Tác động xuất khẩu hàng hóa đến tăng trưởng kinh tế Việt Nam - Luận án Nguyễn Thị Thu Thủy

Bé gi¸o dôc vµ ®µo t¹o Trêng ®¹i häc kinh tÕ quèc d©n  NguyÔn thÞ thu thñy T¸C §éNG CñA XUÊT KHÈU HµNG HãA TíI T¡NG TR¦ëNG KINH TÕ VIÖT NAM Chuyªn ngµnh: Kinh tÕ vµ qu¶n lý th¬ng m¹i M· sè: 62 31 01 21 Người hướng dẫn khoa học: 1. Hoµng ®øc th©n 2. ph¹m thÕ anh Hµ néi, n¨m 2014 i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu khoa học của riêng cá nhân tôi. Các kết quả, số liệu nêu trong luận án này là trung thực và chưa từng được công bố trong bất kỳ nghiên cứu nào khác.

Hà Nội, ngày tháng năm 2014 Tác giả Nguyễn Thị Thu Thủy i MỤC LỤC TRANG PHỤ BÌA LỜI CAM ĐOAN.ii DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT.vi DANH MỤC BẢNG BIỂU.vii DANH MỤC HÌNH VẼ.viii PHẦN MỞ ĐẦU.ix CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ TÁC ĐỘNG CỦA XUẤT KHẨU HÀNG HÓA TỚI TĂNG TRƯỞNG KINH TẾ. Khái quát về TTKT và tác động xuất khẩu hàng hóa tới TTKT. Khái niệm và bản chất tăng trưởng kinh tế. Đo lường tăng trưởng kinh tế.

Nguồn tăng trưởng kinh tế. Tác động của xuất khẩu hàng hóa tới TTKT. Lý thuyết về tác động của xuất khẩu hàng hóa tới tăng trưởng kinh tế. Lý thuyết trọng cầu.

Lý thuyết cổ điển. Lý thuyết tân cổ điển. Lý thuyết tăng trưởng nội sinh. Lý thuyết của trường phái cấu trúc.Tác động của cơ cấu hàng hóa xuất khẩu tới TTKT trong các lý thuyết.

Kết luận từ tổng quan lý thuyết. Kinh nghiệm quốc tế về thúc đẩy xuất khẩu hướng tới tăng trưởng kinh tế. Kinh nghiệm của Hàn Quốc. Kinh nghiệm của Thái Lan.

Bài học cho Việt Nam. Tổng kết chương 1. Xuất khẩu hàng hóa với tổng năng suất nhân tố. Xuất khẩu hàng hóa với vấn đề tài nguyên, môi trường.

Tác động của cơ cấu hàng hóa xuất khẩu tới tăng trưởng kinh tế. Mức độ ổn định xuất khẩu hàng hóa với tăng trưởng kinh tế. Cơ cấu hàng hóa xuất khẩu theo hàm lượng kỹ năng với tăng trưởng kinh tế 88 3.Cơ cấu hàng hóa xuất khẩu theo lợi thế so sánh với tăng trưởng kinh tế 90 3. Mức độ đa dạng hóa mặt hàng xuất khẩu với tăng trưởng kinh tế.

Kết luận từ phân tích định tính. Định lượng tác động của xuất khẩu hàng hóa tới tăng trưởng kinh tế. Kết quả kiểm định tính dừng của các chuỗi. Kết quả hồi quy.

Kết quả kiểm định nhân quả. Bình luận kết quả kiểm định các giả thuyết nghiên cứu định lượng.Đánh giá chung về tác động của xuất khẩu hàng hóa tới tăng trưởng kinh tế 121 3. Những tác động tích cực. Những hạn chế.

Những nguyên nhân chủ yếu. Tổng kết chương 3.130 CHƯƠNG 4 KHUYẾN NGHỊ VỀ THÚC ĐẨY XUẤT KHẨU HÀNG HÓA HƯỚNG TỚI TĂNG TRƯỞNG KINH TẾ ĐẾN NĂM 2020. Định hướng và quan điểm gắn kết xuất khẩu với tăng trưởng kinh tế. Định hướng chuyển đổi mô hình tăng trưởng kinh tế của Việt Nam.

Định hướng phát triển xuất khẩu của Việt Nam. Quan điểm thúc đẩy xuất khẩu hàng hóa hướng tới tăng trưởng kinh tế. Khuyến nghị nhằm thúc đẩy xuất khẩu hướng tới tăng trưởng kinh tế bền vững đến năm 2020. Phân kỳ phát triển xuất khẩu.

