Luận án tiến sĩ: Tái cơ cấu các làng nghề thủ công mỹ nghệ ở Đồng bằng Sông Hồng theo hướng phát triển bền vững

Tính cấp thiết của đề tài Đồng bằng Sông Hồng (ĐBSH) có lịch sử hình thành và phát triển lâu đời gắn liền với công cuộc xây dựng và bảo vệ tổ quốc; Đây cũng chính là vùng trung tâm đầu não về chính trị, kinh tế, văn hóa và khoa học công nghệ của cả nước. Nói đến ĐBSH không thể không nói đến các làng nghề thủ công mỹ nghệ (trong luận án này viết tắt là LN) truyền thống có lịch sử hình thành và phát triển hàng trăm năm, như: Gốm sứ ở Hà Nội và Hải Dương; Lụa tơ tằm, Sơn Mài, mây tre giang đan ở Hà Nội, Gỗ mỹ nghệ ở Hà Nội và Bắc Ninh. Sản phẩm thủ công mỹ nghệ (TCMN) khu vực ĐBSH rất đa dạng, phong phú, được tạo ra bởi bí quyết sản xuất tích lũy qua thế hệ các nghệ nhân được truyền từ đời này sang đời khác. Các LN đang có vai trò ngày càng quan trọng và tích cực trong quá trình phát triển KTXH tại các địa phương, góp phần tăng tỷ trọng giá trị sản xuất công nghiệp, tiểu thủ công nghiệp và dịch vụ, chuyển lao động từ sản xuất nông nghiệp sang ngành nghề phi nông nghiệp với thu nhập cao hơn.

Đẩy mạnh phát triển công nghiệp ở các LN có vai trò đặc biệt quan trọng trong phát triển KTXH khu vực nông thôn. Phát triển LN góp phần tích cực vào quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế, cơ cấu lao động khu vực nông thôn. Trong những năm qua, LN đã góp phần thực hiện tốt chủ trương "ly nông, bất ly hương" giảm sức ép dân số cho khu vực thành thị; đa dạng các hình thức tổ chức sản xuất; xóa đói giảm nghèo, thu hẹp khoảng cách giàu nghèo giữa thành thị và nông thôn; đưa nền kinh tế làng xã phát triển nhanh, bền vững. Mặc dù những đóng góp của các LN là vô cùng quan trọng, song có thể khẳng định sự phát triển của các LN ở ĐBSH hiện vẫn mang tính tự phát, manh mún và thiếu bền vững.

Các LN vẫn tồn tại nhiều yếu kém cần khắc phục như: Mẫu mã sản phẩm ít được đổi mới mà chủ yếu là mẫu cũ hoặc sao chép các mẫu sẵn có trên thị trường. Nhiều LN vẫn làm thị trường theo cung 2 cách cũ là sản xuất và bán cái mình có chứ không sản xuất và bán cái thị trường cần. Thiếu khả năng tự khai thác thị trường, đặc biệt là thị trường xuất khẩu là một trong những điểm yếu lớn nhất của các LN hiện nay. Lao động LN thiếu về số lượng, yếu về chất lượng, nên năng suất lao động và chất lượng sản phẩm chưa cao.

Công nghệ, thiết bị sản xuất trong các LN chủ yếu là thô sơ, lạc hậu. Nguồn vốn phục vụ cho phát triển LN chủ yếu là vốn tự có, chưa huy động được vốn từ các ngân hàng thương mại và thị trường tài chính. Ô nhiễm môi trường LN đang ở mức báo động, ý thức bảo vệ môi trường của doanh nghiệp và người dân trong các LN chưa cao… Tình hình trên có nhiều nguyên nhân, trong đó nguyên nhân sâu xa nhất bắt nguồn từ cơ cấu của mỗi LN và mô hình tổ chức, gọi chung là mô hình LN còn nhiều bất cập, hạn chế…. Việc thay đổi các cơ cấu và mô hình này chủ yếu là thụ động và riêng biệt mà chưa mang tính hệ thống, theo ý trí chủ quan của chủ thể LN, do đó chưa khai thác được hết các tiềm năng, thế mạnh của LN để phát triển bền vững.

