Luận án tiến sĩ: Những yếu tố tác động tới năng suất lao động ở Việt Nam

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI LÊ VĂN HÙNG NHỮNG YẾU TỐ TÁC ĐỘNG TỚI NĂNG SUẤT LAO ĐỘNG Ở VIỆT NAM Chuyên ngành: Kinh tế phát triển Mã số : 62.05 Chuyên ngành: Kinh tế phá triển Mã số: 62 31 01 05 LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC: 1. BÙI QUANG TUẤN 2. NGUYỄN THỊ HẢI VÂN 2. Nguyễn Thị Hải Vân Hà Nội - 2016 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các số liệu nêu trong luận án là trung thực.

Những kết luận khoa học của luận án chưa từng được công bố trong bất kỳ công trình nào khác. Tác giả luận án Lê Văn Hùng MỤC LỤC DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT. ii DANH MỤC CÁC HÌNH. iii MỞ ĐẦU.

1 CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU. Tình hình nghiên cứu trên thế giới. Những nghiên cứu về NSLĐ ở Việt Nam. 15 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ NĂNG SUẤT LAO ĐỘNG VÀ CÁC YẾU TỐ TÁC ĐỘNG TỚI NĂNG SUẤT LAO ĐỘNG.

Cơ sở lý luận về các yếu tố tác động tới năng suất lao động. Đo lường tác động của các yếu tố tới năng suất lao động. Kinh nghiệm quốc tế cải thiện năng suất lao động đối với Việt Nam. Một số bài học rút ra đối với Việt Nam.

40 CHƢƠNG 3: THỰC TRẠNG NĂNG SUẤT LAO ĐỘNG VÀ TÁC ĐỘNG CỦA CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU TỚI NĂNG SUẤT LAO ĐỘNG Ở VIỆT NAM. Thực trạng tăng trưởng NSLĐ ở Việt Nam. Tác động của chuyển dịch cơ cấu tới năng suất lao động ở Việt Nam. Những vấn đề hạn chế trong mối quan hệ giữa chuyển dịch cơ cấu với tăng trưởng NSLĐ ở Việt Nam.

61 CHƢƠNG 4: TÁC ĐỘNG CỦA CÁC YẾU TỐ SẢN XUẤT TỚI NĂNG. 77 SUẤT LAO ĐỘNG Ở VIỆT NAM. Các yếu tố tác động tới năng suất lao động ở Việt Nam. Những vấn đề hạn chế từ các yếu tố sản xuất tác động tới năng suất lao động ở Việt Nam.

98 CHƢƠNG 5: NHỮNG KHUYẾN NGHỊ GIẢI PHÁP NHẰM NÂNG CAO. 115 NĂNG SUẤT LAO ĐỘNG Ở VIỆT NAM. Bối cảnh quốc tế và trong nước. Mô phỏng NSLĐ của Việt Nam bắt kịp các nước trong khu vực như hiện nay.

