Tác động của di cư trong nước đến giảm nghèo tại Việt Nam: Phân tích các kênh tác động

Tính cấp thiết của đề tài Di cư của con người là một hiện tượng phô biến. Do sự phổ biến và phạm vi tác động lớn của di cư trong nước đến kinh tế - xã hội, vấn đề này đã và đang thu hút ngày càng nhiều sự quan tâm của các nhà nghiên cứu. Mối liên hệ giữa di cư và giảm nghèo đã được đề cập trong nhiều nghiên cứu. Ngay từ các lý thuyết của Stark và cộng sự (1988), Stark va Taylor (1989) va Lewis (1954) đã ngụ ý rằng đi cư từ nông thôn ra thành thị có thể cải thiện thu nhập của người di cư, góp phần xóa đói giảm nghẻo và giảm chênh lệch giữa thành thị và nông thôn.

Các nghiên cứu nhằm kiểm định tác động của di cư đến giảm nghèo cũng được thực hiện nhiều trong thời gian gần đây. Trong đó, khá nhiều nghiên cứu kết luận rằng di cư trong nước có tác động tích cực đến giảm nghèo thông qua tiền gửi và ảnh hưởng của người di cư quay về (Zhao, 2002; Du và cộng sự, 2005b). Nghiên cứu ở một số nước còn chỉ ra rằng nếu so sánh với di cư quốc tế thì đi cư trong nước có tác động giảm nghèo mạnh hơn (Adams Jr, 2004; Lokshin và cộng sự, 2010). Tuy nhiên, một số nghiên cứu lại chỉ ra rằng tác động của di cư trong nước đến giảm nghèo có thể không hiệu quả như vậy.

Serbeh và cộng sự (2015) nghiên cứu ở Ghana cho thấy dòng di cư Bắc — Nam ở nước này không mang lại tác động giảm nghèo; Kyosuke (2012) cho thay dòng di cư không ảnh hưởng đến xóa đói gidm nghéo 6 Thai Lan, McCulloch va cộng sự (2007) cho thấy di cư chỉ mang lại lợi ích cho một số hộ gia đình, trong khi đó tác động tổng thể lên đói nghẻo là rất khiêm tốn. Trong những năm qua, Việt Nam đã ghi nhận sự gia tăng đáng ké trong sé lượng người di cư trong nước. Theo Điều tra dân số giữa kỳ 1/4/2014, có hơn 5,6 triệu người di cư nội địa trong vòng 5 năm trước thời điểm điều tra, trong khi con số này là xấp xỉ 4,4 triệu người theo Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 1999. Coxhead và cộng sự (2015) ước lượng từ VHLSS 2012 cho thấy số người di cư trong nước ở Việt Nam chiếm gần 91% trong tổng số người di cư, và như vậy số người di cư ra nước ngoài chỉ chiếm hơn 9%.

Cũng trong khoảng thời gian này, Việt Nam đồng thời đạt được nhiều thành tựu trong xóa đói giảm nghèo. Tỷ lệ hộ nghèo theo tiêu chí thu nhập đã giảm đáng kê từ 37,4% năm 1998 xuống xấp xỉ 6% vào năm 2016 (Tổng hợp số liệu của Tổng cục Thống kê, 1998-2016). Điều này đặt ra câu hỏi liệu đi cư trong nước có đang đóng góp vào kết quả giảm nghèo ở Việt Nam thời gian qua hay không? Và nếu có thì di cư trong nước ảnh hưởng đến giảm nghèo thông qua các kênh nào? Đã có nhiều nghiên cứu về tác động của di cư và giảm nghèo ở Việt Nam, tuy nhiên các kết luận mà những nghiên cứu này đưa ra cũng không đồng nhất. De Brauw và Harigaya (2007) chỉ ra rằng di cư mùa vụ có đóng góp tích cực tới giảm nghèo ở Việt Nam trong giai đoạn 1992-1998.