Tăng nguồn cung cho xuất khẩu hàng hóa. Kích cầu xuất khẩu qua các biện pháp xúc tiến thương mại. Tái cấu trúc trong lĩnh vực xuất khẩu. Nâng cao chất lượng nhân lực trong khu vực xuất khẩu.

Nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp xuất khẩu. Nâng cao hiệu quả thu hút và quản lý, sử dụng FDI.Tăng cường đầu tư và ứng dụng khoa học công nghệ trong xuất khẩu. Hoàn thiện cơ chế, chính sách thúc đẩy xuất khẩu. Kết luận chương 4 và những vấn đề tiếp tục nghiên cứu.

161 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO PHỤ LỤC 6 DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT ADF Kiểm định Dickey-Fuller mở rộng (Standard International Trade Classification) ASEAN Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (Association of Southeast Asian Nations) DNNN Doanh nghiệp nhà nước ELG Tăng trưởng kinh tế hướng về xuất khẩu (Export-led-Growth) EU Liên minh Châu Âu (European Union) FDI Đầu tư trực tiếp nước ngoài (Foreign Direct Investment) GDP Tổng sản phẩm quốc nội (Gross Domestic Product) NICs Các nước công nghiệp mới (Newly Industrial Countries) SITC Danh mục tiêu chuẩn ngoại thương TFP Năng suất các yếu tố tổng hợp (Total Factor Productivity) TPP Hiệp định Đối tác chiến lược xuyên Thái Bình Dương Trans-Pacific Strategic Economic Partnership Agreement TTKT Tăng trưởng kinh tế VAR Mô hình tự hồi quy vecto (Vector Autoregresstion) WTO Tổ chức thương mại thế giới (World Trade Organization) XKHH Xuất khẩu hàng hóa v DANH MỤC BẢNG BIỂU Bảng 1.1: Tốc độ tăng trưởng GNP thực, đầu tư và xuất khẩu trong các giai đoạn thực hiện kế hoạch 5 năm (FYP-Five Year Plan), 1962-1986 (%) của Hàn Quốc.2: Cơ cấu xuất khẩu của Thái Lan, 1981-1993 (%).1: Các mô hình Var hai biến.1: So sánh NSLĐ và tốc độ tăng NSLĐ của Việt Nam với một số quốc gia trong khu vực và trên thế giới.2: Cấu trúc tăng trưởng theo chi tiêu (%).3: Mối quan hệ nhân quả giữa việc làm và xuất khẩu hàng hóa.4: Mối quan hệ nhân quả giữa xuất khẩu hàng hóa và tích lũy vốn vật chất 80 Bảng 3.5: Mặt hàng XK và nguyên phụ liệu nhập khẩu tương ứng năm 2012 81 Bảng 3.6: Số lượng mặt hàng có lợi thế so sánh của các nhóm hàng (theo tiêu chuẩn SITC cấp độ 3 chữ số).7: So sánh mức độ đa dạng hóa mặt hàng xuất khẩu qua các thời kỳ 99 Bảng 3.8: Kết quả kiểm định nghiệm đơn vị với các chuỗi đã hiệu chỉnh.9: Kết quả hồi quy đa biến một phương trình.10: Kết quả kiểm định nhân quả.11: Kết quả kiểm định các giả thuyết nghiên cứu định lượng. Chỉ số PRODY và tỷ trọng KNXK một số mặt hàng thô và sơ chế 110 8 DANH MỤC HÌNH VẼ Hình 1.1: Cơ chế tác động của xuất khẩu tới tăng trưởng kinh tế.2: Các kênh tác động của xuất khẩu hàng hóa tới tăng trưởng kinh tế.1: Các mô hình hồi quy đa biến một phương trình.1: Cán cân thương mại Việt Nam giai đoạn 2000-2012.2: Cơ cấu thị trường xuất khẩu của Việt Nam.3: Cơ cấu xuất khẩu theo khu vực kinh tế.4: So sánh tốc độ TTKT của Việt Nam với các quốc gia trong khu vực.5: Hiệu quả sử dụng vốn đầu tư của các khu vực kinh tế.6: Tốc độ tăng trưởng GDP và TFP (%), 1987-2012.7: Tốc độ tăng trưởng XK, tăng trưởng GDP, tỷ trọng xuất khẩu/GDP (%) 76 Hình 3.8: So sánh tỷ trọng XK/GDP của Việt Nam với một số nước ASEAN.9: Cơ cấu hàng hóa chế biến xuất khẩu theo hàm lượng công nghệ.10: Quan hệ giữa mức độ ổn định xuất khẩu và GDP, tốc độ tăng GDP.11: Tỷ trọng xuất khẩu các nhóm hàng và GDP bình quân/người.12: Cơ cấu XK hàng chế biến thâm dụng kỹ năng của Việt Nam và mức trung bình của thế giới.13: Số lượng mặt hàng có lợi thế so sánh và GDP bình quân đầu người.14: Quan hệ giữa số lượng mặt hàng có lợi thế so sánh với GDP và tốc độ tăng GDP.15: Mối quan hệ giữa chỉ số HI và GDP bình quân đầu người.16: Quan hệ giữa chỉ số HI và GDP bình quân đầu người của một số quốc gia .17: Mối quan hệ giữa chỉ số HI và tốc độ tăng trưởng GDP.18: Quan hệ giữa chỉ số Theil Entropy và GDP, tăng trưởng GDP.19: So sánh đa dạng hóa XK của Việt Nam với mức trung bình của thế giới. 101 9 PHẦN MỞ ĐẦU 1. Sự cần thiết của đề tài luận án Xuất khẩu, đã từ lâu, được coi là một trong những động lực quan trọng của tăng trưởng kinh tế, đặc biệt là với các nước đang phát triển.

