Luận án tiến sĩ: Phát triển công nghiệp hỗ trợ ở Đông Á và bài học cho Việt Nam - Đỗ Trung Hiếu

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI ĐỖ TRUNG HIẾU PHÁT TRIỂN CÔNG NGHIỆP HỖ TRỢ Ở MỘT SỐ NƯỚC ĐÔNG Á VÀ BÀI HỌC CHO VIỆT NAM LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ HÀ NỘI – 2023 VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI ĐỖ TRUNG HIẾU PHÁT TRIỂN CÔNG NGHIỆP HỖ TRỢ Ở MỘT SỐ NƯỚC ĐÔNG Á VÀ BÀI HỌC CHO VIỆT NAM Ngành: Kinh tế quốc tế Mã số: 09.06 LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC 1. Lê Ngọc Tòng 2. Lê Thị Ái Lâm HÀ NỘI – 2023 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu khoa học độc lập của riêng tôi. Các số liệu sử dụng phân tích trong luận án có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng và được công bố theo đúng quy định.

Toàn bộ kết quả nghiên cứu của luận án chưa từng được ai công bố tại bất cứ công trình nào. Nghiên cứu sinh Đỗ Trung Hiếu i LỜI CẢM ƠN Lời đầu tiên cho phép tôi xin trân trọng cảm ơn Học viên khoa học xã hội- Viện hàn lâm khoa học xã hội Việt Nam đã tổ chức và tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong suốt quá trình học tập, nghiên cứu. Đồng thời tôi xin chân thành cảm ơn đến các Quý Thầy, Cô giáo - những người đã giảng dạy, truyền đạt kiến thức cho tôi trong suốt thời gian bốn năm NCS vừa qua. Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành tới PGS-TS.

Lê Ngọc Tòng và TS. Lê Thị Ái Lâm, người hướng dẫn khoa học đã chỉ bảo tận tình cho tôi trong suốt quá trình nghiên cứu và hoàn thành luận án này. Tôi xin chân thành cảm ơn lãnh đạo các cơ quan, Ban lãnh đạo của Công ty TNHH đầu tư thương mại SII, các DN CNHT trong và ngoài nước… đã quan tâm, hỗ trợ, cung cấp tài liệu, thông tin cần thiết, tạo điều kiện cho tôi nghiên cứu và hoàn thành luận án. Cuối cùng, tôi xin chân thành cảm ơn gia đình tôi, những người thân và bạn bè đã luôn hỗ trợ, động viên tôi trong suốt quá trình nghiên cứu và hoàn thiện luận án.

Nghiên cứu sinh Đỗ Trung Hiếu ii MỤC LỤC PHẦN MỞ ĐẦU. Tính cấp thiết của đề tài. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận án.

Phương pháp nghiên cứu của luận án. Đóng góp mới về khoa học của luận án. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án. Kết cấu của luận án.

7 Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VỀ PHÁT TRIỂN CÔNG NGHIỆP HỖ TRỢ Ở CÁC NƯỚC ĐÔNG Á VÀ VIỆT NAM. Những công trình nước ngoài có liên quan. Nhóm công trình nghiên cứu cơ sở lý luận về công nghiệp hỗ trợ. Nhóm công trình nghiên cứu về phát triển công nghiệp hỗ trợ.

Nhóm công trình nghiên cứu về chính sách và bài học phát triển công nghiệp hỗ trợ. Các công trình nghiên cứu ở Việt Nam. Nhóm công trình nghiên cứu về cơ sở lý luận công nghiệp hỗ trợ. Nhóm công trình nghiên cứu về phát triển CNHT.

Nhóm công trình nghiên cứu về chính sách và giải pháp phát triển công nghiệp hỗ trợ. Những kết luận rút ra từ tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án. 17 Tiểu kết chương 1. 19 Chương 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHÁT TRIỂN CÔNG NGHIỆP HỖ TRỢ.1 Một số vấn đề lý luận về công nghiệp hỗ trợ.

Một số khái niệm liên quan đến phát triển công nghiệp hỗ trợ. Khái niệm công nghiệp hỗ trợ ở một số nước và Việt Nam. Phạm vi của ngành công nghiệp hỗ trợ. Các giai đoạn phát triển của công nghiệp hỗ trợ.

Đặc điểm ngành công nghiệp hỗ trợ. Vai trò của ngành công nghiệp hỗ trợ. Nội dung cơ bản của việc phát triển CNHT. Khái niệm phát triển công nghiệp hỗ trợ.

