Luận án tiến sĩ kinh tế: Thị trường sức lao động khu vực Đồng bằng sông Cửu Long - TS. Nguyễn Văn Dũng

Tính cấp thiết của đề tài Sức lao động là nguồn lực đầu vào quan trọng đối với mọi hoạt động sản xuất tạo ra của cải vật chất của xã hội. Cùng với thị trường các nguồn lực khác, thị trường sức lao động là một bộ phận cấu thành hữu cơ của nền kinh tế quốc dân. Sự hình thành và phát triển thị trường sức lao động trong mối quan hệ tổng thể giữa các loại thị trường là cần thiết khách quan trong nền kinh tế thị trường. Thị trường sức lao động là một bộ phận của thị trường cung ứng các yếu tố sản xuất.

Quy mô, năng lực, trình độ tổ chức của thị trường sức lao động trực tiếp ảnh hưởng đến khả năng cân đối giữa cung ứng sức lao động với các yếu tố sản xuất khác, với đầu ra trong quá trình hoạt động của nền kinh tế. Do vậy, sự phát triển của hệ thống kinh tế luôn gắn với hiện trạng, khả năng thay đổi về quy mô, năng lực, trình độ thị trường sức lao động trong từng thời kỳ. Hiện trạng và khả năng biến đổi thị trường sức lao động phụ thuộc vào việc tổ chức thị trường và cơ chế hoạt động của nó. Đó là tổ chức hoạt động của các chủ thể tham gia thị trường theo những quan hệ thị trường tất yếu và theo cơ chế hoạt động khách quan.

Trong đó, sự tham gia, can thiệp của nhà nước với những nội dung thích hợp vào tổ chức, cơ chế điều hành thị trường sức lao động là cần thiết trong nền kinh tế thị trường. Sự can thiệp này nhằm hoàn thiện tổ chức, cơ chế hoạt động thị trường sức lao động và từ đó phát huy vai trò của nó trong quá trình phát triển hệ thống kinh tế. Quá trình đổi mới và phát triển kinh tế ở Việt Nam đã từng bước hình thành, phát triển thị trường sức lao động trong hệ thống thị trường cung ứng các yếu tố sản xuất. Việc xuất hiện thị trường sức lao động - với vai trò nguồn cung ứng sức lao động, đã tạo nên tác động tích cực đến nội dung phát triển kinh tế - xã hội của các địa phương cũng như của cả nền kinh tế quốc dân.

Tuy nhiên, diễn biến của thị trường sức lao động trong thời gian qua còn khá phức tạp, mang tính tự phát và phần lớn còn nằm ngoài tầm kiểm soát của nhà nước. Diễn biến này không chỉ ảnh hưởng xấu đến các nội dung phát triển kinh tế - xã hội mà còn ảnh hưởng đến khả năng phát triển thị trường sức lao động theo yêu cầu hình thành đồng bộ hệ thống thị trường trong quá trình phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Thực tiễn này đã nảy sinh yêu cầu nghiên cứu, hoàn thiện lý luận về thị trường sức lao động đó là: Tổ chức thị 2 trường sức lao động phù hợp với nội dung vận động phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa nói chung và phù hợp với các khu vực kinh tế đặc thù nói riêng, trong đó có khu vực Đồng bằng sông Cửu Long. Trên thực tế, thị trường sức lao động khu vực Đồng bằng sông Cửu Long đã được hình thành và từng bước phát triển.

Sự phát triển thị trường sức lao động khu vực Đồng bằng sông Cửu Long đã góp phần vào việc phân bổ nguồn lực lao động giữa các ngành, các địa phương một cách hợp lý; thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế, cơ cấu lao động đúng hướng và góp phần thúc đẩy tăng trưởng kinh tế. Tuy nhiên, trong quá trình phát triển thị trường sức lao động khu vực Đồng bằng sông Cửu Long cũng luôn phát sinh những vấn đề bất cập cần giải quyết đó là: - Quy mô dân số và nguồn lao động hiện nay ở khu vực Đồng bằng sông Cửu Long tương đối lớn, chất lượng và cơ cấu lao động mặc dù có nhiều chuyển biến nhưng chưa đáp ứng được nhu cầu lao động phục vụ phát triển kinh tế - xã hội, gây ra tình trạng mất cân đối cung - cầu lao động nghiêm trọng; - Hệ thống hỗ trợ giao dịch trên thị trường sức lao động còn nhiều hạn chế. Các trung tâm dạy nghề và giới thiệu việc làm trong khu vực tuy nhiều về số lượng nhưng chưa đảm bảo về chất lượng, chủ yếu tập trung vào việc đào tạo nghề, xem nhẹ chức năng tư vấn và giới thiệu việc làm. Hoạt động diễn ra trong các hội chợ việc làm chưa đáp ứng nhu cầu tìm việc làm, tuyển dụng lao động của người lao động và người sử dụng lao động; - Hệ thống thông tin thị trường sức lao động chưa phát triển, chưa đáp ứng được yêu cầu thị trường; - Các dòng di chuyển lao động diễn ra thường xuyên, với quy mô và tần suất lớn, đặc biệt là di chuyển giữa nông thôn - đô thị và di chuyển lao động từ khu vực đi ra bên ngoài còn mang tính tự phát, trong khi công tác quản lý lao động tự do di chuyển còn nhiều bất cập, dẫn tới bất ổn về an ninh - xã hội; - Tốc độ đô thị hoá nhanh dẫn đến nhiều lao động nông nghiệp rơi vào tình trạng thiếu việc làm hoặc mất việc làm trong khi chưa có kế hoạch đào tạo, chuyển nghề cho lao động; - Các chính sách đảm bảo quyền lợi cho người lao động chưa được quan tâm thích đáng: thu nhập còn thấp nhưng chi phí nhà ở, giá cả sinh hoạt cao là những rào cản khiến lao động bỏ đi nơi khác làm việc, mâu thuẫn lợi ích, tranh chấp lao động xảy ra thường xuyên.

