Luận án tiến sĩ sinh kế giảm nghèo bền vững vùng Đồng bằng sông Cửu Long - Phạm Mỹ Duyên, UEH

ĐẠI HỌC QUỐC GIA TP. HCM TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ -LUẬT PHẠM MỸ DUYÊN SINH KẾ GIẢM NGHÈO BỀN VỮNG VÙNG ĐỒNG BẰNG SÔNG CỬU LONG LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ TP. Hồ Chí Minh, năm 2020 ĐẠI HỌC QUỐC GIA TP. HCM TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ -LUẬT PHẠM MỸ DUYÊN SINH KẾ GIẢM NGHÈO BỀN VỮNG VÙNG ĐỒNG BẰNG SÔNG CỬU LONG Chuyên ngành: KINH TẾ HỌC Mã số chuyên ngành: 62310101 NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS.TS Nguyễn Chí Hải TP.

Hồ Chí Minh, năm 2020 ĐẠI HỌC QUỐC GIA TP. HCM TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ -LUẬT PHẠM MỸ DUYÊN SINH KẾ GIẢM NGHÈO BỀN VỮNG VÙNG ĐỒNG BẰNG SÔNG CỬU LONG Chuyên ngành: KINH TẾ HỌC Mã số chuyên ngành: 62310101 NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS.TS Nguyễn Chí Hải Phản biện độc lập 1:. Phản biện độc lập 2:. Hồ Chí Minh, năm 2020 i LỜI CAM ĐOAN Tôi cam đoan Luận án “Sinh kế giảm nghèo bền vững vùng Đồng bằng sông Cửu Long” là công trình nghiên cứu độc lập của tôi dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS Nguyễn Chí Hải.

Tất cả các số liệu được sử dụng trong luận án do tôi thực hiện thống kê, xử lý, hoàn toàn xác thực dựa trên nguồn dữ liệu thứ cấp tin cậy. Kết quả nghiên cứu của Luận án là trung thực, khách quan và chưa được công bố ở bất kỳ công trình nào khác. Nghiên cứu sinh Phạm Mỹ Duyên ii LỜI CẢM ƠN Luận án này được thực hiện bằng sự nỗ lực, cầu thị, nghiên cứu độc lập của bản thân tác giả. Trong suốt quá trình thực hiện luận án, nghiên cứu sinh nhận được sự quan tâm, động viên, giúp đỡ của rất nhiều người.

Tôi xin gửi lời tri ân sâu sắc vì sự giúp đỡ, hướng dẫn tận tình của PGS.TS Nguyễn Chí Hải- người Thầy đã luôn động viên, định hướng về khoa học để giúp tôi thực hiện đề tài. Xin cảm ơn những ý kiến đóng góp quý báu của Thầy, Cô hội đồng chuyên môn từ cấp đánh giá đề cương, đánh giá chuyên đề, đánh giá cấp cơ sở, đánh giá của phản biện từ các bước thực hiện đề tài giúp tôi điều chỉnh, hoàn thiện luận án. Xin cảm ơn quý Phòng Sau đại học, Khoa Kinh tế đã tạo điều kiện tốt nhất, thuận lợi nhất cho người học để có thể thực hiện công trình nghiên cứu của mình. Xin cảm ơn lãnh đạo Khoa, Anh, Chị đồng nghiệp đã tạo điều kiện hỗ trợ công việc tại Khoa trong quá trình tôi thực hiện đề tài.

Tôi cũng xin cảm ơn sự giúp đỡ của các Anh, Chị nghiên cứu sinh trong hỗ trợ tìm kiếm dữ liệu, chia sẻ những quan điểm trái chiều. Và cuối cùng là lời cảm ơn từ gia đình đã luôn động viên, chia sẻ trong suốt những tháng năm bận rộn vì nghiên cứu, hoàn thành luận án với những khó khăn tưởng như không vượt qua được. Một lần nữa tôi xin chân thành cảm ơn tất cả mọi người đã giúp đỡ, động viên cho tôi thực hiện thành công luận án này. Nghiên cứu sinh Phạm Mỹ Duyên iii MỤC LỤC DANH MỤC BẢNG.

viii DANH MỤC HÌNH VẼ. Tính cấp thiết của đề tài. Mục tiêu của đề tài. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu.