Nội dung phát triển công nghiệp hỗ trợ. Tiêu chí đánh giá mức độ phát triển công nghiệp hỗ trợ của Việt Nam. 36 Tiểu kết Chương 2. 44 Chương 3: THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN CÔNG NGHIỆP HỖ TRỢ CỦA MỘT SỐ NƯỚC ĐÔNG Á.

Khái quát thực trạng phát triển CNHT của một số nước Đông Á (Nhật Bản, Trung Quốc, Thái Lan). Thực trạng chung phát triển CNHT của các nước Đông Á. Thực trạng phát triển CNHT tại Nhật Bản. Thực trạng phát triển công nghiệp hỗ trợ tại Trung Quốc.

Thực trạng phát triển công nghiệp hỗ trợ tại Thái Lan.2 Các nhân tố tác động đến CNHT của một số nước Đông Á.3 Một số thành tựu đạt được và hạn chế trong phát triển CNHT ở các nước Đông Á. Một số kết quả đạt được trong phát triển CNHT ở Nhật Bản. Một số kết quả đạt được trong phát triển CNHT ở Trung Quốc .4 Bài học kinh nghiệm trong phát triển CNHT của một số nước Đông Á. Những bài học thành công.

Những bài học thất bại. 97 Tiểu kết chương 3. 100 Chương 4: QUAN ĐIỂM ĐỊNH HƯỚNG VÀ BÀI HỌC PHÁT TRIỂN CÔNG NGHIỆP HỖ TRỢ PHÙ HỢP CHO VIỆT NAM. Thực trạng công nghiệp hỗ trợ tại Việt Nam nghiên cứu ở một số ngành công nghiệp.

Thực trạng công nghiệp hỗ trợ trong ngành công nghiệp dệt may. Công nghiệp hỗ trợ trong ngành công nghiệp điện tử. Công nghiệp hỗ trợ trong ngành công nghiệp ô tô. Công nghiệp hỗ trợ trong ngành công nghiệp da giày.

Đánh giá thực trạng phát triển công nghiệp hỗ trợ ở Việt Nam. Những kết quả đạt được trong phát triển Công nghiệp hỗ trợ ở Việt Nam. Hạn chế và nguyên nhân. Quan điểm và định hướng về phát triển công nghiệp hỗ trợ Việt Nam đến năm 2030.

Quan điểm về phát triển công nghiệp hỗ trợ Việt Nam đến năm 2030. Định hướng về phát triển công nghiệp hỗ trợ Việt Nam đến năm 2030. Một số bài học phù hợp nhằm phát triển ngành công nghiệp hỗ trợ tại Việt Nam từ các nước Đông Á. Bài học chung phát triển ngành CNHT tại Việt Nam .Nhóm bài học rút ra phát triển công nghiệp hỗ trợ trong ngành ô tô, dệt may và điện tử, da giày.

