Luận án tiến sĩ: Thực hiện cam kết lao động trong NAFTA của Mexico và bài học cho Việt Nam

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI PHẠM THỊ THU LAN THỰC HIỆN CAM KẾT VỀ LAO ĐỘNG TRONG NAFTA CỦA MEXICO VÀ BÀI HỌC CHO VIỆT NAM LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ HÀ NỘI - 2019 VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI PHẠM THỊ THU LAN THỰC HIỆN CAM KẾT VỀ LAO ĐỘNG TRONG NAFTA CỦA MEXICO VÀ BÀI HỌC CHO VIỆT NAM Ngành : Kinh tế quốc tế Mã số : 9 31 01 06 LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ Người hướng dẫn khoa học: 1. Nguyễn An Hà 2. Đặng Minh Đức HÀ NỘI - 2019 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu độc lập của riêng tôi, các số liệu, dữ liệu và kết quả nghiên cứu của luận án là trung thực và có nguồn gốc rõ ràng. Hà Nội, ngày ….

năm 2019 Tác giả luận án Phạm Thị Thu Lan LỜI CẢM ƠN Trước tiên, tôi xin chân thành gửi lời cảm ơn tới PGS. Nguyễn An Hà và PGS. Đặng Minh Đức là hai giáo viên hướng dẫn khoa học đã nhiệt tình giúp đỡ và chỉ bảo cho tôi hướng nghiên cứu, nội dung và cách thức nghiên cứu để Luận án đi đúng hướng của chuyên ngành nghiên cứu, vừa mang tính khoa học, vừa mang tính thực tiễn, đáp ứng đúng yêu cầu của một luận án tiến sĩ. Tôi xin bày tỏ lời cảm ơn tới Học viện Khoa học Xã hội, các thầy và cán bộ khoa Quốc tế học, GS.

Nguyễn Quang Thuấn, PGS. Chu Đức Dũng, PGS. Lưu Ngọc Trịnh, ThS. Bùi Lê Anh đã ủng hộ, hướng dẫn, tư vấn và giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học 3 năm qua.

Đặc biệt, tôi xin cám ơn các thầy đã tham gia các hội đồng chấm tiểu luận tổng quan, hội đồng chấm các chuyên đề, hội đồng sinh hoạt khoa học, hội đồng chấm luận án cấp cơ sở về đề tài luận án của tôi. Qua mỗi hội đồng và nhờ ý kiến góp ý nhiệt tình và sát của các thầy, tôi dần dần sáng tỏ hơn về hướng nghiên cứu, nội dung nghiên cứu và tính khoa học của Luận án, và thực sự tôi đã học được rất nhiều trong quá trình nghiên cứu luận án tiến sĩ này. Xin cám ơn Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam và Viện Công nhân và Công đoàn đã ủng hộ và tạo điều kiện để tôi tham gia chương trình nghiên cứu sinh tại Học viện Khoa học xã hội (Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam). Cám ơn gia đình và các bạn cùng khóa đã động viên, khích lệ và cùng với tôi trong quá trình học để hoàn thành Luận án này.

Hà Nội, ngày …. năm 2019 Tác giả luận án Phạm Thị Thu Lan MỤC LỤC MỞ ĐẦU. 1 Chƣơng 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN. Tình hình nghiên cứu ngoài nƣớc.

Tình hình nghiên cứu trong nƣớc. Nhận định tình hình nghiên cứu. 21 Chƣơng 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ THỰC HIỆN CAM KẾT LAO ĐỘNG TRONG HIỆP ĐỊNH THƢƠNG MẠI TỰ DO. Cam kết về lao động và đặc điểm của tiêu chuẩn lao động theo cam kết trong các hiệp định thƣơng mại tự do.

Nội dung cam kết về lao động trong hiệp định thương mại tự do. Đặc điểm của tiêu chuẩn lao động theo cam kết trong hiệp định thương mại tự do. Tiêu chuẩn lao động với lợi thế so sánh quốc gia. Mối quan hệ giữa tiêu chuẩn lao động và hiệu quả kinh tế.