Quan điểm này được ủng hộ không chỉ về mặt lý thuyết, mà còn được minh chứng bằng những điển hình thành công của các nền kinh tế như Nhật Bản, các nước NICs, Thái Lan, Trung Quốc vẫn được thế giới ca ngợi là “đột phá”, “thần kỳ”. Tuy nhiên, trên thực tế, cũng không ít quốc gia chưa thành công với chiến lược tăng trưởng kinh tế hướng về xuất khẩu như các quốc gia Nam Á, Mỹ La Tinh, dấy lên những hoài nghi về tác động tích cực của xuất khẩu tới tăng trưởng kinh tế, cả ở góc độ lý luận và thực tiễn. Những năm gần đây, nghiên cứu về mối quan hệ giữa xuất khẩu với tăng trưởng kinh tế đưa đến những kết luận thú vị. Điển hình, nghiên cứu về Sự thần kỳ Đông Á, World Bank (1993) kết luận rằng: Chiến lược thúc đẩy xuất khẩu nhìn chung là sự lựa chọn thành công nhất của HPAEs (high performing Asian economies)…định hướng xuất khẩu chứ không phải chính sách công nghiệp là động lực chủ yếu thúc đẩy tăng trưởng năng suất của Nhật và Hàn Quốc [96].

Tuy nhiên, nghiên cứu “Suy ngẫm lại sự thần kỳ Đông Á” (2004) lại cho kết quả rất khác biệt: xuất khẩu không phải là nhân tố thúc đẩy tăng trưởng năng suất của Nhật Bản, mà ngược lại, tăng trưởng năng suất mới là nhân tố thúc đẩy xuất khẩu. Giai đoạn Nhật Bản tăng trưởng mạnh nhất, những năm 1950, 1960, lại chính là giai đoạn họ thực hiện mức độ bảo hộ cao nhất đối với nền kinh tế, điều mà nhiều nước đang phát triển khác bỏ qua khi vận dụng vào bối cảnh đất nước mình. Với Hàn Quốc, kết quả thậm chí còn cho thấy tác động tiêu cực của xuất khẩu tới tăng trưởng năng suất, các ngành xuất khẩu nhiều hơn có tốc độ tăng trưởng năng suất thấp hơn [85]. Những kết luận không hoàn toàn thống nhất về tác động của xuất khẩu tới tăng trưởng kinh tế khiến cho chủ đề này, cho tới nay, vẫn còn mang tính thời sự, đồng thời khuyến khích các nghiên cứu đi tìm lời giải đáp cho vấn đề: tại sao có nghiên cứu ủng hộ, có nghiên cứu hoài nghi về tác động của xuất khẩu tới tăng trưởng kinh 1 tế? có nước thành công, có nước chưa thành cộng? Nhân tố nào quyết định sự thành công của chiến lược này? Mặc dù quan điểm và lập luận về tác động của xuất khẩu nói chung tới tăng trưởng kinh tế còn chưa hoàn toàn thống nhất, nhưng từ góc độ lý luận và thực nghiệm, các nghiên cứu lại rất đồng thuận khi cho rằng chiến lược tăng trưởng kinh tế hướng về xuất khẩu của các quốc gia thành công hay không, thành công ở mức độ nào tùy thuộc vào chất lượng cơ cấu hàng hóa xuất khẩu của quốc gia đó, trong đó bao hàm các thuộc tính phản ánh chủng loại mặt hàng xuất khẩu, mức độ phức tạp, mức năng suất, mức thu nhập của hàng hóa xuất khẩu, mức độ tập trung hóa/đa dạng hóa và mức độ ổn định của cơ cấu hàng hóa xuất khẩu.