Nghiên cứu, chế tạo cảm biến khí CO, CO2 dùng dây nano SnO2 - Đỗ Đăng Trung, ĐH BKHN

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC BÁCH KHOA HÀ NỘI ĐỖ ĐĂNG TRUNG NGHIÊN CỨU CHẾ TẠO CẢM BIẾN KHÍ CO VÀ CO2 TRÊN CƠ SỞ VẬT LIỆU DÂY NANO SnO2 LUẬN ÁN TIẾN SĨ KHOA HỌC VẬT LIỆU Hà Nội – 2014 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC BÁCH KHOA HÀ NỘI ĐỖ ĐĂNG TRUNG NGHIÊN CỨU CHẾ TẠO CẢM BIẾN KHÍ CO VÀ CO2 TRÊN CƠ SỞ VẬT LIỆU DÂY NANO SnO2 Chuyên ngành: VẬT LIỆU ĐIỆN TỬ Mã số: 62440123 LUẬN ÁN TIẾN SĨ KHOA HỌC VẬT LIỆU NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS.TS NGUYỄN VĂN HIẾU Hà Nội - 2014 MỤC LỤC DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU VÀ CHỮ VIẾT TẮT. vi DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU. vii DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ. vii MỞ ĐẦU.

Phân loại các cấu trúc nano một chiều. Phương pháp chế tạo vật liệu có cấu trúc nano một chiều. Phương pháp chế tạo từ trên xuống (top-down). Phương pháp từ dưới lên (bottom-up).

Một số ứng dụng quan trọng của vật liệu nano một chiều. Ứng dụng làm laser. Ứng dụng trong chế tạo pin mặt trời. Ứng dụng trong linh kiện phát xạ trường.

Ứng dụng trong cảm biến khí. Cơ chế nhạy khí của cấu trúc nano một chiều. Cảm biến khí trên cơ sở dây nano SnO2. Cơ chế nhạy khí của vật liệu cấu trúc nano một chiều.

Cơ chế nhạy khí chung của vật liệu oxit kim loại bán dẫn. Cơ chế nhạy khí của vật liệu cấu trúc nano một chiều (dây nano). Tổng quan về vật liệu dây nano SnO2. Cấu trúc của vật liệu dây nano SnO2.

Tính chất quang của dây nano SnO2. Tính chất điện của dây nano SnO2. Một số phương pháp chế tạo dây nano SnO2. Phương pháp bốc bay nhiệt theo cơ chế hơi lỏng rắn (VLS).

Phương pháp bốc bay chùm điện tử. Phương pháp mọc trong dung dịch. Phương pháp sử dụng khuôn. Dây nano SnO2 ứng dụng trong cảm biến khí.

Các đại lượng đặc trưng cơ bản của cảm biến khí. Thời gian đáp ứng và thời gian hồi phục. Độ ổn định – độ bền. Một số phương pháp chế tạo cảm biến dây nano SnO2.

Phương pháp chế tạo gián tiếp (post-synthesis). Phương pháp chế tạo mọc trực tiếp (on-chip growth). Biến tính bề mặt dây nano SnO2. Kết luận chương 1.

35 CHƯƠNG 2: CHẾ TẠO VÀ TÍNH CHẤT NHẠY KHÍ CỦA DÂY NANO SnO2. Chế tạo dây nano SnO2 bằng phương pháp bốc bay nhiệt. Thiết bị và hóa chất. Quy trình thực nghiệm chế tạo dây nano SnO2.

Kết quả nghiên cứu hình thái và cấu trúc của vật liệu. Kết quả chế tạo dây nano SnO2 sử dụng bột Sn. Kết quả chế tạo dây nano SnO2 sử dụng bột SnO. Khảo sát một số yếu tố ảnh hưởng tới quá trình chế tạo dây nano.

Ảnh hưởng của tốc độ tăng nhiệt. Ảnh hưởng của thời gian mọc. Ảnh hưởng của chiều dày lớp xúc tác. Chế tạo và tính chất nhạy khí của cảm biến dây nano SnO2.

Hệ khảo sát tính chất nhạy khí của vật liệu. Cảm biến chế tạo bằng phương pháp cạo-phủ (Paste-coating). Cảm biến chế tạo bằng phương pháp nhỏ-phủ (Drop-coating). Cảm biến chế tạo bằng phương pháp mọc trực tiếp kiểu bắc cầu (Junction- nanowires).