Lợi ích và bất lợi của thực hiện tiêu chuẩn lao động thấp. Lợi ích và bất lợi của thực hiện tiêu chuẩn lao động cao. Thực hiện cam kết lao động trong các hiệp định thƣơng mại tự do. Các quan điểm về thực hiện cam kết lao động.

Lý do đưa cam kết lao động vào hiệp định thương mại tự do. Xu hướng các hiệp định thương mại tự do có cam kết lao động. Cơ chế thực thi cam kết lao động. Nội dung thực hiện cam kết lao động.

Cơ chế đánh giá thực hiện tiêu chuẩn lao động và cam kết lao động. Các yếu tố tác động tới thực hiện cam kết lao động. Cơ hội và thách thức thực hiện cam kết lao động. Một số cơ hội.

Một số thách thức. 65 Chƣơng 3: PHÂN TÍCH VÀ ĐÁNH GIÁ VIỆC THỰC HIỆN CAM KẾT VỀ LAO ĐỘNG TRONG NAFTA CỦA MEXICO CHO ĐẾN NAY. Bối cảnh kinh tế - xã hội Mexico thời điểm ký kết NAFTA và hiện nay. Hiệp định Thƣơng mại Tự do Bắc Mỹ (NAFTA).

Nội dung cam kết lao động trong NAFTA. Cơ chế thực hiện cam kết lao động trong NAFTA. Thực hiện cam kết về lao động của Mexico. Các biện pháp và thể chế thực hiện của Mexico.

Tình hình thực hiện các tiêu chuẩn lao động ở Mexico. Tác động của NAFTA tới kinh tế, xã hội của Mexico. Đánh giá thực hiện cam kết lao động của Mexico. Mexico thực hiện cam kết lao động một cách thụ động và ứng phó tình hình.

Vẫn tận dụng lợi thế so sánh của tiêu chuẩn lao động thấp, chưa sử dụng lợi thế so sánh của tiêu chuẩn lao động cao. Đối mặt với nhiều khiếu nại quốc tế: thách thức lợi ích quốc gia. Đối mặt với sức ép xuyên quốc gia về tiêu chuẩn lao động: ảnh hưởng uy tín và hình ảnh trên trường quốc tế. Thực hiện tiêu chuẩn lao động không tốt: nguy cơ bất ổn xã hội và chính trị.

Đàm phán lại NAFTA: ảnh hưởng tới tương lai phát triển của Mexico 103 3. Một số lý do Mexico vẫn cạnh tranh bằng tiêu chuẩn lao động thấp. 104 Chƣơng 4: HÀM Ý VÀ BÀI HỌC ĐỐI VỚI VIỆT NAM TRONG THỰC HIỆN CAM KẾT LAO ĐỘNG CỦA CÁC HIỆP ĐỊNH THƢƠNG MẠI TỰ DO THẾ HỆ MỚI. Bối cảnh Việt Nam so sánh với Mexico .1 Bối cảnh kinh tế - xã hội Việt Nam hiện nay .2 Cam kết về lao động trong các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới.

Thực tiễn thực hiện cam kết lao động của Việt Nam. Những thách thức thực hiện cam kết lao động của Việt Nam. Điểm tương đồng và khác biệt giữa Việt Nam và Mexico liên quan tới thực hiện cam kết về lao động. Một số bài học kinh nghiệm Mexico.

Bài học về thực hiện cam kết lao động. Hàm ý và gợi mở cho Việt Nam từ kinh nghiệm Mexico. Một số khuyến nghị. 148 CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN.