3 Chính những lý do nêu trên, vấn đề là làm sao để tổ chức thị trường sức lao động khu vực Đồng bằng sông Cửu Long có khả năng đảm bảo cung ứng lao động, đáp ứng được nhu cầu lao động; đồng thời, giảm được khuynh hướng tự phát, giảm những ảnh hưởng tiêu cực của thị trường sức lao động đến việc phát triển kinh tế - xã hội của khu vực là rất cần thiết. Đây cũng là cơ sở để nghiên cứu sinh chọn "Thị trường sức lao động ở khu vực Đồng bằng sông Cửu Long" làm đề tài luận án tiến sĩ kinh tế, chuyên ngành kinh tế chính trị. Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án 2. Mục tiêu nghiên cứu của luận án Trên cơ sở hệ thống hoá những vấn đề lý luận và thực tiễn về thị trường sức lao động, luận án tập trung phân tích, đánh giá diễn biến thị trường sức lao động khu vực Đồng bằng sông Cửu Long.

Từ đó, đề xuất một số giải pháp phát triển thị trường sức lao động khu vực Đồng bằng sông Cửu Long trong thời gian tới. Nhiệm vụ nghiên cứu của luận án Để đạt được mục tiêu trên, luận án có nhiệm vụ: Thứ nhất, hệ thống hoá và phân tích cơ sở lý luận cũng như thực tiễn về thị trường sức lao động. Thứ hai, nghiên cứu, đúc kết kinh nghiệm phát triển thị trường sức lao động ở một số vùng kinh tế của cả nước, từ đó rút ra bài học kinh nghiệm trong cho phát triển thị trường sức lao động khu vực Đồng bằng sông Cửu Long. Thứ ba, phân tích, đánh giá thực trạng thị trường sức lao động khu vực Đồng bằng sông Cửu Long với những nét đặc thù.

Từ đó, đưa ra định hướng và đề xuất một số giải pháp phát triển thị trường sức lao động khu vực Đồng bằng sông Cửu Long đến năm 2020. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 3. Đối tượng nghiên cứu Luận án nghiên cứu về thị trường sức lao động dưới góc độ kinh tế chính trị học, chủ yếu là nghiên cứu quan hệ cung - cầu trên thị trường sức lao động và cơ chế vận hành của nó. Phạm vi nghiên cứu - Về thời gian : Nghiên cứu thị trường sức lao động khu vực Đồng bằng sông Cửu Long với trọng tâm số liệu được giới hạn trong khoảng thời gian từ năm 2000 đến 2012, các giải pháp đưa ra cho thời kỳ đến năm 2020.

4 - Về không gian: nghiên cứu thị trường sức lao động các tỉnh, thành khu vực Đồng bằng sông Cửu Long. Cách tiếp cận và phương pháp nghiên cứu 4. Cách tiếp cận Luận án nghiên cứu thị trường sức lao động ở khu vực Đồng bằng sông Cửu Long dựa vào cách tiếp cận sau: - Thị trường sức lao động Việt nam nói chung trong đó có thị trường sức lao động ở khu vực Đồng bằng sông Cửu Long nói riêng cũng là một loại thị trường trong nền kinh tế thị trường. Do vậy, nó được nghiên cứu, phân tích dựa trên những quy luật kinh tế khách quan.

- Mục tiêu phát triển thị trường sức lao động là nhằm giải phóng sức sản xuất của lao động, hợp lý hoá phân bổ lao động; do vậy phải đặt đối tượng nghiên cứu trong quá trình phát triển lực lượng sản xuất và hội nhập kinh tế quốc tế. Phương pháp nghiên cứu Nghiên cứu lý luận: Luận án sử dụng các phương pháp cơ bản của kinh tế chính trị học Mác - Lênin, có tham khảo một số các lý thuyết kinh tế học, kinh tế phát triển; dựa trên những quan điểm và đường lối đổi mới trong các văn kiện Đại hội Đảng Cộng sản Việt Nam, văn kiện Đại hội Đảng bộ các tỉnh, thành khu vực Đồng bằng sông Cửu Long, kết quả nghiên cứu của một số công trình khoa học có liên quan đến luận án. Từ đó, xây dựng cơ sở lý luận cho đề tài nghiên cứu của luận án. Nghiên cứu thực tiễn: Thực trạng hoạt động của thị trường sức lao động các tỉnh, thành khu vực Đồng bằng sông Cửu Long là đối tượng chính trong nghiên cứu thực tiễn của luận án.

Luận án đã sử dụng các phương pháp: phương pháp phân tích - tổng hợp, phương pháp thu thập và xử lý thông tin. Đồng thời, tổng kết thực tiễn dựa trên sự kế thừa các kết quả nghiên cứu có liên quan đến luận án. Trong phân tích, đánh giá luận án sử dụng phương pháp điều tra bảng hỏi để thu thập ý kiến của người lao động về các vấn đề có liên quan. Do thời gian và kinh phí luận án chỉ tiến hành khảo sát 600 lao động ở 6 tỉnh, thành khu vực Đồng bằng sông Cửu Long là: Cần Thơ, Hậu Giang, Đồng Tháp, Long An, Tiền Giang, Bến Tre.

Đồng thời, luận án cũng sử dụng phương pháp chuyên gia để phỏng vấn 90 người làm 5 cán bộ lãnh đạo, quản lý ở các cơ quan, doanh nghiệp đóng trên địa bàn khu vực Đồng bằng sông Cửu Long làm tư liệu phục vụ cho nghiên cứu của luận án.