Luận án: Giải pháp tạo việc làm cho nông dân bị thu hồi đất trong quá trình CNH-ĐTH tại Đà Nẵng

MỤC LỤC Trang MỞ ĐẦU 1 Chương 1: TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 7 1. Tình hình nghiên cứu về việc làm cho nông dân bị thu hồi đất 7 1. Nhận xét chung về tình hình nghiên cứu có liên quan đến đề tài việc làm cho nông dân bị thu hồi đất ở Việt Nam và thành phố Đà Nẵng hiện nay 20 Chương 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ VIỆC LÀM CHO NÔNG DÂN BỊ THU HỒI ĐẤT TRONG QUÁ TRÌNH CÔNG NGHIỆP HÓA, ĐÔ THỊ HÓA 24 2. Cơ sở lý luận về việc làm cho nông dân bị thu hồi đất 24 2.

Phương thức tạo việc làm và các nhân tố ảnh hưởng đến tạo việc làm của nông dân bị thu hồi đất 45 2. Kinh nghiệm của một số địa phương về tạo việc làm cho nông dân bị thu hồi đất 64 Chương 3: THỰC TRẠNG VIỆC LÀM CHO NÔNG DÂN BỊ THU HỒI ĐẤT TRONG QUÁ TRÌNH CÔNG NGHIỆP HÓA, ĐÔ THỊ HÓA Ở THÀNH PHỐ ĐÀ NẴNG 73 3. Tác động của thu hồi đất trong quá trình công nghiệp hóa, đô thị hóa đến việc làm của nông dân 73 3. Thực trạng thực hiện các phương thức tạo việc làm cho nông dân bị thu hồi đất ở thành phố Đà Nẵng từ năm 2001 đến nay 88 3.

Đánh giá chung về tạo việc làm cho nông dân bị thu hồi đất trong quá trình công nghiệp hóa, đô thị hóa ở thành phố Đà Nẵng 102 Chương 4: QUAN ĐIỂM VÀ GIẢI PHÁP VỀ TẠO VIỆC LÀM CHO NÔNG DÂN BỊ THU HỒI ĐẤT TRONG QUÁ TRÌNH CÔNG NGHIỆP HÓA, ĐÔ THỊ HÓA Ở THÀNH PHỐ ĐÀ NẴNG 118 4. Dự báo nhu cầu thu hồi đất và quan điểm về tạo việc làm cho nông dân bị thu hồi đất trong quá trình công nghiệp hóa, đô thị hóa 118 4. Một số giải pháp chủ yếu nhằm nâng cao hiệu quả tạo việc làm cho nông dân bị thu hồi đất 126 KẾT LUẬN 157 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN 160 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 161 PHỤ LỤC 172 DANH MỤC VIẾT TẮT TRONG LUẬN ÁN CNH, HĐH Công nghiệp hóa, hiện đại hóa DNNN Doanh nghiệp nhà nước KT - XH Kinh tế - xã hội KCN Khu công nghiệp KCX Khu chế xuất LĐTBXH Lao động, thương binh và xã hội UBND Ủy ban nhân dân XKLĐ Xuất khẩu lao động DANH MỤC CÁC BẢNG TRONG LUẬN ÁN Trang Bảng 3.1 Phân loại tài nguyên đất theo tổng kiểm kê năm 2010 74 Bảng 3.2 Phân loại tài nguyên đất theo Thông tư 19/2009/TT-BTNMT 74 Bảng 3.3 GDP và cơ cấu kinh tế thành phố Đà Nẵng 75 Bảng 3.4 Biến động đất đai của các hộ điều tra giai đoạn 2001-2005 77 Bảng 3.5 Diện tích đất thu hồi bình quân mỗi hộ phân theo loại đất 78 Bảng 3.6 Diện tích đất nông nghiệp bị thu hồi giai đoạn 2011-2013 79 Bảng 3.7 Tỷ lệ diện tích đất thu hồi bình quân mỗi hộ phân theo mục đích sử dụng đất thu hồi 80 Bảng 3.8 Diện tích đất bị thu hồi và lao động bị ảnh hưởng bởi thu hồi đất sản xuất ở các địa phương thành phố Đà Nẵng thời kỳ 2000- 2010 81 Bảng 3.9 Số hộ và lao động bị ảnh hưởng việc làm do thu hồi đất nông nghiệp trong 3 năm 2011-2013 ở thành phố Đà Nẵng 82 Bảng 3.10 Tình trạng việc làm của lao động sau khi bị thu hồi đất sản xuất ở các địa phương thành phố Đà Nẵng 83 Bảng 3.11 Thực trạng thay đổi về việc làm trước và sau thu hồi đất tại Đà Nẵng 85 Bảng 3.12 Tình hình đào tạo nghề và tạo việc làm cho lao động bị thu hồi đất nông nghiệp trên địa bàn thành phố Đà Nẵng 85 Bảng 3.13 Hỗ trợ của chính quyền đối với hộ gia đình bị thu hồi đất về đào tạo, chuyển đổi nghề nghiệp 86 Bảng 3.14 Nhu cầu việc làm của lao động bị thu hồi đất nông nghiệp 88 Bảng 3.15 Kết quả đào tạo nghề giai đoạn 2010-2013 của thành phố Đà Nẵng 94 Bảng 3.16 Số lao động bị thu hồi đất nông nghiệp đi xuất khẩu lao động 98 Bảng 4.1 Diện tích chuyển mục đích sử dụng đất nông nghiệp 118 Bảng 4.2 Kế hoạch chuyển mục đích sử dụng đất nông nghiệp giai đoạn 2011-2015 119 Bảng 4.3 Dự báo cầu lao động theo ngành, giai đoạn 2015-2020 119 Bảng 4.4 Dự báo cầu lao động qua đào tạo đến năm 2020 120 1 MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Vấn đề việc làm của người lao động luôn là một vấn đề được tất cả các quốc gia trên thế giới đặc biệt quan tâm.

