Thủ công nghiệp và thương nghiệp đàng ngoài thế kỷ xvii xviii luận án tiến sĩ

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI LÊ THÙY LINH THỦ CÔNG NGHIỆP VÀ THƯƠNG NGHIỆP ĐÀNG NGOÀI THẾ KỶ XVII - XVIII LUẬN ÁN TIẾN SĨ SỬ HỌC HÀ NỘI - 2018 VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI LÊ THÙY LINH THỦ CÔNG NGHIỆP VÀ THƯƠNG NGHIỆP ĐÀNG NGOÀI THẾ KỶ XVII - XVIII Chuyên ngành: Lịch sử Việt Nam Mã số: 9 22 90 13 LUẬN ÁN TIẾN SĨ SỬ HỌC NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS.NGUYỄN ĐỨC NHUỆ HÀ NỘI - 2018 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu do tôi thực hiện. Các tư liệu sử dụng trong Luận án là trung thực, có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng. Những kết quả nghiên cứu của Luận án chưa được công bố trong bất kỳ công trình nào khác. Tôi hoàn toàn chịu trách nhiệm về công trình nghiên cứu này.

Hà Nội, tháng 3 năm 2018 Tác giả Luận án LÊ THÙY LINH LỜI CẢM ƠN Với lòng kính trọng và biết ơn sâu sắc, tôi chân thành cảm ơn Thầy - PGS. Nguyễn Đức Nhuệ. Là người hướng dẫn khoa học, đồng thời là quản lý Phòng Nghiên cứu Lịch sử Địa phương và Chuyên ngành, Viện Sử học - nơi tôi công tác hơn 9 năm qua - Thầy luôn tận tâm chỉ bảo, giúp đỡ, khích lệ tôi từ ngày đầu về công tác, hướng dẫn tập sự và trong quá trình 3 năm học tập chương trình Nghiên cứu sinh. Trong thời gian học tập và hoàn thành Luận án, tôi nhận được nhiều sự ủng hộ, giúp đỡ của các Thầy Cô của Khoa Sử học, Phòng Đào tạo Học viện Khoa học Xã hội.

Tôi chân thành cảm ơn sự giúp đỡ của các cán bộ Thư viện Viện Sử học, Phòng Tư liệu Khoa Lịch sử - Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Thư viện Quốc gia Việt Nam, Viện Thông tin Khoa học Xã hội và Thư viện Đại học Quốc gia Singapore đã tạo điều kiện cho tôi được tiếp cận với những nguồn tài liệu đa dạng. Chủ trương của Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam, Viện Sử học là gắn những Đề tài Khoa học cấp cơ sở hàng năm với quá trình học tập Nghiên cứu sinh (đối với cán bộ đang tham gia chương trình đào tạo) thực sự đã đem lại hiệu quả tích cực đối với tôi. Tôi trân trọng cảm ơn Lãnh đạo Viện Sử học đã tạo điều kiện cho tôi thực hiện những Đề tài Khoa học cấp cơ sở trong những năm qua và đó là bước chuẩn bị đặc biệt quan trọng cho quá trình triển khai Luận án. Đồng thời, qua những Hội đồng nghiệm thu Đề tài cấp cơ sở hàng năm, tôi nhận được những ý kiến phản biện quý báu, không chỉ giúp tôi hoàn thiện kiến thức phục vụ cho đề tài Luận án Tiến sĩ mà còn là những chỉ dẫn để hoàn thiện kỹ năng nghiên cứu, đáp ứng yêu cầu của hoạt động nghiên cứu khoa học lâu dài.

Tác giả luận án xin gửi lời tri ân chân thành tới các thành viên Hội đồng, là những nhà khoa học đã và đang công tác tại Viện Sử học. Chân thành cảm ơn gia đình đã tạo cho tôi ý thức không ngừng học tập từ tấm bé, cảm ơn Anh Hoàng Anh Tuấn vì những hỗ trợ thiết yếu trong thời gian tôi làm Luận án và những người bạn, đồng nghiệp luôn quan tâm, khích lệ tôi trong suốt thời gian qua. Trân trọng cảm ơn! Hà Nội, mùa Xuân 2018 Tác giả Lê Thùy Linh MỤC LỤC MỞ ĐẦU. 1 CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU.