Các nhóm giải pháp nâng cao NSLĐ ở Việt Nam. 136 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 140 i DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT AEC Cộng đồng kinh tế ASEAN APO Tổ chức năng suất Asian BRICS Nhóm các nước mới nổi CDCC Chuyển dịch cơ cấu CIEM Viện Quản lý Kinh tế trung ương CN Công nghiệp DNNVV Doanh nghiệp nhỏ và vừa DV Dịch vụ FDI Đầu tư trực tiếp nước ngoài GDCK Giao dịch chứng khoán GDP Tổng sản phẩm quốc nội GSO Tổng cục Thống kê ILO Tổ chức lao động quốc tế KCN Khu công nghiệp KHCN Khoa học công nghệ MNCs : Các công ty xuyên quốc gia MOLISA Bộ Lao động và Thương binh xã hội NSLĐ Năng suất lao động OECD Tổ chức Hợp tác và Phát triển kinh tế PPP Ngang giá sức mua tương đương R&D Nghiên cứu và triển khai TCTK Tổng cục thống kê TFP Năng suất yếu tố tổng hợp Tp.HCM Thành phố Hồ Chí Minh TPP Hiệp định Đối tác xuyên Thái Bình Dương USD Đồng đô la Mỹ VNPI Viện Năng suất Việt Nam VPC Trung tâm Năng suất Việt Nam WDI Chỉ số phát triển thế giới WTO Tổ chức thương mại thế giới ii DANH MỤC BẢNG BIỂU Bảng 2.1: Nhu cầu lao động kỹ thuật của Hàn quốc giai đoạn 1961-1966 .2: Một số thành tựu đổi mới sáng trong một số lĩnh vực của các công ty Israel .1: Năng suất lao động phân theo ngành kinh tế (triệu đồng) .2: Tốc độ tăng NSLĐ phân theo thành phần kinh tế % .3: Đóng góp của CDCC kinh tế tới tăng trưởng NSLĐ: So sánh Việt Nam với các nước khu vực châu Á .4: Đóng góp của các ngành vào tăng trưởng NSLĐ 1991-1997 và 1998-200058 Bảng 3.5: Đóng góp của các ngành vào tăng trưởng NSLĐ 2001-2007 và 2008-201159 Bảng 4.1: Số lượng NHTM Việt Nam giai đoạn 1991-2013 .2: Nguồn sử dụng đầu vào, linh phụ kiện cùa các doanh nghiệp.3: Cơ cấu dân số Việt Nam theo nhóm tuổi (%) .4: Cơ cấu lao động làm việc phân theo trình độ tay nghề .5: Tỷ lệ lao động làm công ăn lương trong tổng số lao động có việc làm (%) .6: So sánh nhân lực khoa học của công viên công nghệ cao Việt Nam với Hàn Quốc.7: Các biến của mô hình .8: Tóm tắt số liệu sử dụng cho mô hình .9: Tương quan giữa NSLĐ và các yếu tố tác động .10: Kết quả các yếu tố tác động tới NSLĐ của Việt Nam .11: Các hình thức FDI tại Việt Nam (%) .12: So sánh thứ hạng về đổi mới công nghệ và nghiên cứu phát triển .13: So sánh hàm lượng công nghệ trong sản phẩm công nghiệp chế biến .1: Thời điểm Việt Nam bắt kịp các nước như hiện nay (2012) với các kịch bản tăng trưởng NSLĐ .122 DANH MỤC CÁC HÌNH Hình 2.1: Số nhà nghiên cứu R&D/1 triệu dân của Hàn Quốc .2: NSLĐ bình quân lao động của Hàn Quốc giai đoạn 1961-2015.3: NSLĐ bình quân lao động của Israel giai đoạn 1961-2015 .1: Tăng trưởng NSLĐ bình quân hàng năm theo giai đoạn phát triển .2: Đóng góp của các ngành vào năng suất lao động ở Việt Nam (%) .3: Khoảng cách NSLĐ giữa doanh nghiệp FDI với kinh tế trong nước .4: So sánh năng suất lao động của Việt Nam với thế giới.5: Khoảng cách năng suất lao động của các nước so với Việt Nam (số lần) .6: Khoảng cách NSLĐ của các nước so với Việt Nam về giá trị tuyệt đối .7: So sánh tăng trưởng NSLĐ bình quân hàng năm của Việt Nam với một số nước thời kỳ công nghiệp hóa (%) .8: So sánh tăng trưởng NSLĐ theo ngành của Việt Nam với một số nước trong khu vực .9: Chuyển dịch cơ cấu kinh tế của Việt Nam từ sau đổi mới (%) .10: Chuyển dịch cơ cấu lao động phân theo khu vực kinh tế (%).11: Đóng góp của chuyển dịch cơ cấu kinh tế tới tăng trưởng NSLĐ .12: Tác động của chuyển dịch cơ cấu tĩnh và động tới tăng trưởng NSLĐ của Việt Nam.13: Vốn đầu tư ngành nông - lâm - thủy sản so với tổng vốn đầu tư xã hội .14: Tỷ lệ lao động được trả lương so với tổng số lao động làm việc .15: Đóng góp từ chuyển dịch cơ cấu tĩnh và động ngành nông nghiệp tới NSLĐ của Việt Nam (tính theo điểm %) .16: Chuyển dịch cơ cấu sản xuất ngành nông nghiệp .17: Diện tích các loại cây trồng phân theo nhóm cây (nghìn ha) .18: Tỷ lệ nội địa hóa của các doanh nghiệp điện tử .19: Xuất nhập khẩu linh kiện điện tử, máy tính nguyên chiếc và linh kiện (triệu USD) .20: Xuất nhập khẩu hàng dệt may (triệu USD) .21: Đóng góp từ chuyển dịch cơ cấu tĩnh và động ngành CN chế biến tới NSLĐ của Việt Nam .22: Đóng góp từ chuyển dịch cơ cấu tĩnh và động ngành thương mại dịch vụ tới NSLĐ của Việt Nam .23: Cơ cấu đóng góp vào GDP của các ngành dịch vụ theo tỷ lệ % .1: Quy mô thị trường TP Việt Nam 2000-T6/2014 (% GDP) .2: Trang bị vốn cố định/lao động (giá so sánh 2010-triệu đồng) .3: Tăng trưởng vốn đầu tư xã hội và tăng trưởng NSLĐ bình quân .80 hàng năm theo giai đoạn (%) .4: Năng suất lao động theo thành phần kinh tế (triệu đồng) .5: Độ tuổi lao động bình quân đang làm việc theo thành phần kinh tế .6: Vốn FDI thực hiện và tăng trưởng NSLĐ .7: Số năm đi học trung bình của dân số trên 15 tuổi .8: Tỷ lệ lao động qua đào tạo (%) .9: Mối quan hệ giữa NSLĐ với các yếu tố sản xuất .10: Số lượng lao động khu vực nhà nước vẫn liên tục tăng .11: Tỷ lệ chi đầu tư phát triển trong tổng chi ngân sách nhà nước (%) .12: Mức độ dễ dàng trong tìm kiếm lao động có tay nghề và đầu tư tư nhân .107 cho đào tạo nhân viên .13: Số bài báo khoa học và kỹ thuật xuất bản của Việt Nam .111 và một số nước (trên 1 triệu dân) .14: Tỷ lệ chi tiêu cho nghiên cứu và phát triển trên GDP (%) .1: Mô phỏng thời điểm Việt Nam bắt kịp NSLĐ với các nước hiện nay với giả định tăng trưởng NSLĐ bình quân là 7%/năm .2: Mô phỏng thời điểm Việt Nam bắt kịp NSLĐ với các nước hiện nay với giả định tăng trưởng NSLĐ bình quân là 5%/năm .3: Mô phỏng thời điểm Việt Nam bắt kịp NSLĐ với các nước hiện nay với giả định tăng trưởng NSLĐ bình quân là 4%/năm .4: Định hướng tập trung phát triển dựa trên lợi thế. Tính cấp thiết của đề tài Trong bối cảnh hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng, năng suất lao động (NSLĐ) là một trong những yếu tố giữ trò quan trọng đối với năng lực cạnh tranh của mỗi doanh nghiệp nói riêng và từng quốc gia nói chung.

