Luận án tiến sĩ kinh tế phát triển kinh tế hộ gia đình miền núi trong quá trình

MỞ ĐẦU 1- Tính cấp bách của đề tài Trong quá trình chuyển sang cơ chế thị trường ở nước ta, phát triển kinh tế hộ gia đình nông dân, là một trong những chủ trương và giải pháp phát triển kinh tế quan trọng của Đảng và Nhà nước ta. Những thành tựu nổi bật đạt được trong những năm đổi mới vừa qua đã khẳng định tính đúng đắn và khoa học của chủ trương và giải pháp đó. Hiện nay, "Kinh tế hộ gia đình ở nông thôn. Vùng núi nước ta chiếm 3/4 diện tích cả nước, là vùng có ý nghĩa chiến lược trong các cuộc cách mạng.

Hiện nay, là địa bàn sinh sống của 24 triệu người, với 54 dân tộc anh em. Các hộ gia đình dân tộc và miền núi, trước đây cũng như hiện nay phần lớn là những hộ gia đình nông dân (khoảng 3 triệu hộ), vì vậy mọi sự đổi thay về kinh tế miền núi trước hết được biểu hiện ở sự chuyển biến trong nông nghiệp, nông thôn và hình thức kinh tế hộ gia đình nông dân. Trong những năm đổi mới vừa qua, sản xuất nông nghiệp miền núi đã có nhiều cố gắng và đạt được những tiến bộ khá. Sự đóng góp vào những tiến bộ chung đó của hình thức kinh tế hộ gia đình nông dân miền núi là to lớn và quan trọng.

Tuy nhiên, so với những kết quả và thành tựu đạt được thì những việc chưa làm được, những tồn tại yếu kém của kinh tế hộ gia đình nông dân như trình độ phát triển còn ở mức rất thấp, thực trạng sản xuất nhỏ, tự nhiên, tự cung tự cấp và đói nghèo còn là phổ biến, nhiều vấn đề bức thiết trong quá trình phát triển chưa được quan tâm giải quyết thỏa đáng, còn làm day dứt nhiều cấp, nhiều ngành. 1 Thực tế đó, đã và đang đặt ra những yêu cầu cần thiết phải nghiên cứu, khảo sát đánh giá một cách khách quan thực trạng kinh tế hộ gia đình nông dân vùng dân tộc và miền núi, từ đó xác định một cách có căn cứ khoa học và thực tiễn để thúc đẩy hình thức kinh tế đó phát triển nhanh và bền vững. Là người dân tộc, là cán bộ của tỉnh Sơn La, sau nhiều năm công tác, học tập, nghiên cứu tôi đã lựa chọn đề tài: "Phát triển kinh tế hộ gia đình miền núi trong quá trình chuyển sang cơ chế thị trường ở nước ta", nhằm góp một phần đáp ứng những yêu cầu cấp bách đó. 2- tình hình nghiên cứu của đề tài Qua nghiên cứu cho thấy, phát triển kinh tế hộ gia đình nông dân nói chung trong quá trình chuyển sang cơ chế thị trường ở nước ta, đã được thể hiện trong các nghị quyết của Đảng và chỉ thị của Nhà nước.

Trong lĩnh vực nghiên cứu khoa học cũng đã có nhiều công trình, bài viết của nhiều nhà nghiên cứu được công bố, chẳng hạn: - Tập thể các tác giả: "Phát triển kinh tế nông hộ theo hướng sản xuất hàng hóa ", Nxb Nông nghiệp, Hà Nội, 1993. Nguyễn Hữu Đạt: "Đầu tư hỗ trợ của nhà nước cho nông dân phát triển kinh tế hộ gia đình", Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, 1995. Chu Văn Vũ (chủ biên): "Kinh tế hộ trong nông thôn Việt Nam", Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, 1995. Nguyễn Xuân Nguyên (chủ biên): "Khuynh hướng phân hóa hộ nông dân trong phát triển sản xuất hàng hóa", Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 1995.VS Đào Thế Tuấn: "Kinh tế hộ nông dân", Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 1997.