Nguyen và cộng sự (2011) cho thấy di cư dài hạn với mục đích phi việc làm tạo ra thay đổi đáng kể trong khoảng nghèo và mức độ nghiêm trọng của đói nghèo đối với các hộ có người di cư. Tuy nhiên, cũng có nghiên cứu đã chỉ ra di cư không có đóng góp tới giảm nghèo như các nghiên cứu ở trên. Cuong và cộng sự (2012) cho thấy sự gia tăng của kiều hối không làm giảm bất kỳ chỉ số nào trong 3 chỉ số Foster-Greer-Thorbecke, trong khi đó bất bình dang lại có thể gia tăng. Nghiên cứu này nghi ngờ quan điểm cho rằng kiều hối có thể đóng vai trò quan trong trong giảm nghèo ở các nước đang phát triển.

Mặc dù đã có khá nhiều nghiên cứu về tác động của đi cư trong nước đến giảm nghèo, các nghiên cứu này thường sử dụng tiền gửi như một biến số đại diện cho di cư. Tuy nhiên, tiền gửi chỉ là một phần của di cư và đi cư có thể ảnh hưởng đến giảm nghèo thông qua nhiều cách khác nhau. Chính vì vậy, việc xác định các kênh mà thông qua đó di cư trong nước tác động tới giảm nghẻo là điều cần thiết. Bên cạnh đó, các nghiên cứu về tác động của di cư tới giảm nghèo đang tập trung nghiên cứu ở cấp hộ gia đình nhưng chưa lý giải rõ cơ sở của cách tiếp cận này.

Nghiên cứu này sẽ giải quyết phần nào khoảng trống nghiên cứu thông qua việc xác định và kiểm định một số kênh tác động của di cư trong nước tới giảm nghèo ở Việt Nam, ở cả phạm vi cấp hộ và cấp tỉnh. Kết quả có được sẽ là cơ sở để đưa ra các chính sách hợp lý nhằm tăng cường giảm nghèo từ di cư trong nước ở Việt Nam trong thời gian tới. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu Mục đích nghiên cứu: Đánh giá tác động của di cư trong nước đến giảm nghèo ở Việt Nam, từ đó đề xuất một số khuyến nghị chính sách nhằm giảm nghèo từ di cư trong nước ở Việt Nam thời gian tới. Nhiệm vụ nghiên cứu: -_ Hệ thống hóa và làm rõ hơn lý thuyết về tác động của đi cư trong nước đến giảm nghèo; chỉ ra các kênh tác động của di cư trong nước đến giảm nghèo.

-_ Phân tích thực trạng về tác động của di cư trong nước đến giảm nghèo ở Việt Nam. Ước lượng và kiểm định tác động của di cư trong nước đến giảm nghẻo ở Việt Nam theo các kênh đã được chỉ ra ở lý thuyết. -_ Đề xuất khuyến nghị chính sách nhằm tăng cường giảm nghèo từ di cư trong nước ở Việt Nam trong thời gian tới. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu - Đối tượng nghiên cứu: tác động của đi cư trong nước đến giảm nghèo.

- Phạm vi nghiên cứu: + Phạm vi về không gian: nghiên cửu tác động của di cư trong nước tới giảm nghèo ở Việt Nam ở cấp hộ gia đình và cấp tỉnh. + Phạm vi về thời gian: Phần phân tích thống kê mô tả được thực hiện trong giai đoạn 1998-2016, phần nghiên cứu định lượng tập trung vào giai đoạn 2010-2016 do hạn chế về dữ liệu. + Phạm vì về nội dung: nghiên cứu tác động của di cư trong nước tới giảm nghèo thông qua tiền gửi về từ di cư, vốn nhân lực và cơ cau lao động. Câu hỏi nghiên cứu (1) Di cư trong nước tác động tới giảm nghèo thông qua các kênh nào? (2) Mức độ tác động của di cư trong nước tới giảm nghèo ở Việt Nam thông qua các kênh như thế nào? (3) Các giải pháp nhằm tăng cường giảm nghèo từ di cư trong nước trong thời gian tới ở Việt Nam là gì? 5.

