Quản lý Tài nguyên rừng và Môi trường và các thành viên Hội đồng đề cương, Hội đồng đánh giá 3 chuyên đề nghiên cứu, Hội đồng đánh giá luận án cấp cơ sở, phản biện kín, những người đã trang bị cho tôi những kiến thức quý báu và giúp đỡ tôi trong quá trình học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận án này.

Tôi xin trân trọng cảm ơn sự giúp đỡ của các đồng chí lãnh đạo Vườn Quốc gia Nam Et-Phou Louey, UBND 3 tỉnh Luông Pha Bang, Xiêng Khoảng, Hủa Phanh, Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Lào, đã tạo điều kiện và giúp đỡ tôi trong quá trình thu thập số liệu. Xin chân thành cảm ơn! Hà Nội, ngày…… tháng 09 năm 2024 Tác giả VILAY PHIMPASONEmpasone iii MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN. ii MỤC LỤC. iii DANH MỤC CÁC BẢNG.

vii DANH MỤC CÁC HÌNH. viii MỞ ĐẦU. Tính cấp thiết của đề tài luận án. Mục tiêu của luận án.

Mục tiêu tổng quát. Mục tiêu cụ thể. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu. Những đóng góp mới của luận án.

Ý nghĩa khoa học và thực tiễn. Ý nghĩa khoa học. Ý nghĩa thực tiễn. Kết cấu của luận án.

4 Chương 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU. Các nghiên cứu về bò sát ở các nước trong khu vực. Nghiên cứu tính đa dạng thành phần loài các loài Bò sát. Nghiên cứu về đặc điểm phân bố của các loài bò sát.

Nghiên cứu về tình trạng bảo tồn và các mối đe dọa đến các loài bò sát. Các nghiên cứu về bò sát ở Lào. Nghiên cứu tính đa dạng thành phần loài các loài bò sát. Nghiên cứu về tình trạng bảo tồn và các mối đe doạ đến các loài bò sát ở Lào.

Các nghiên cứu bò sát tại khu vực nghiên cứu. Tại ba tỉnh có diện tích thuộc VQGNEPL. Tại Vườn Quốc gia Nam Et-Phou Louey. Đặc điểm tự nhiên, kinh tế-xã hội khu vực vườn quốc gia.

Điều kiện tự nhiên. Điều kiện kinh tế, xã hội khu vực nghiên cứu. 25 NỘI DUNG, THỜI GIAN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. Nội dung nghiên cứu.

Thời gian nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu. Bộ công cụ, xác lập sinh cảnh, độ cao và địa điểm điều tra. Điều tra ngoại nghiệp.

Xử lý nội nghiệp. Xử lý số liệu nghiên cứu. 41 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN. Đa dạng các loài bò sát tại khu vực nghiên cứu.

Danh mục các loài bò sát. Cấu trúc bậc phân loại và so sánh tương đồng các loài bò sát. Loai mới và ghi nhận mới. Đặc điểm hình thái sinh thái và phân bố các loài bò sát mới được mô tả và ghi nhận.

Đặc điểm phân bố. Đặc điểm phân bố bò sát theo sinh cảnh. Đặc điểm phân bố bò sát theo đai độ cao. Đánh giá giá trị bảo tồn và các mối đe dọa đến các loài bò sát.

Tình trạng và thành phần loài có giá trị bảo tồn. Đánh giá các mối đe dọa đến các loài bò sát. Đề xuất giải pháp quản lý, bảo tồn khu hệ bò sát và sinh cảnh của chúng. Bảo vệ khu hệ loài bò sát, loài quý hiếm nằm Danh lục đỏ thế giới và ưu tiên bảo tồn theo Nghị định của Lào.

Bảo vệ sinh cảnh và các yếu tố sinh thái của khu hệ bò sát. Các giải pháp gián tiếp về mặt kinh tế, xã hội. 107 KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ. Tồn tại trong nghiên cứu loài bò sát.

110 DANH MỤC CÁC BÀI BÁO ĐÃ ĐƯỢC CÔNG BỐ. 111 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 112 vi DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CHỮ VIẾT TẮT Chữ viết Viết đầy đủ tắt BS Bò sát ĐDSH Đa dạng sinh học IUCN Hiệp hội Bảo tồn thiên nhiên thế giới CITES Công ước quốc tế về chống buôn bán động thực vật quý hiếm KBT Khu bảo tồn KVNC Khu vực nghiên cứu MV Mẫu vật UBND Ủy ban nhân dân VNUF Trường Đại học Lâm nghiệp ♂ Con đực ♀ Con cái VQG Vườn Quốc gia VQGNEPL Vườn Quốc gia Nam Et-Phou Louay vii DANH MỤC CÁC BẢNG Bảng 2. Thời gian và số lượng người điều tra.