Vũ Tuấn Anh và PTS. Trần Thị Vân Anh: "Kinh tế hộ - lịch sử và triển vọng phát triển", Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, 1997. Và các chương trình nghiên cứu cấp nhà nước, các luận án Phó tiến sĩ về đề tài nông hộ, nông nghiệp và nông thôn Việt Nam. Tuy vậy, cho đến nay vẫn chưa có công trình khoa học nào nghiên cứu về: "Phát triển kinh tế hộ gia đình miền núi trong quá trình chuyển sang có chế thị trường", một cách đầy đủ, có hệ thống của chuyên ngành kinh tế học phát triển.

3- Mục đích và nhiệm vụ của luận án Mục đích của luận án: Làm rõ hơn cơ sở lý luận của việc phát triển kinh tế hộ gia đình nông dân trong cơ chế thị trường và thực tiễn phát triển kinh tế hộ gia đình nông dân miền núi. Từ đó, xác định quan điểm, phương hướng và những giải pháp cơ bản nhằm đẩy mạnh sự phát triển kinh tế hộ gia đình miền núi trong quá trình chuyển sang cơ chế thị trường ở nước ta hiện nay. Để đạt được mục đích đó luận án có nhiệm vụ: - Phân tích và lý giải: 1. Phát triển kinh tế hộ gia đình nông dân trong cơ chế thị trường - một tất yếu khách quan.

Phát triển kinh tế hộ gia đình nông dân ở một số quốc gia trên thế giới. - Đánh giá thực trạng kinh tế hộ gia đình miền núi nói chung và miền núi Tây Bắc nói riêng. Xác định được nguyên nhân của thực trạng và một số vấn đề mới phát sinh. - Trình bày và đề xuất một số quan điểm, phương hướng và những giải pháp cơ bản nhằm đẩy nhanh sự phát triển kinh tế hộ gia đình miền núi trong quá trình chuyển sang cơ chế thị trường ở nước ta hiện nay.

4- Phạm vi nghiên cứu của đề tài 3 Vùng núi nước ta, do sự thấp kém về trình độ phát triển, nên phát triển kinh tế hộ gia đình miền núi trong cơ chế thị trường đang gặp rất nhiều khó khăn, bất cập về nhiều mặt, thực tế đó đặt ra nhiều vấn đề cần nghiên cứu giải quyết. Do nhiều lý do, trong đó có lý do về năng lực bản thân tác giả, vì vậy, phạm vi, giới hạn của đề tài là nghiên cứu: Phát triển của kinh tế hộ gia đình nông dân miền núi, trong quá trình chuyển sang cơ chế thị trường ở nước ta hiện nay (qua kết quả nghiên cứu và khảo sát thực tế ở vùng núi Tây Bắc). 5- Phương pháp nghiên cứu Luận án dựa trên nền tảng phương pháp luận là phép biện chứng của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và các quan điểm cơ bản của Đảng Cộng sản Việt Nam về phát triển kinh tế xã hội ở nước ta, đồng thời có sử dụng một số kiến thức kinh tế học hiện đại. Luận án sử dụng nhiều phương pháp nghiên cứu như so sánh, phân tích thống kê, nghiên cứu điển hình, phương pháp hệ thống.

Để nâng cao tính khả thi của các giải pháp, tác giả đã đi sâu nghiên cứu, phân tích các mô hình, nhân tố mới một số tỉnh miền núi đã đạt được nhiều thành công trong việc phát triển kinh tế hộ gia đình theo hướng sản xuất hàng hóa vận động theo cơ chế thị trường. 6- Đóng góp mới về mặt khoa học của luận án - Phân tích rõ hơn vai trò, tính đặc thù, những đặc điểm riêng của kinh tế hộ gia đình nông dân miền núi. - Luận giải những nhân tố ảnh hưởng, chi phối sự phát triển kinh tế hộ gia đình nông dân miền núi trong cơ chế thị trường. - Đề xuất, kiến nghị những quan điểm, phương hướng, biện pháp cụ thể nhằm phát triển kinh tế hộ gia đình nông dân miền núi ở nước ta hiện nay.