150 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 151 DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT Chữ viết Tiếng Anh Tiếng Việt tắt APEC Asia-Pacific Economic Diễn đàn Hợp tác Kinh tế châu Cooperation Á – Thái Bình Dương ASEAN Association of South East Hiệp hội các Quốc gia Đông Asian Nations Nam Á CPTPP Comprehensive and Hiệp định đối tác xuyên Thái Progressive Trans-Parcific Bình Dương toàn diện và tiến Partnership bộ CMCN 4.0 Cách mạng công nghiệp lần thứ tư EVFTA European Vietnam Free Hiệp định thương mại tự do Trade Agreement Việt Nam – Liên minh châu Âu FTA Free Trade Agreement Hiệp định thương mại tự do GDP Gross Domestic Products Tổng sản phẩm quốc nội ILO International Labour Tổ chức Lao động Quốc tế Organization ITO International Trade Tổ chức Thương mại Quốc tế Organization ITUC International Trade Union Tổng Công đoàn Quốc tế Confederation NAALC North American Agreement Thỏa thuận Bắc Mỹ về hợp tác on Labor Cooperation lao động NAFTA North American Free Trade Hiệp định thương mại tự do Agreement Bắc Mỹ NAO National Administrative Văn phòng quản lý quốc gia Office LĐTBXH Lao động Thương binh Xã hội OECD Organization of Economic Tổ chức hợp tác và phát triển Cooperation and kinh tế Development SDG Sustainable Development Mục tiêu phát triển bền vững Goals TCLĐ Tiêu chuẩn lao động UNGP The United Nations Guiding Nguyên tắc hướng dẫn Liên Principles on Business and Hiệp quốc tế kinh doanh và Human Rights quyền con người US United States Mỹ WTO World Trade Organization Tổ chức Thương mại Thế giới DANH MỤC CÁC HÌNH Hình 2.1: Các cấp thương lượng tập thể .2: Số lượng FTA có và không có quy định về lao động .3: Tỷ lệ FTA có quy định về lao động trong tổng số FTA .4: Các cơ chế thực hiện cam kết về lao động trong các FTA .1: Các mốc đàm phán NAFTA-NAALC .2: Quy trình giải quyết khiếu nại của Hiệp định NAFTA .3: Tăng trưởng kinh tế Mexico, giai đoạn 1990 – 2011.4: Xu hướng năng suất lao động của Mexico năm 2001 đến 2016 .5: Dòng FDI đầu tư vào Mexico và tỷ lệ % trong GDP.6: Đầu tư trực tiếp của Mỹ vào Mexico .7: Đầu tư trực tiếp nước ngoài của Canada với Mexico .8: Xuất khẩu hàng hóa và dịch vụ của Mexico .9: So sánh xuất khẩu giữa Mexico và Mỹ .10: Thị phần trong tổng thương mại của Mexico với Mỹ.11: Chỉ số năng suất lao động và lương thực tế ở Mexico.1: Tiền lương cơ bản của lao động trong các ngành nghề .125 DANH MỤC CÁC HỘP Hộp 2.1: Thang đánh giá mức độ đảm bảo quyền lao động đối với các quốc gia trên thế giới .1: Nghiên cứu tình huống Công ty Maxi-Switch năm 1996: Khiếu nại đòi thành lập công đoàn.2: Nghiên cứu tình huống Công đoàn Bộ Thủy sản năm 1996: Khiếu nại về việc giải thể công đoàn .1: Trích dẫn ý kiến CEO của một doanh nghiệp: Nhìn nhận của doanh nghiệp về vai trò công đoàn .2: Các hành vi phân biệt đối xử chống công đoàn phổ biến ở doanh nghiệp .3: Các hành vi can thiệp, thao túng cản trở tổ chức công đoàn phổ biến ở doanh nghiệp .4: Các hành vi thiếu thiện chí trong thương lượng tập thể của người sử dụng lao động ở doanh nghiệp. Tính cấp thiết của luận án Vấn đề lao động trong nền kinh tế toàn cầu với sự gia tăng các hiệp định thương mại tự do (FTA) có cam kết về lao động đang là chủ đề bao trùm và nổi bật ở tất cả các diễn đàn quốc gia và quốc tế. Đề tài khẳng định một thực tế: trong xu thế phát triển hiện nay, khía cạnh kinh tế và khía cạnh lao động không thể tách rời nhau.

Điều này đã được đề cập từ năm 1944 trong Tuyên bố Philadelphia của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO): "lao động không phải là hàng hóa. Phát triển kinh tế sẽ trở nên vô nghĩa nếu con người - chủ thể của phát triển kinh tế - không được hưởng lợi từ chính sự phát triển kinh tế. Vì vậy, phát triển kinh tế và phát triển xã hội phải đi liền với nhau.