Phương pháp nghiên cứu Để giải quyết mục tiêu nghiên cứu, luận án sử dụng kết hợp các phương pháp sau: - Phương pháp thu thập số liệu: luận án sử dụng đữ liệu từ các nguồn chính là Tổng cục Thống kê, Bộ Kế hoạch — Đầu tư, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam và từ các nghiên cứu đã được công bố. Dữ liệu sử dụng có thê được lấy trực tiếp hoặc tính toán từ các dữ liệu này. - Phương pháp phân tích, tổng hợp: được sử dụng để xác định khoảng trống và câu hỏi nghiên cứu, xác định các kênh tác động của di cư trong nước đến giảm nghèo và các nhân tố ảnh hưởng đến tác động của di cư trong nước đến giảm nghèo, phân tích thực trạng tác động của di cư trong nước đến giảm nghèo ở Việt Nam và giải thích các kết quả có được từ mô hình. - Phương pháp nghiên cứu định lượng: đề đánh giá tác động của di cư trong nước đến giảm nghèo, luận án sử dụng mô hình tác động cô định (FEM) và mô hình tác động ngẫu nhiên (REM); mô hình logit tác động cố định và mô hình logit tác động ngẫu nhiên; mô hình với biến phụ thuộc phân doan (Fractional Response Model - FRM) và mô hình hệ phương trình đồng thời (Simultaneous Equations Model - SEM).

Mô hình FEM, REM, logit và FRM sẽ dùng để ước lượng tác động của di cư và tiền gửi về từ di cư tới thu nhập và tình trạng nghèo của hộ; mô hình SEM sẽ được dùng đề ước lượng tác động của di cư trong nước tới giảm nghèo thông qua kênh vốn nhân lực và cơ câu lao động. Phương pháp này sẽ được trình bày chỉ tiết hơn ở Chương 3. Những đóng góp của luận án - Những đóng góp về mặt lý luận: Thứ nhất, luận án đã làm rõ hơn cơ sở lý luận về tác động của đi cư trong nước đến giảm nghèo thông qua tổng hợp các lý thuyết di cư và nghiên cứu thực nghiệm. Cụ thé, luận án đã xây dựng được khung phân tích tác động của di cư trong nước đến giảm nghèo trên cơ sở xác định và luận giải các kênh chính mà di cư trong nước tác động đến giảm nghèo (bao gồm tiền gửi về từ di cư, vốn nhân lực và cơ cấu lao động) và các nhân tố ảnh hưởng đến tác động của di cư trong nước đến giảm nghèo (bao gồm đặc điểm của thị trường lao động; sự phát triển của thị trường tài chính; các chính sách gắn kết đi cư trong nước với giảm nghèo; đặc điểm của hộ gia đình và đặc điểm kinh tế - xã hội của địa phương).

Khung phân tích này tiếp tục khẳng định các lý thuyết về di cư và phát triển nói chung và cụ thể là quan hệ giữa di cư và nghèo nói riêng tiếp tục có ý nghĩa xác thực trong bối cảnh hiện tại. Thứ hai, luận án kết hợp ước lượng và kiểm định tác động của di cư trong nước đến giảm nghèo ở cả phạm vi cấp tỉnh và cấp hộ đã đánh giá được đầy đủ hơn tác động của đi cư trong nước đến giảm nghèo ở Việt Nam. Phạm vi nghiên cứu cấp tỉnh cho phép kiểm định tác động gián tiếp của di cư trong nước đến giảm nghèo thông qua thay đổi vốn nhân lực và cơ cấu lao động của tỉnh. Phạm vi cấp hộ đã ước lượng và kiểm định thêm được vai trò giảm nghèo của di cư trong nước thông qua tác động của tiền gửi về từ di cư tới mức độ nghèo của hộ gia đình nhận được tiền gửi.

Các nghiên cứu trước đây ở Việt Nam chỉ quan tâm vai trò của tiền gửi từ di cư trong nước đến khả năng thoát nghẻo của hộ đã bỏ qua tác động này.