4 7- Kết cấu của luận án Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, luận án gồm 3 chương, 7 tiết. Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VIỆC PHÁT TRIỂN KINH TẾ HỘ GIA ĐÌNH NÔNG DÂN TRONG CƠ CHẾ THỊ TRƯỜNG 1. PHÁT TRIỂN KINH TẾ HỘ GIA ĐÌNH NÔNG DÂN TRONG CƠ CHẾ THỊ TRƯỜNG - MỘT TẤT YẾU KHÁCH QUAN Trong lĩnh vực nông nghiệp và nông thôn, thành tựu to lớn mà dân tộc ta đạt được trong hơn mười năm đổi mới vừa qua luôn có sự đóng góp rất quan trọng của kinh tế hộ gia đình nông dân Việt Nam. Qua đó đã hình thành và phát triển một nhóm các hộ giàu và khá, biết làm ăn, vững vàng trong quá trình chuyển sang cơ chế thị trường.

Tuy vậy, vẫn còn một bộ phận không nhỏ hộ gia đình (tập trung chủ yếu ở miền núi) đang lâm vào cảnh khó khăn, túng thiếu, làm ăn kém hiệu quả, "chênh vênh" trước quyền tự chủ của mình. Thực tế đó đã và đang đặt ra yêu cầu: Trong quá trình chuyển sang cơ chế thị trường ở nước ta hiện nay, phát triển kinh tế hộ gia đình miền núi như thế nào để vừa sát với điều kiện cụ thể của miền núi - một vùng lãnh thổ đặc biệt, vừa hợp quy luật và hợp lòng dân. Để có câu trả lời đúng đắn, cần bắt đầu từ việc nghiên cứu cơ sở lý luận và thực tiễn về thị trường, cơ chế thị trường. Một số vấn đề cơ bản về thị trường và cơ chế thị trường Kinh tế tự nhiên, trong lịch sử phát triển, là hình thức kinh tế đầu tiên của loài người, với những đặc trưng cơ bản, sản xuất những sản phẩm nhằm thỏa mãn nhu cầu trực tiếp của người sản xuất, thường bị khép kín 5 trong phạm vi đơn vị sản xuất nhỏ, tự cấp, tự túc, ít có quan hệ với bên ngoài, mang đậm tính bảo thủ và trì trệ.

Hình thức kinh tế này đã tồn tại trong một thời gian dài từ thời kỳ công xã Nguyên thủy, chiếm hữu Nô lệ đến chế độ Phong kiến. Kinh tế hàng hóa, bước phát triển cao và kế tiếp của kinh tế tự nhiên, là kết quả của việc mở rộng và gia tăng sự phân công lao động của xã hội và sự phát triển của lực lượng sản xuất. Trong kinh tế hàng hóa, người sản xuất tạo ra những sản phẩm không chỉ thỏa mãn nhu cầu trực tiếp của mình mà chủ yếu nhằm để bán trên thị trường. Quá trình phát triển của kinh tế hàng hóa đến nay đã trải qua ba giai đoạn: kinh tế hàng hóa giản đơn, kinh tế thị trường tự do, và kinh tế thị trường hiện đại.

Tuy đã có bước phát triển khá dài và đạt nhiều thành tựu to lớn nhưng hiện nay trong lĩnh vực nghiên cứu khái niệm "thị trường" vẫn còn nhiều ý kiến khác nhau: Theo A.Smuelson: Thị trường là một quá trình trong đó người mua và người bán tác động qua lại nhau để xác định giá cả và số lượng hàng hóa [49, 53]. Theo Davidbegg - fisher: Thị trường (theo nghĩa hẹp) - Là tập hợp các sự thỏa mãn thông qua đó người mua - bán tiếp xúc với nhau để trao đổi hàng hóa và dịch vụ [10, 45].