Thông tin về tuyến điều tra. Số lượng người phỏng vấn xác định thành phần và các mối đe dọa đến các loài bò sát. Chỉ tiêu mô tả hình thái chung của phân bộ Thằn lằn. Các chỉ số đo và đếm vảy loài thuộc phân Bộ Rắn.

Danh sách các loài bò sát tại VQGNEPL. Số các loài BS ở VQGNEPL và các VQG, KBT lân cận. Mức độ tương đồng về thành phần các loài BS theo sinh cảnh. Mức độ tương đồng về thành phần các loài BS theo đai độ cao.

Danh lục bò sát có giá trị bảo tồn. Thực trạng săn bắt, đặt bẫy loài bò sát. Đánh giá của người dân về các hoạt động đe dọa bò sát. Tổng số vụ khai khác gỗ và thu hái lâm sản tại các tuyến tra.

97 Loài bò sát của người dân (2020-2022). Đánh giá của người dân về các hoạt động đe dọa bò sát. Tổng hợp các vụ khai hoang (phá rừng) làm ao, hồ và đất nông nghiệp được phát hiện xâm lấn sinh cảnh các loài bò sát. Đánh giá của người dân về các hoạt động xâm lấn sinh cảnh sống của các loài bò sát.

100 viii DANH MỤC CÁC HÌNH Hình 1. Tình trạng các loài BS tại Lào theo Danh lục đỏ thế giới (IUCN, 2023). Sơ đồ điểm, tuyến điều tra các loài bò sát tại khu vực Vườn Quốc gia Nam Et-PhouLouey. Đo đếm mẫu bò sát trong phòng thí nghiệm.

Các chỉ tiêu đo và đếm mẫu vật bò sát thuộc Phân bộ Thằn lằn. Vảy đầu của rắn. Cách đếm số hàng vảy thân, vảy bụng, vảy dưới đuôi và vảy hậu môn. Đa dạng giống, loài giữa các họ bò sát ở khu vực nghiên cứu.

So sánh mức độ tương đồng về thành phần các loài BS giữa các khu vực. Phân bố các loài bò sát theo sinh cảnh. So sánh mức độ tương đồng về thành phần các loài BS giữa 5 sinh cảnh. Sinh cảnh rừng nguyên sinh.

Sinh cảnh rừng thứ sinh. Phân bố các loài bò sát theo đai độ cao. Săn bắt và bán các loài bò sát tại khu vực nghiên cứu. Hoạt động khai thác gỗ tàn phá sinh cảnh sống bò sát.

Ảnh minh họa mối đe dọa đến sinh cảnh sống của loài bò sát tại khu vực nghiên cứu. Hoạt động xâm lấn sinh cảnh sống của bò sát. Địa điểm và khu vực bảo tồn nghiêm ngặt các loài BS. Tính cấp thiết của đề tài luận án Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Lào (sau đây gọi tắt là Lào) là một nước nằm trong vùng nhiệt đới, có diện tích đất đai tự nhiên 14.000 ha, đất lâm nghiệp chiếm 62% diện tích cả nước (Nghị định số 302/2024 TTg) [6].

Do có sự đa dạng về các vùng khí hậu, về địa hình đã tạo nên sự đa dạng về sinh cảnh tự nhiên cũng như khu hệ động, thực vật, đặc biệt là các loài bò sát (BS). Về thành phần các loài BS, vào năm 1999, Lào đã ghi nhận được 109 loài (Stuart, 1999) [182]. Teynié et al. Bốn năm sau, Stuart & Heatwole (2008) đã ghi nhận thêm 13 loài rắn nước và rắn lục trong nước [183].

Số loài bò sát ở Lào là 180 loài vào năm 2010 (Teynié & David 2010) [187]. Đến năm 2013, số loài được ghi nhận lên tới 189 loài (Luu et al. Từ năm 2013 cho đến 2024 có một số loài mới và ghi nhận mới về các loài BS ở Lào đã được công bố, từ đó danh lục các loài BS tăng lên 220 loài (Nguyen et al., 2020[143]; Saly Sitthivong, 2021[22]; Uetz et al. Với hàng loạt phát hiện mới trong thời gian qua và số lượng loài liên tục tăng lên chứng tỏ khu hệ BS của Lào vẫn cần tiếp tục được khám phá.

Ngoài sự đa dạng về thành phần loài thì khu hệ BS của Lào cũng có nhiều loài cần được ưu tiên cho bảo tồn với trên 30 loài được ghi trong Danh lục Đỏ Thế giới (IUCN, 2023) [86].