Bởi lẽ, đây không chỉ là quan tâm giải quyết các vấn đề thu nhập, ổn định cuộc sống cho cá nhân và gia đình người lao động, mà còn là vấn đề của sự phát triển quốc gia. Quá trình công nghiệp hóa, đô thị hóa đất nước tất yếu sẽ dẫn đến quá trình chuyển đổi mục đích sử dụng một bộ phận diện tích đất nông nghiệp sang phục vụ quá trình phát triển đô thị và các khu kinh tế, khu - cụm công nghiệp. Vì vậy, có hàng chục vạn hộ gia đình nông nghiệp, nông thôn phải hy sinh những quyền lợi cơ bản của mình là nhường đất - tư liệu sản xuất quan trọng nhất của người nông dân cho các dự án để tái định cư ở những nơi ở mới, dẫn đến sẽ có hàng triệu lao động nông nghiệp buộc phải chuyển đổi nghề do bị mất đất sản xuất. Điều đó đã tác động đến toàn bộ hoạt động KT - XH của đối tượng dân cư phải nhường đất để đến các khu tái định cư.

Nhưng tác động lớn nhất là người nông dân rơi vào trạng thái bị động và thiếu các điều kiện đảm bảo cuộc sống khi họ bị mất việc làm và buộc phải chuyển đổi nghề từ sản xuất nông nghiệp sang các ngành nghề khác. Bên cạnh đó, việc thực hiện các dự án phục vụ sự nghiệp công nghiệp hóa, đô thị hóa thời gian qua cũng làm nảy sinh nhiều vấn đề như: Diện tích đất sản xuất nông nghiệp bị thu hẹp, lao động nông nghiệp mất việc làm truyền thống và khó chuyển đổi nghề nghiệp, cách thức đền bù giải phóng mặt bằng, ô nhiễm môi trường… Trong đó, vấn đề giải quyết việc làm để ổn định đời sống cho người lao động sau khi bị thu hồi đất nông nghiệp nổi lên như một hiện tượng vừa mang tính khách quan của quá trình công nghiệp hóa, đô thị hóa, vừa mang tính đặc thù của một nước nông nghiệp như nước ta. Với thực trạng thu hồi đất nông nghiệp hiện nay của cả nước cộng với việc nhiều tỉnh, thành phố không có quỹ đất dự phòng, số nhân khẩu ở nông thôn ngày một gia tăng đã dẫn đến tình trạng bức xúc về giải quyết việc làm ở khu vực này, nhất là những người nông dân ở độ tuổi lao động bị thu hồi đất. Thực 2 tiễn cho thấy đã có một số nông dân bị thu hồi đất rơi vào cảnh ba không: không đất, không nghề nghiệp, không nhà cửa.

