Luận án tiến sĩ: Chất lượng lợi nhuận của các công ty niêm yết lần đầu tiên trên thị trường chứng khoán Việt Nam - Đại học Đà Nẵng

ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG TRƢỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ ------------------- NGUYỄN THANH TÚ LUẬN ÁN TIẾN SĨ CHẤT LƢỢNG LỢI NHUẬN CỦA CÁC CÔNG TY NIÊM YẾT LẦN ĐẦU TIÊN TRÊN THỊ TRƢỜNG CHỨNG KHOÁN VIỆT NAM Đà Nẵng-2021 luan an ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG TRƢỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ ------------------- NGUYỄN THANH TÚ LUẬN ÁN TIẾN SĨ CHẤT LƢỢNG LỢI NHUẬN CỦA CÁC CÔNG TY NIÊM YẾT LẦN ĐẦU TIÊN TRÊN THỊ TRƢỜNG CHỨNG KHOÁN VIỆT NAM Chuyên ngành: Kế toán Mã số: 62.01 Ngƣời hƣớng dẫn: 1.TS NGUYỄN CÔNG PHƢƠNG 2.TS TRẦN ĐÌNH KHÔI NGUYÊN Đà Nẵng-2021 luan an i LỜI CAM ĐOAN Tác giả xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu độc lập được thực hiện bởi chính tác giả. Cách thức thu thập dữ liệu, lập luận, và phân tích kết quả trong luận án là trung thực. Tác giả hoàn toàn chịu trách nhiệm về các nội dung trình bày trong luận án này. Tác giả luận án NGUYỄN THANH TÚ luan an ii LỜI CẢM ƠN Trƣớc tiên, tôi xin chân thành bày tỏ sự kính trọng và lòng tri ơn vô cùng sâu sắc đến PGS.TS Nguyễn Công Phƣơng và PGS.TS Trần Đình Khôi Nguyên vì đã luôn động viên và hƣớng dẫn để tôi có thể hoàn thành tốt luận án.

Tôi xin chân thành gửi lời cảm ơn tới Phòng Đào tạo và Quý Thầy/Cô trong Khoa Kế toán Trƣờng Đại học Kinh tế – Đại học Đà Nẵng. Tất cả Thầy/Cô đã rất tận tình hỗ trợ cho tôi trong suốt thời gian thực hiện luận án này. Tôi cũng xin gửi lời cảm ơn đến Ban Chủ nhiệm Khoa và đồng nghiệp ở Khoa Tài chính Thƣơng mại – Trƣờng Đại học Công nghệ Tp.HCM đã luôn tạo điều kiện và động viên tôi hoàn thành luận án này. Sau cùng, tôi xin gửi lời tri ân đến gia đình của tôi đã luôn cùng tôi vƣợt qua những khó khăn trong quá trình nghiên cứu, động viên tinh thần giúp tôi tăng thêm nghị lực để hoàn thành luận án này.

luan an iii MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN .ii DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT .vii DANH MỤC BẢNG BIỂU. viii MỞ ĐẦU. Sự cần thiết của đề tài. Mục tiêu nghiên cứu.

Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu. Cách tiếp cận và phƣơng pháp nghiên cứu. Đóng góp của đề tài. Kết cấu đề tài.

7 CHƢƠNG 1: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VỀ CHẤT LƢỢNG LỢI NHUẬN. Quan điểm về chất lƣợng lợi nhuận. Chất lƣợng lợi nhuận dựa trên khoản dồn tích (quản trị lợi nhuận – earnings management). Chất lƣợng lợi nhuận dựa trên tính duy trì, tính ổn định, và tính khả đoán của lợi nhuận.

Chất lƣợng lợi nhuận dựa trên giá trị thích hợp. Chất lƣợng lợi nhuận dựa trên tính kịp thời và thận trọng. Chất lƣợng lợi nhuận dựa trên giao dịch thực. Các lý thuyết nền về chất lƣợng lợi nhuận.