Đóng góp mới của luận án. Kết cấu luận án. 7 CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VỀ SINH KẾ GIẢM NGHÈO BỀN VỮNG .1 Các nghiên cứu nước ngoài về sinh kế giảm nghèo .1 Vai trò của vốn sinh kế đối với lựa chọn hoạt động sinh kế .2 Vai trò của các hoạt động sinh kế đối với giảm nghèo .1 Các nghiên cứu về nông nghiệp đối với giảm nghèo .2 Các nghiên cứu về phi nông nghiệp đối với giảm nghèo.3 Các nghiên cứu về đa dạng hoá sinh kế đối với giảm nghèo .2 Các nghiên cứu về sinh kế giảm nghèo tại Việt Nam .1 Tiếp cận sinh kế và vai trò của vốn sinh kế đối với lựa chọn hoạt động sinh kế .2 Vai trò của hoạt động sinh kế đối với giảm nghèo .1 Nông nghiệp đối với giảm nghèo .2 Phi nông nghiệp đối với giảm nghèo .3 Đa dạng hoá sinh kế đối với giảm nghèo .3 Khoảng trống nghiên cứu. 28 Tóm tắt chương 1.

31 CHƯƠNG 2 : CƠ SỞ LÝ THUYẾT VỀ NGHÈO VÀ SINH KẾ GIẢM NGHÈO BỀN VỮNG .1 Nghèo và tính đa diện của vấn đề nghèo .1 Các khái niệm về nghèo .2 Phân loại nghèo.3 Chuẩn nghèo của thế giới và Việt Nam .1 Chuẩn nghèo của thế giới .2 Chuẩn nghèo của Việt Nam.2 Lý thuyết về sinh kế giảm nghèo bền vững.2 Sinh kế giảm nghèo bền vững .3 Khung sinh kế giảm nghèo bền vững .3 Vốn sinh kế giảm nghèo bền vững .1 Khái niệm về vốn sinh kế .2 Vai trò của vốn sinh kế đối với hộ nghèo .3 Phân loại vốn sinh kế theo khung sinh kế bền vững .1 Vốn con người .3 Vốn vật chất .4 Vốn tài chính .5 Vốn tự nhiên .4 Các thành phần của vốn sinh kế và các yếu tố tác động đến lựa chọn chiến lược sinh kế của hộ .1 Vốn con người với lựa chọn chiến lược sinh kế.2 Vốn xã hội với lựa chọn chiến lược sinh kế.3 Vốn tài chính với lựa chọn chiến lược sinh kế .4 Vốn vật chất với lựa chọn chiến lược sinh kế .5 Vốn tự nhiên với lựa chọn chiến lược sinh kế.6 Vai trò của cộng đồng, doanh nghiệp và chính phủ ảnh hưởng đến lựa chọn sinh kế của hộ .4 Chiến lược sinh kế giảm nghèo bền vững .1 Khái niệm về chiến lược sinh kế .2 Phân loại chiến lược sinh kế .3 Nông nghiệp đối với giảm nghèo .1 Vai trò của nông nghiệp đối với giảm nghèo .2 Những thách thức duy trì sinh kế nông nghiệp để giảm nghèo.3 Các chính sách thúc đẩy vai trò của nông nghiệp đối với giảm nghèo 63 2.4 Phi nông nghiệp đối với giảm nghèo .1 Vai trò của hoạt động phi nông nghiệp đối với người nghèo.2 Đặc điểm các hoạt động phi nông nghiệp tại khu vực nông thôn .3 Các yếu tố ảnh hưởng đến tham gia việc làm phi nông nghiệp .5 Đa dạng hoá sinh kế giảm nghèo .1 Khái niệm về đa dạng hoá sinh kế .2 Vai trò của đa dạng hoá sinh kế đối với giảm nghèo.3 Các yếu tố ảnh hưởng đến đa dạng hoá sinh kế .5 Khung phân tích. 74 Tóm tắt chương 2. 76 CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU VÀ NGUỒN DỮ LIỆU .1 Cách tiếp cận và quy trình nghiên cứu .2 Phương pháp nghiên cứu.1 Phương pháp nghiên cứu định tính .1 Phương pháp so sánh đối chiếu và lịch sử logic.2 Phương pháp phân tích - tổng hợp .3 Phương pháp trừu tượng hoá khoa học .2 Phương pháp định lượng .1 Phương pháp thống kê mô tả .2 Mô hình các yếu tố ảnh hưởng đến lựa chọn chiến lược sinh kế hộ .3 Ước lượng hợp lý cực đại.4 Các kiểm định thực hiện trong hồi quy logit.5 Mô hình logit với dữ liệu bảng .6 Phương pháp xu hướng điểm.3 Nguồn dữ liệu và xử lý dữ liệu. 90 Tóm tắt chương 3.