Theo Becker [69], Schultz [137] và Mincer [118] thì NSLĐ giữ vai trò tuyệt đối quan trọng đối với tăng trưởng kinh tế và cải thiện năng lực cạnh tranh của doanh doanh nghiệp cũng như quốc gia. Lao động làm việc hiệu quả sẽ tạo ra những sản phẩm có thương hiệu tốt và chi phí sản xuất thấp so với các đối thủ để từ đó cải thiện năng lực cạnh tranh quốc gia. Trong ba thập kỷ vừa qua, tăng trưởng kinh tế của Việt Nam luôn ở mức cao so với khu vực và thế giới nhưng NSLĐ vẫn ở mức khá thấp so với các nước trong khu vực Đông Nam Á và châu Á. Kết quả, năng lực cạnh tranh quốc gia chậm được cải thiện [60].

Theo kết quả nghiên cứu của Tổ chức Năng suất Asian (APO) [66] thì tốc độ tăng NSLĐ của Việt Nam đang có xu hướng tăng chậm hơn so với giai đoạn trước đó. Tốc độ tăng trưởng NSLĐ của Việt Nam bình quân hàng năm giai đoạn 1991-1997 đặt 5,9% nhưng giai đoạn 2001-2007 giảm xuống chỉ còn 4,4%/năm và giai đoạn sau khi gia nhập WTO (2008-2014) chỉ đạt 3,5%/năm. Trong khi đó, những nước cạnh tranh trực tiếp với Việt Nam trong sản xuất và xuất khẩu như Trung Quốc có tốc độ tăng NSLĐ hàng năm khá cao (năm 2010 đạt 10%), Ấn Độ (6,65%), Thái Lan (5,94%), Malaysia (5,78%)1. So với các nước trong khu vực, năm 2014, NSLĐ của Việt Nam thấp hơn Thái Lan và Trung Quốc 2,7 lần.

Thậm chí NSLĐ của Indonesia cũng cao gấp 1,9 lần của Việt Nam. Nếu so sánh với các nước phát triển hơn như Nhật Bản, Hàn Quốc, NSLĐ của Việt Nam có khoảng cách khá xa khi thấp hơn Nhật Bản 6,2 lần và Hàn Quốc 7 lần.