Lý thuyết chủ nghĩa cơ hội (Opportunism Theory). 16 luan an iv 1. Lý thuyết bất cân xứng thông tin (Information Asymmetry Theory). Đo lƣờng chất lƣợng lợi nhuận.

Các nhân tố ảnh hƣởng đến chất lƣợng lợi nhuận. Giới hạn tài chính (financial constaints). Tính độc lập của HĐQT. Chất lƣợng kiểm toán.

Khả năng thanh khoản. Tăng trƣởng doanh thu. Khả năng sinh lời. Nghiên cứu có liên quan đến chất lƣợng lợi nhuận ở Việt Nam.

46 KẾT LUẬN CHƢƠNG 1. 48 CHƢƠNG 2: THIẾT KẾ NGHIÊN CỨU. Giả thuyết nghiên cứu. Giới hạn tài chính và chất lƣợng lợi nhuận.

Tính độc lập của HĐQT và chất lƣợng lợi nhuận. Chất lƣợng kiểm toán và chất lƣợng lợi nhuận. Tính thanh khoản và chất lƣợng lợi nhuận. Tăng trƣởng doanh thu và chất lƣợng lợi nhuận.

Khả năng sinh lời và chất lƣợng lợi nhuận. Mô hình nghiên cứu. Đo lƣờng biến phụ thuộc. Lựa chọn phƣơng pháp đo lƣờng chất lƣợng lợi nhuận.

Đo lƣờng chất lƣợng lợi nhuận dựa vào khoản dồn tích. Đo lƣờng chất lƣợng lợi nhuận dựa vào giao dịch thực. Đo lƣờng biến độc lập. Thu thập dữ liệu.

Kỹ thuật phân tích dữ liệu. Vấn đề nội sinh (Endogeneity). Xử lý nội sinh dựa vào kỹ thuật ƣớc lƣợng tĩnh và động. 76 KẾT LUẬN CHƢƠNG 2.

78 CHƢƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU. Phân tích chất lƣợng lợi nhuận. Đánh giá chất lƣợng lợi nhuận dựa vào khoản dồn tích (MHF). Đánh giá chất lƣợng lợi nhuận dựa vào giao dịch thực (MHR).

Các nhân tố ảnh hƣởng đến chất lƣợng lợi nhuận. Thống kê mô tả biến. Thống kê biến độc lập. Thống kê biến độc lập theo biến phụ thuộc.

Thống kê biến nghiên cứu theo nhóm ngành. Phân tích đơn biến. Phân tích đa biến. Kiểm định khuyết tật của mô hình nghiên cứu.

Phân tích mô hình hồi quy đa biến. 101 KẾT LUẬN CHƢƠNG 3. 132 CHƢƠNG 4: BÀN LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ. 133 luan an vi 4.

Bàn luận kết quả. Chất lƣợng lợi nhuận của công ty niêm yết lần đầu tiên trên thị trƣờng chứng khoán Việt Nam. Các nhân tố ảnh hƣởng đến chất lƣợng lợi nhuận của các công ty niêm yết lần đầu tiên trên thị trƣờng chứng khoán Việt Nam. Giới hạn tài chính ảnh hƣởng đến chất lƣợng lợi nhuận.

Tính độc lập của HĐQT ảnh hƣởng đến chất lƣợng lợi nhuận. Chất lƣợng kiểm toán ảnh hƣởng đến chất lƣợng lợi nhuận. Khả năng thanh khoản ảnh hƣởng đến chất lƣợng lợi nhuận. Tăng trƣởng doanh thu ảnh hƣởng đến chất lƣợng lợi nhuận.

Khả năng sinh lời ảnh hƣởng đến chất lƣợng lợi nhuận. Kết luận rút ra từ phần bàn luận kết quả. Khuyến nghị đối với nhà đầu tƣ. Khuyến nghị đối với công ty.

Khuyến nghị đối với cơ quan quản lý. Hạn chế của luận án. 147 KẾT LUẬN CHƢƠNG 4. 149 KẾT LUẬN CHUNG.