Để LN phát triển, đóng góp tích cực vào phát triển KT-XH cần phải tái cơ cấu LN như một lĩnh vực của nền kinh tế và tái cơ cấu ngay trong nội tại của từng LN. Với quan niệm tái cơ cấu LN như vậy, thuật ngữ “tái cơ cấu” có thể được tiếp cận từ 3 giác độ: vĩ mô, trung mô và vi mô. Dưới giác độ vĩ mô, tái cơ cấu là việc thay đổi cơ cấu nghề TCMN trên phạm vi tổng thể nền kinh tế, dưới giác độ trung mô là việc tái cơ cấu một LN cụ thể với các cơ cấu của những yếu tố bên trong cấu thành LN và mối quan hệ giữa chúng. Dưới giác độ vi mô đó là việc tái cơ cấu bên trong một doanh nghiệp, cơ sở sản xuất của LN.

Trong phạm vi luận án này, tác giả tiếp cận vấn đề tái cơ cấu LN dưới giác độ trung mô.1 Việc nghiên cứu để tìm câu trả lời cho câu hỏi thực chất cơ cấu của LN đang tồn tại những khó khăn, bất cập, hạn chế gì; Mô hình LN nào là tối ưu, bền vững; Làm sao có được mô hình LN đó đang trở nên cần thiết. Tất cả 1 Cách tiếp cận này đã được đề cập trong luận án Tiến sỹ kinh tế “Phát triển Logistic ở Việt Nam hiện nay” của NCS Đinh Lê Hải Hà – Viện Nghiên cứu Thương mại năm 2013 (trang 1) 3 những điều nói trên chính là khởi nguồn cho ý tưởng của tác giả về việc lựa chọn đề tài “Tái cơ cấu các làng nghề thủ công mỹ nghệ ở Đồng bằng Sông Hồng theo hướng phát triển bền vững” nhằm góp phần giải quyết vấn đề trên. Tổng quan tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước 2. Tình hình nghiên cứu ở Việt Nam Các nghiên cứu trong nước liên quan đến đề tài có thể hệ thống theo các nhóm vấn đề (tái cơ cấu, làng nghề, và phát triển bền vững), cụ thể như sau: a.

Các công trình nghiên cứu liên quan đến tái cơ cấu - Luận án tiến sỹ "Tái cơ cấu tổ chức các doanh nghiệp may của tập đoàn Dệt may Việt Nam", năm 2011 của Ngô Thị Việt Nga Trường Đại học Kinh tế quốc dân. Luận án đã đưa ra quan điểm về tái cơ cấu tổ chức doanh nghiệp trên cơ sở hình thành các quá trình kinh doanh, thông qua phân tích thực tế mô hình cơ cấu tổ chức các doanh nghiệp may của Tổng Công ty Dệt may Việt Nam, luận án đã đề xuất các điều kiện, giải pháp để tái cơ cấu tổ chức các doanh nghiệp, qua đó hình thành mô hình tổ chức mới cho các doanh nghiệp dệt may trong điều kiện thực tế hiện nay. - Luận án tiến sỹ "Giải pháp tái cơ cấu nguồn vốn của doanh nghiệp nhà nước trong điều kiện hiện nay ở Việt Nam", năm 2010 của Đoàn Hương Quỳnh - Học viện Tài chính. Luận án đã làm sáng rõ những vấn đề lý luận và các nhân tố ảnh hưởng đến cơ cấu nguồn vốn, tác động của cơ cấu nguồn vốn đến tỷ suất lợi nhuận vốn chủ sở hữu, sự cần thiết phải tái cơ cấu nguồn vốn và nguyên tắc cơ bản để tái cơ cấu nguồn vốn của doanh nghiệp Nhà nước.