Về tình trạng này, báo điện tử Vietnam.net đã phản ánh: vì sao cho đến giờ những người dân đã hy sinh cho công cuộc HĐH lại đang phải sống như những kẻ “tị nạn” trên chính quê hương bản quán của mình. Riêng đối với thành phố Đà Nẵng, từ năm 1997 đến năm 2013, để xây dựng và phát triển, thành phố đã triển khai hơn 3000 dự án. Đồng thời với quá trình đó có gần 100 ngàn hộ gia đình phải di dời đến các khu tái định cư, hàng chục ngàn hecta đất nông nghiệp phải chuyển đổi mục đích sử dụng, làm cho nguồn thu nhập quan trọng nhất của người nông dân trong nông nghiệp bị ảnh hưởng nghiêm trọng. Tuy rằng, chính quyền thành phố đã có nhiều cách thức hỗ trợ các đối tượng này có thể nhanh chóng ổn định cuộc sống, nhưng do nhiều yếu tố khách quan, chủ quan đến nay nhiều lao động bị mất đất vẫn chưa ổn định nơi ăn, chốn ở, chưa thể tìm ra cho mình một cách mưu sinh ổn định lâu dài.

Thực tiễn sự nghiệp công nghiệp hóa, đô thị hóa thời gian qua cho thấy, một trong các khó khăn khi tiến hành công nghiệp hóa, đô thị hóa là việc tạo công ăn, việc làm cho người lao động ở các vùng bị thu hồi đất để phát triển các KCN, khu đô thị. Có thể thấy những khó khăn, nan giải đó qua dẫn chứng có tính tiêu biểu sau: Ở Đà Nẵng, hàng vạn người dân lao động ở các quận Sơn Trà, Liên Chiểu, Ngũ Hành Sơn, huyện Hòa Vang sau khi nhường đất để xây dựng các KCN, khu đô thị cũng đồng thời mất luôn việc làm mà lâu nay nhờ đó đảm bảo sự sinh tồn của họ. Khi đến các khu tái định cư, do đa số họ chủ yếu là lao động phổ thông, với nghề thuần nông, hoặc ngư dân, hoặc buôn bán nhỏ lẻ, nên họ gặp khó khăn, vất vả trong việc tìm kiếm phương cách mưu sinh, và thực tế, không ít trong số họ mưu sinh từng ngày. Để giải quyết việc làm, an cư, lạc nghiệp cho người dân vùng bị thu hồi đất cho các dự án phát triển, UBND thành phố Đà Nẵng đã ban hành nhiều quy định nhằm hỗ trợ chuyển đổi ngành nghề, ổn định đời sống cho các đối tượng trong diện thu hồi đất sản xuất, di dời, giải tỏa trên địa bàn, tuy nhiên, các giải pháp này vẫn chưa thể giải quyết dứt điểm bài toán ổn định cuộc 3 sống lâu dài cho người dân bị thu hồi đất.

Thực tế cho thấy, dù chủ trương của thành phố là đúng nhưng do chưa có những cách thức tổ chức thực hiện phù hợp với từng đối tượng cụ thể, nên khi thực hiện gặp không ít vướng mắc, dẫn đến việc hoàn thành các yêu cầu đặt ra còn hạn chế. Cùng với các vấn đề như vừa nêu ở trên, do ảnh hưởng của khủng hoảng và suy thoái kinh tế từ năm 2008 đến nay, hàng loạt các doanh nghiệp là các công ty, các xí nghiệp, cơ sở sản xuất trên địa bàn đã phải tạm ngừng sản xuất, hoặc thu hẹp hoạt động sản xuất, kinh doanh cũng góp phần làm cho hàng ngàn lao động ở các KCN của thành phố bị mất việc làm. Thực tế nêu trên đang gia tăng áp lực trong giải quyết việc làm cho nông dân bị thu hồi đất phục vụ sự nghiệp công nghiệp hóa, đô thị hóa. Đây là một vấn đề cấp bách nếu nhìn cả trước mắt và lâu dài xét trên phương diện phát triển.