Nghiên cứu trong nước. Nghiên cứu ở nước ngoài. Những vấn đề luận án kế thừa và vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu. 27 CHƯƠNG 2: NHỮNG YẾU TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN KINH TẾ CÔNG, THƯƠNG NGHIỆP ĐÀNG NGOÀI THẾ KỶ XVII - XVIII.

Bối cảnh quốc tế và khu vực thế kỷ XVII - XVIII. Bối cảnh trong nước. Vài nét về kinh tế thủ công nghiệp và thương nghiệp Đàng Ngoài trước thế kỷ XVII. 42 Tiểu kết chương 2.

48 CHƯƠNG 3: KINH TẾ THỦ CÔNG NGHIỆP. Chính sách của Nhà nước Lê - Trịnh đối với thủ công nghiệp. Một số nghề thủ công tiêu biểu. 56 Tiểu kết chương 3.

80 CHƯƠNG 4: KINH TẾ THƯƠNG NGHIỆP. Chính sách của Nhà nước Lê - Trịnh đối với thương nghiệp. Nội thương. Ngoại thương.

107 Tiểu kết chương 4. 120 CHƯƠNG 5: TÁC ĐỘNG CỦA KINH TẾ CÔNG, THƯƠNG NGHIỆP ĐỐI VỚI CHÍNH TRỊ, KINH TẾ, XÃ HỘI ĐÀNG NGOÀI THẾ KỶ XVII - XVIII. Tác động đối với chính trị. Tác động đối với kinh tế….

Tác động đối với xã hội. 131 Tiểu kết chương 5. 146 DANH MỤC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ. 152 TÀI LIỆU THAM KHẢO.

169 DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT Cb Chủ biên CIO Compagnie Franςaise des Indes Orientales Cq Cầm quyền CTQG Chính trị Quốc gia ĐHQGHN Đại học Quốc gia Hà Nội EIC East India Company KHXH Khoa học Xã hội KHXH&NV Khoa học Xã hội và Nhân văn LATS Luận án Tiến sĩ NCLS Nghiên cứu Lịch sử Nxb Nhà xuất bản PL Phụ lục Tr Trang Tp Thành phố VHTT Văn hóa Thông tin VOC Vereenigde Oost-Indische Compagnie MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Trong toàn cảnh bức tranh kinh tế Việt Nam thế kỷ XVII - XVIII, thủ công nghiệp và thương nghiệp Đàng Ngoài thu hút được sự quan tâm nhất định của các nhà nghiên cứu trong và ngoài nước. Trước đây, do hạn chế về nguồn tư liệu, giới nghiên cứu thường chỉ tập trung khai thác các nguồn tài liệu chính sử cùng một số tập du hành ký của các thương nhân và giáo sỹ phương Tây. Các nguồn tư liệu phương Tây khác như tư liệu lưu trữ của các công ty Đông Ấn Hà Lan và Anh cũng như tư liệu truyền giáo của Bồ Đào Nha,…có liên quan đến các khía cạnh thủ công nghiệp và thương nghiệp Đàng Ngoài thời kỳ này về cơ bản vẫn còn để ngỏ.

Những năm gần đây, giới sử học trong nước ngày càng dành nhiều quan tâm cho giai đoạn thế kỷ XVII - XVIII. Nhiều nguồn tư liệu được tiếp cận khai thác nên các công trình nghiên cứu tăng về số lượng và phong phú về lĩnh vực khảo cứu. Bên cạnh đó, một số công trình nghiên cứu của các học giả nước ngoài cũng được dịch và xuất bản, một số nguồn tư liệu bước đầu được biên dịch và công bố, góp phần phục vụ công tác nghiên cứu lịch sử Việt Nam cổ đại và trung đại. Trong những ấn phẩm đó, vấn đề thủ công nghiệp và thương nghiệp Đàng Ngoài thế kỷ XVII - XVIII cũng được đề cập ở các mức độ đậm, nhạt khác nhau.