Luận án đã đánh giá hiệu quả hoạt động và thực trạng cơ cấu nguồn vốn của các doanh nghiệp Nhà nước trong thời gian qua, từ đó đưa ra các giải pháp nhằm tái cơ cấu nguồn vốn nhằm lành mạnh hóa tình hình tài chính của các doanh nghiệp Nhà nước. - Đề tài nghiên cứu khoa học cấp bộ “Tái cơ cấu kinh tế Tây nguyên theo hướng phát triển bền vững” năm 2014 của PGS.TS Bùi Quang Tuấn và Thạc sỹ Trần Thanh Phương thuộc Viện Kinh tế - Viện hành lâm Khoa học Xã hội Việt Nam. Đề tài đã hệ thống hóa lý luận về cơ cấu kinh tế và tái cơ cấu kinh tế 4 vùng, đưa ra quan niệm riêng có về tái cơ cấu kinh tế vùng. Đề tài đã làm rõ thực trạng chuyển dịch cơ cấu kinh tế Tây Nguyên theo hướng phát triển bền vững trong thời gian vừa qua; Từ đó đề xuất các định hướng và các giải pháp tái cơ cấu kinh tế Tây Nguyên theo hướng phát triển bền vững cho giai đoạn 2016-2025 và tầm nhìn 2050.

- Đề tài nghiên cứu khoa học cấp bộ "Tái cơ cấu mặt hàng xuất khẩu chủ yếu của vùng Đông Bắc Việt Nam", năm 2016 do Nguyễn Tiến Long, Trường Đại học Kinh tế và Quản trị kinh doanh thuộc Đại học Thái Nguyên làm chủ nhiệm. Đề tài đã hệ thống hóa và bổ sung những vấn đề lý luận về cơ cấu và tái cơ cấu mặt hàng xuất khẩu; những nhân tố tác động tới tái cơ cấu mặt hàng xuất khẩu; Xây dựng mẫu điều tra, tiến hành điều tra thu tập thông tin liên quan đến cơ cấu mặt hàng xuất khẩu chủ yếu của vùng Đông bắc Việt Nam; Phân tích thực trạng cơ cấu mặt hàng xuất khẩu chủ yếu của vùng Đông bắc Việt Nam; Xây dựng hàm hồi quy và các phương pháp dự báo hiện đại để dự báo cơ cấu mặt hàng xuất khẩu chủ yếu của vùng Đông bắc Việt Nam đến năm 2020; Đề xuất các nhóm giải pháp và các điều kiện cụ thể để áp dụng các giải pháp nhằm chuyển dịch cơ cấu mặt hàng xuất khẩu chủ yếu của vùng Đông bắc Việt Nam đến năm 2020; Khuyến nghị về mặt chính sách đối với Nhà nước và các địa phương trong vùng Đông bắc Việt Nam để thực hiện thành công phương án tái cơ cấu mặt hàng xuất khẩu chủ yếu trong điều kiện cụ thể đến năm 2020 và tầm nhìn đến năm 2030. - Ngoài ra còn một số bài viết đăng trên các báo, tạp chí của Việt Nam như: Bài “Tái cấu trúc các làng nghề nhằm tạo đòn bẩy phát triển sản phẩm làng nghề” đăng trên chuyên mục Kinh tế - báo điện tử Đảng cộng sản Việt Nam, ngày 15/10/2011; Bài “Tái cơ cấu làng nghề để phát triển sản phẩm” của Sỹ Tuyên đăng trên mục Văn hoá - Báo điện tử Tin Tức, ngày 16/10/2011; Bài “Tái cơ cấu các làng nghề Việt Nam: Hạn chế ô nhiễm, đánh thức thế mạnh tự nhiên" đăng trên Báo Kinh tế môi trường, ngày 04/10/2012; Bài “Tái cơ cấu làng nghề - Giải pháp căn cơ giải quyết ô nhiễm môi trường” của Văn Hảo đăng trên mục Xã hội - Báo điện tử Cần 5 Thơ ngày 03/11/2011; Bài “Tái cơ cấu làng nghề theo hướng bền vững, hiệu quả” của tác giải Minh Phương đăng trên báo điện tử Đảng cộng sản ngày 09/12/2011. Các công trình nghiên cứu liên quan đến phát triển làng nghề - Luận án tiến sỹ kinh tế “Phát triển làng nghề truyền thống ở nông thôn Việt Nam trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa”, năm 2003 của Trần Minh Yến, Viện Kinh tế học.

Luận án đi sâu vào nghiên cứu những vấn đề lý luận về làng nghề truyền thống ở nông thôn theo quan điểm của khoa học kinh tế chính trị Mác - Lê nin và đường lối đổi mới của Đảng cộng sản Việt nam.