Cảm biến chế tạo bằng phương pháp mọc trực tiếp kiểu mạng lưới (Network- nanowires). Kết luận chương 2. 71 CHƯƠNG 3: CẢM BIẾN KHÍ CO2 TRÊN CƠ SỞ DÂY NANO SnO2 BIẾN TÍNH LaOCl. Giới thiệu về khí CO2.

Tình hình nghiên cứu cảm biến khí CO2. Kết quả nghiên cứu chế tạo cảm biến khí CO2. Kết quả chế tạo và khảo sát tính chất của vật liệu. Kết quả khảo sát tính chất nhạy khí CO2 của cảm biến.

Ảnh hưởng của nhiệt độ ủ. Ảnh hưởng của nồng độ dung dịch biến tính. Thời gian đáp ứng và hồi phục của cảm biến. Độ chọn lọc của cảm biến.

Cơ chế nhạy khí của cảm biến. Hoàn thiện sản phẩm cảm biến khí CO2 bằng công nghệ vi cơ điện tử (MEMS). Quy trình chế tạo cảm biến sử dụng công nghệ MEMS. Kết quả khảo sát tính chất nhạy khí của cảm biến.

Kết luận chương 3. 97 CHƯƠNG 4: CẢM BIẾN KHÍ CO TRÊN CƠ SỞ DÂY NANO SnO2 BIẾN TÍNH Pd. Giới thiệu về khí CO. Tình hình nghiên cứu về cảm biến khí CO.

Kết quả nghiên cứu chế tạo cảm biến khí CO. Cảm biến dây nano SnO2 biến tính Pd bằng phương pháp nhỏ phủ. Quy trình chế tạo cảm biến và biến tính Pd bằng phương pháp nhỏ phủ. Kết quả chế tạo cảm biến và khảo sát tính chất nhạy khí.

Cảm biến dây nano SnO2 biến tính Pd bằng phương pháp khử trực tiếp. Quy trình biến tính Pd bằng phương pháp khử trực tiếp. Kết quả chế tạo cảm biến và khảo sát tính chất nhạy khí. Cảm biến dây nano SnO2 biến tính Pd trên điện cực thương phẩm.

Quy trình chế tạo cảm biến trên điện cực thương phẩm. Kết quả chế tạo cảm biến và hình thái của vật liệu. Kết quả khảo sát tính chất nhạy khí CO. Hoàn thiện sản phẩm cảm biến khí CO chế tạo bằng công nghệ MEMS.

Quy trình chế tạo cảm biến sử dụng công nghệ MEMS. Đặc trưng nhạy khí CO của cảm biến. Kết luận chương 4. 122 KẾT LUẬN CHUNG VÀ KIẾN NGHỊ.

124 DANH MỤC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ. 126 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 128 v DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU VÀ CHỮ VIẾT TẮT Ký hiệu, TT Tên tiếng Anh Nghĩa tiếng Việt viết tắt 1. CVD Chemical Vapour Deposition Lắng đọng hóa học pha hơi 2.

VLS Vapour Liquid Solid Hơi-lỏng-rắn 3. VS Vapour Solid Hơi-rắn 4. UV Ultraviolet Tia cực tím 5. MFC Mass Flow Controllers Bộ điều khiển lưu lượng khí 6.

ppb Parts per billion Một phần tỷ 7. ppm Parts per million Một phần triệu 8. SEM Scanning Electron Microscope Kính hiển vi điện tử quét 9. TEM Transmission Electron Microscope Kính hiển vi điện tử truyền qua 10.

XRD X-Ray Diffraction Nhiễu xạ tia X 11. Field Emission Scanning Electron Kính hiển vi điện tử quét phát xạ FESEM Microsope trường 12. High Resolution Transmission Hiển vi điện tử truyền qua phân HRTEM Electron Microsope giải cao 13. Energy Dispersive X-ray EDS/EDX Phổ nhiễu xạ điện tử tia X Spectroscopy 14.

International Training Institute for Viện Đào tạo Quốc tế về Khoa học ITIMS Materials Science Vật liệu 15. Micro-Electro Mechanical MEMS Hệ thống vi cơ điện tử Systems 16. SMO Semiconducting Metal Oxides Oxit kim loại bán dẫn 17. Joint Committee on Powder Ủy ban chung về tiêu chuẩn nhiễu JCPDS Diffraction Standards xạ của vật liệu bột 18.

Ra Rair Điện trở đo trong không khí 19. Rg Rgas Điện trở đo trong khí thử 20. S Sensitivity Độ hồi đáp/Độ đáp ứng 21. Donors Các tâm cho điện tử 22.