Thủ công nghiệp và thương nghiệp là những bộ phận cấu thành của nền kinh tế, xuất hiện từ chỗ đơn giản sơ khai là sản xuất tự cung tự cấp đến việc trao đổi hàng hóa, cao hơn là những hoạt động thương mại tiền tệ đa dạng và phức tạp. Đặc điểm chung của kinh tế công, thương nghiệp Việt Nam là khởi nguồn từ làng xã, là những bộ phận của nền kinh tế làng xã và gắn bó chặt chẽ với hoạt động kinh tế nông nghiệp. Trong quá trình chuyển biến của thủ công nghiệp có vai trò quan trọng của thương nghiệp và ngược lại, thủ công nghiệp là cơ sở không thể thiếu để thương nghiệp phát triển, chuyển từ hình thức trao đổi, buôn bán nhỏ lẻ sang hình thức kinh tế hàng hóa, thể hiện yếu tố thị trường. Thành tố quan trọng hàng đầu của một nền thương nghiệp là các thương phẩm.

Ở Đàng Ngoài thế kỷ XVII - XVIII, thương phẩm đa phần đến từ nguồn hàng thủ công nghiệp. Nghiên cứu chung về thủ công nghiệp Việt Nam khá phong phú với nhiều công trình nghiên cứu, chuyên luận và bài báo khoa học đề cập đến mọi ngành nghề thủ công, làng nghề truyền thống …Tuy vậy, có thể khẳng định rằng, đến nay chưa có công trình nghiên cứu hệ thống nào lấy thủ công nghiệp, thương nghiệp Đàng Ngoài thế kỷ XVII - XVIII làm đối tượng nghiên cứu độc lập, phân tích mối quan hệ biện chứng giữa sự mở rộng của thủ công nghiệp và sự phát triển của thương nghiệp ở Đàng Ngoài thế kỷ XVII - XVIII. Xuất phát từ thực tiễn đó, tôi chọn đề tài “Thủ công nghiệp và thương nghiệp Đàng Ngoài thế kỷ XVII - XVIII” cho Luận án Tiến sỹ của mình. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 2.

Mục đích nghiên cứu Trên cơ sở nghiên cứu tình hình thủ công nghiệp và thương nghiệp Đàng Ngoài thế kỷ XVII - XVIII, luận án làm sáng tỏ mối quan hệ của kinh tế thủ công nghiệp và thương nghiệp. Từ đó, luận án tập trung làm rõ các tác động của thủ công nghiệp, thương nghiệp đối với sự phát triển kinh tế hàng hóa, tác động đối với chính trị, quân sự, chuyển biến kinh tế - xã hội Đàng Ngoài và đánh giá sự dự nhập thương mại khu vực, quốc tế của Đàng Ngoài trong các thế kỷ XVII - XVIII. Nhiệm vụ nghiên cứu Để đạt được mục đích nghiên cứu, luận án hướng tới giải quyết các nhiệm vụ sau: - Trình bày bối cảnh trong nước và quốc tế, những điều kiện căn bản tác động đến thủ công nghiệp và thương nghiệp Đàng Ngoài thế kỷ XVII - XVIII. - Nghiên cứu kinh tế thủ công nghiệp Đàng Ngoài thế kỷ XVII - XVIII, xem đây là cơ sở cho thương nghiệp phát triển.

- Nghiên cứu kinh tế thương nghiệp Đàng Ngoài thế kỷ XVII - XVIII trên cả hai phương diện nội thương và ngoại thương. - Phân tích những chuyển biến trong chính trị, kinh tế, xã hội Đàng Ngoài thế kỷ XVII - XVIII dưới tác động của kinh tế công, thương nghiệp. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 3. Đối tượng nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu của luận án là hoạt động kinh tế thủ công nghiệp và thương nghiệp; những tác động của kinh tế thủ công nghiệp và thương nghiệp đối với chính trị, kinh tế, xã hội Đàng Ngoài thế kỷ XVII - XVIII.

- Thủ công nghiệp: Nghiên cứu chính sách của Nhà nước Lê - Trịnh đối với thủ công nghiệp; Nghiên cứu một số nghề thủ công nghiệp tiêu biểu trong các thế kỷ XVII - XVIII dưới góc độ là nguồn cung cấp hàng hóa cho thương nghiệp. - Thương nghiệp: Nghiên cứu chính sách của Nhà nước Lê - Trịnh đối với thương nghiệp; Nghiên cứu thương nghiệp Đàng Ngoài thế kỷ XVII - XVIII trên phương diện nội thương và ngoại thương, thể hiện cụ thể trong các khía cạnh: đội ngũ thương nhân, hàng hóa trao đổi và các trung tâm thương nghiệp.