91 CHƯƠNG 4: THỰC TRẠNG VỀ NGHÈO VÀ SINH KẾ VÙNG ĐỒNG BẰNG SÔNG CỬU LONG .1 Khái quát về ĐBSCL .2 Toàn cảnh sinh kế vùng ĐBSCL .1 Khái quát chung về sinh kế vùng ĐBSCL .2 Sinh kế nông nghiệp vùng ĐBSCL .3 Sinh kế phi nông nghiệp vùng ĐBSCL.3 Tình hình nghèo của vùng Đồng bằng sông Cửu Long .1 Nghèo ĐBSCL so với cả nước .2 Địa bàn phân bố .3 Nghèo của đồng bào thiểu số.4 Thu nhập và chi tiêu của hộ. 111 Tóm tắt chương 4. 112 CHƯƠNG 5: THỰC TRẠNG SINH KẾ GIẢM NGHÈO VÙNG ĐBSCL .1 Đặc điểm vốn sinh kế hộ nghèo vùng ĐBSCL .1 Vốn con người .3 Vốn vật chất .4 Vốn tài chính .5 Vốn tự nhiên .2 Các đặc điểm chung của cộng đồng, doanh nghiệp và môi trường chính phủ .3 Đặc điểm hoạt động sinh kế hộ nghèo vùng ĐBSCL .1 Tổng quan hoạt động sinh kế của hộ nghèo .2 Sinh kế nông nghiệp của hộ nghèo .3 Sinh kế phi nông nghiệp của hộ nghèo .4 Đa dạng hoá sinh kế của hộ nghèo .5 Thu nhập của hộ nghèo theo hoạt động sinh kế .4 Vai trò của vốn sinh kế và các yếu tố khác đối với lựa chọn hoạt động sinh kế .1 Kết quả ước lượng.2 Vốn con người đối với lựa chọn sinh kế .3 Vốn xã hội đối với lựa chọn sinh kế .4 Vốn vật chất đối với lựa chọn sinh kế .5 Vốn tài chính đối với lựa chọn sinh kế .6 Vốn tự nhiên đối với lựa chọn sinh kế .7 Ảnh hưởng của cộng đồng, doanh nghiệp và chính phủ.5 Vai trò của các hoạt động sinh kế đối với giảm nghèo bền vững .1 Vai trò của nông nghiệp đối với giảm nghèo .2 Vai trò của phi nông nghiệp đối với giảm nghèo .3 Vai trò của đa dạng hoá sinh kế đối với giảm nghèo.4 Hiệu quả các hoạt động sinh kế đối với giảm nghèo bền vững.6 Đánh giá chung về sinh kế giảm nghèo bền vững vùng ĐBSCL .1 Những mặt đạt được và hạn chế .2 Đánh giá nguyên nhân.1 Các nguyên nhân từ môi trường bên ngoài .2 Khía cạnh hộ nghèo .3 Khía cạnh thể chế và chính sách.4 Khía cạnh doanh nghiệp. 163 Tóm tắt chương 5.

165 CHƯƠNG 6 : GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ SINH KẾ GIẢM NGHÈO BỀN VỮNG VÙNG ĐBSCL.1 Dự báo các yếu tố ảnh hưởng đến xu hướng chuyển đổi sinh kế của hộ nghèo .2 Quan điểm, định hướng về sinh kế giảm nghèo bền vững đối với vùng ĐBSCL .3 Các giải pháp nâng cao hiệu quả sinh kế giảm nghèo bền vững vùng ĐBSCL .1 Nhóm giải pháp nâng cao năng lực vốn sinh kế hộ .1 Các chính sách cải thiện điểm nghẽn về chất lượng vốn con người .2 Tạo dựng vốn xã hội cho người nghèo .3 Cải thiện vốn tài chính đối với hộ nghèo .4 Cải thiện vốn vật chất của hộ nghèo .5 Hoàn thiện các chính sách nâng cao hiệu quả sử dụng vốn tự nhiên 177 6.6 Hoàn thiện các chính sách đầu tư cơ sở hạ tầng .2 Nhóm giải pháp về chuyển đổi hoạt động sinh kế hộ nghèo .1 Về phía hộ nghèo .2 Về phía nhà nước .3 Về phía doanh nghiệp. 193 Tóm tắt chương 6. 196 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CỦA LUẬN ÁN. i DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO.

ii PHỤ LỤC. xxvii ix DANH MỤC BẢNG Bảng 2. 1: Chuẩn nghèo quốc gia giai đoạn 2010 - 2016 cập nhật theo chỉ số giá tiêu dùng – ĐVT: nghìn đồng/người/tháng. 2: Chuẩn nghèo TCTK- Ngân hàng thế giới - ĐVT: đồng.

3: Các tiếp cận chính sách để giảm nghèo và mục tiêu. 4: Những hoạt động phổ biến ở các khu vực nông thôn khác nhau. 1: Các biến sử dụng trong mô hình .