155 CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN. 151 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO. 152 PHẦN PHỤ LỤC 01. 162 v DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT TIẾNG VIỆT TỪ VIẾT TẮT CỤM TỪ TIẾNG VIỆT CNCNC Công nghiệp công nghệ cao CSDL Cơ sở dữ liệu CLKN Cum liên kết ngành CNHT Công nghiệp hỗ trợ CN Công nghiệp CN CBCT Công nghiệp chế biến chế tạo CNĐT Công nghiệp điện tử DN Doanh nghiệp DNVVN Doanh nghiệp vừa và nhỏ DNNVV Doanh nghiệp nhỏ và vừa GTGT Gía trị gia tang KCN Khu công nghiệp LK Liên kết KH-CN Khoa học – công nghệ NK Nhập khẩu QLNN Quản lý nhà nước SHTT Sở hữu trí tuệ Trung tâm Phát triển doanh nghiệp SIDEC công nghiệp hỗ trợ TTKT Tăng trưởng kinh tế XK Xuất khẩu vi DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT TIẾNG ANH Từ viết tắt Cụm từ tiếng Anh Cụm từ tiếng Việt The Association of Southeast Hiệp hội các quốc gia Đông ASEAN Asian Nations Nam Á Asia-Pacific Economic Diễn đàn hợp tác kinh tế Châu APEC Cooperation Á-Thái Bình Dương BOI Thailand Board of Investment Ủy ban đầu tư Thái Lan European-Vietnam Free Trade Hiệp định Thương mại tự do EVFTA Agreement Việt Nam-EU FDI Foreign Direct Investment Đầu tư trực tiếp nước ngoài The Japan External Trade Cơ quan xúc tiến ngoại JETRO Organization thương Nhật Bản Japan International Cơ quan Hợp tác Quốc tế JICA Cooperation Agency Nhật Bản MNCs Multinational corporations Công ty đa quốc gia Ministry of International Trade Bộ Kinh tế công nghiệp và MITI(METI) and Industry Thương Mại Small and medium-sized SMEs Doanh nghiệp nhỏ và vừa enterprises Supporting Industry Trung tâm Phát triển doanh SIDEC Development Enterprise Center nghiệp công nghiệp hỗ trợ TNCs Transnational Corporations Công ty xuyên quốc gia The United Nations Industrial Tổ chức phát triển công UNIDO Development Organization nghiệp của Liên Hiệp Quốc Vietnam association for Hiệp hội công nghiệp hỗ trợ VASI supporting industries Việt Nam Vietnam Chamber of Phòng Thương mại và Công VCCI Commerce and Industry nghiệp Việt Nam VDF Việt Nam Development Forum Diễn đàn phát triển Việt Nam vii DANH MỤC SƠ ĐỒ, BẢNG BIỂU Danh mục sơ đồ Sơ đồ 2.1: Mô hình lợi thế cạnh tranh của M.2: Các phạm vi của công nghiệp hỗ trợ.3: Các giai đoạn phát triển của ngành CNHT .4: Phân loại công nghiệp hỗ trợ theo hệ thống ngành sản xuất .5: Quan hệ giữa công nghiệp chính và công nghiệp hỗ trợ [17, tr78] .1: Mô hình mạng lưới sản xuất hiện đại trong ngành công nghiệp hỗ trợ của các nước Đông Á hiện nay [24, Trang 13) .2: Kết cấu công nghiệp hỗ trợ ngành ô tô của Nhật Bản .3: Chuỗi cung ứng các sản phẩm điện tử Nhật Bản [2, Tr.3: Chuỗi cung ứng sản phẩm da của Nhật Bản .4: Chuỗi phân phối các sản phẩm điện tử Nhật Bản .1 Vị trí của Việt Nam trong chuỗi cung ứng dệt may toàn cầu .103 Danh mục biểu đồ Biểu đồ 3.1: Tỷ trọng hàng công nghiệp trong tổng kim ngạch xuất khẩu của một số nước Đông Á .2: Thống kê đầu tư FDI và khu vực Đông Á so với các khu vực khác của châu Á.3: Công nghiệp sản xuất ô tô Nhật Bản giai đoạn 1990-2014 .4: Giá trị sản xuất thị trường linh kiện điện tử Nhật Bản 2010-2015 .5: Sản xuất trong nước và nhập khẩu giày da .6: Lượng xuất khẩu giày da từ Trung Quốc từ năm 2009 đến 2018 .7: Xuất khẩu linh kiện ô tô Thái Lan .1: Nhập khẩu nguyên phụ liệu dệt may của Việt Nam qua các năm 2013 - 2019.2: Giá trị sản xuất ngành linh kiện điện tử .3: Nhập khẩu phụ kiện ô tô của Việt Nam giai đoạn 2010-2018 .4: Sản lượng sản xuất lắp ráp ô tô tại Việt Nam 2010-2018 .5: Kim ngạch nhập khẩu linh kiện phụ tùng ô tô năm 2020-2021 .6: Thị phần xuất khẩu ngành giày da Việt Nam 2018.

110 Danh mục bảng Bảng 3.1: Thực trạng phát triển công nghiệp hỗ trợ nổi bật. 46 của một số nước Đông Á .2: Nguồn nhân lực tại một số Khu nghiên cứu ở Trung Quốc.3: Chính sách thuế ưu đãi cho FDI đầu tư vào các KCN theo quy hoạch.4: Giá trị linh kiện ô tô xuất khẩu, nhập khẩu của Nhật Bản. Xuất, nhập khẩu và cán cân thương mại ngành dệt may Nhật Bản .6: Sản xuất các sản phẩm điện tử ở Thái Lan giai đoạn 2010-2015 .7: Tỷ lệ xuất khẩu một số sản phẩm chính của Thái Lan năm 2011. Năng lực cung ứng của lĩnh vực sản xuất linh kiện, phụ tùng.106 cho ngành điện tử VN .