Acceptors Các tâm nhận điện tử vi DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU Bảng 1. Thống kê một số công trình công bố về cảm biến khí trên cơ sở dây nano SnO2 ………………………………………………………………………………………. Dải nồng độ khí NO2 (sử dụng khí chuẩn NO2 0,1 %) ……………………. Sản phẩm cháy của một số loại chất cháy [31] …………………………….

Ảnh hưởng của khí CO2 đến sức khỏe con người [42] ……………………. So sánh độ đáp ứng khí CO2 (2000 ppm) của các loại cảm biến……………81 Bảng 4. Ảnh hưởng của nồng độ khí CO đến sức khỏe con người [42] …………….99 DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ Hình 1. Thống kê số lượng các công trình công bố liên quan đến vật liệu ZnO, SnO2, TiO2, In2O3 và WO3 trong 10 năm (2004-2013) [Nguồn ScienceDirect] …………………….

Các cấu trúc một chiều: (a) sợi nano; (b) cấu trúc lõi-vỏ; (c) ống nano; (d) cấu trúc dị thể; (e), (f) đai/thanh nano; (g) cấu trúc hình cây; (h) cấu trúc nhánh; (i) dạng các nano cầu kết hợp; (j) dạng lò xo [162] ………………………………………………………………7 Hình 1. Cấu trúc răng lược (a); Ảnh quang học trường xa của phát xạ ánh sáng từ dây nano ZnO (b) và phổ phát xạ phụ thuộc vào năng lượng kích thích (c) [149]………. Đặc trưng đáp ứng khí của cảm biến sử dụng hạt nano và dây nano SnO2. So sánh độ đáp ứng khí của cảm biến trên cơ sở hạt và dây nano SnO2 trước (a,c) và sau 46 ngày (b,d)………………………………………………………………….

Cảm biến khí trên cơ sở transistor hiệu ứng trường dây nano SnO2: mô hình linh kiện FET dây nano (a), linh kiện FET dây nano (b) và đặc trưng nhạy khí O2 khi đo dòng nguồn máng IDS lúc có và không có O2………………………………………………………. Cảm biến sử dụng hiệu ứng tự đốt nóng trên cơ sở đơn dây nano SnO2: (a) sự phụ thuộc của nhiệt độ đốt nóng vào dòng điện, (b) đặc trưng nhạy khí NO2 của cảm biến khi áp dòng điện 0,1 nA và 10 nA……………………………………………………………. Sơ đồ biểu diễn sự thay đổi điện trở của cảm biến bán dẫn loại n và p …. Mô hình giải thích sự thay đổi rào thế của vật liệu oxit kim loại bán dẫn đối với khí khử ………………………………………………………………………….

Mô hình giải thích cơ chế nhạy khí của dây nano ………………. Mô hình cấu trúc ô cơ sở của vật liệu SnO2 [28] …………………………. Giản đồ nhiễu xạ điện tử (XRD) của vật liệu SnO2 [28] …………………. Phổ huỳnh quang của dây nano SnO2 mọc ở 750-950 oC (a) và sơ đồ vùng năng lượng của dây nano SnO2 (b) [120] ……………………………………………………18 Hình 1.

Sơ đồ khảo sát tính chất điện dây nano SnO2 (a) và đường đặc trưng I-V của tiếp xúc kim loại và bán dẫn (b) [12] …………………………………………………. Cơ chế mọc dây nano SnO2 sử dụng vật liệu nguồn là màng Sn [59] …. Sơ đồ nguyên lý hệ bốc bay chùm điện tử [111]. Ảnh FE-SEM của dây nano SnO2 chế tạo bằng phương pháp sol-gel từ vật liệu nguồn SnCl2.

Các loại khuôn dùng để chế tạo dây nano: (A) màng xốp oxit nhôm, (B) khuôn đồng trùng hợp (copolymer) và (C) khuôn mềm [74] ……………………. Quy trình chế tạo cảm biến dây nano sử dụng khuôn PDMS [61]……. Ảnh SEM với độ phóng đại thấp (a) và cao (b) của cảm biến dây nano SnO2 mọc trên điện cực răng lược (c) hình thái của dây nano và (d) ảnh TEM phân giải cao của dây nano SnO2 [22] …………………. Ảnh TEM của dây nano SnO2 (a), 5 nm Ag-SnO2 (b), 10 nm Ag-SnO2 (c), 50 nm Ag-SnO2 (d) và độ chọn lọc của các cảm biến với 100 ppm khí C2H5OH, NH3, H2, CO ở 450 oC (e) [62] .