150 TÀI LIỆU THAM KHẢO DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ PHỤ LỤC luan an vii DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT Tài sản cố định (Property: tài sản, PPE Property – Plant – Equipment Plant: nhà máy, Equipment: thiết bị) Kỹ thuật ƣớc lƣợng bình phƣơng sai OLS Ordinary Least Squared số nhỏ nhất Mô hình hồi quy gộp với dữ liệu POLS Pooled Ordinary Least Squared bảng trên cơ sở kỹ thuật OLS FEM Fixed Effect Model Mô hình tác động cố định REM Random Effect Model Mô hình tác động ngẫu nhiên MM Method of Moment Phƣơng pháp Moment Generalized Method of Phƣơng pháp Moment đƣợc tổng GMM Moment quát Phƣơng pháp Moment đƣợc tổng Difference Generalized Method DGMM quát hóa dƣới dạng phƣơng trình sai of Moment phân System Generalized Method of Phƣơng pháp Moment đƣợc tổng SGMM Moment quát hóa dƣới dạng hệ phƣơng trình Seemingly Unrelated SUR Hồi quy dƣờng nhƣ không liên quan Regression luan an viii DANH MỤC BẢNG BIỂU Bảng 1. Tổng hợp các lý thuyết nền về chất lƣợng lợi nhuận. Tổng hợp cách đo lƣờng các yếu tố đại diện cho chất lƣợng lợi nhuận. Tổng hợp các nhân tố tác động đến chất lƣợng lợi nhuận.

Tổng hợp giả thuyết nghiên cứu. Tổng hợp cách đo lƣờng biến phụ thuộc trong mô hình nghiên cứu. Tổng hợp các biến độc lập sử dụng trong mô hình nghiên cứu. Thống kê chất lƣợng lợi nhuận đo lƣờng dựa vào khoản dồn tích.

Thống kê chất lƣợng lợi nhuận đo lƣờng dựa vào giao dịch thực. Thống kê mô tả biến giải thích trong mô hình. Mối quan hệ giữa biến độc lập và biến phụ thuộc khoản dồn tích. Mối quan hệ giữa biến độc lập và biến phụ thuộc giao dịch thực.

Thống kê mô kê mô tả biến độc lập theo nhóm ngành. Ma trận hệ số tƣơng quan giữa các biến trong mô hình. Kiểm định hiện tƣợng phƣơng sai thay đổi tại thời kỳ t. Kiểm định hiện tƣợng phƣơng sai thay đổi tại thời kỳ t – 1.

Kiểm định hiện tƣợng tự tƣơng quan cho mô hình sau khi xử lý. Kết quả ƣớc lƣợng mô hình với kỹ thuật bình phƣơng nhỏ nhất gộp. Kết quả ƣớc lƣợng mô hình với kỹ thuật tác động cố định. Kết quả ƣớc lƣợng mô hình với kỹ thuật tác động ngẫu nhiên.

So sánh kết quả của các kỹ thuật ƣớc lƣợng tĩnh. Kết quả ƣớc lƣợng mô hình với kỹ thuật SGMM. Bảng tóm tắt giả thuyết và kết quả nghiên cứu. 143 luan an 1 MỞ ĐẦU 1.

Sự cần thiết của đề tài Chất lƣợng lợi nhuận là nhân tố quan trọng giúp đánh giá sức khỏe tài chính công ty (Bellovary & cộng sự, 2005). Tuy vậy, nhân tố này đôi khi không đƣợc các đối tƣợng sử dụng báo cáo tài chính (BCTC) chú ý. Có nhiều định nghĩa khác nhau về chất lƣợng lợi nhuận, và các định nghĩa này tập trung nhấn mạnh vào ba khía cạnh: (i) khoản chênh lệch giữa lợi nhuận báo cáo (lợi nhuận kế toán) và lợi nhuận thực tế của công ty (đôi khi còn gọi là lợi nhuận kinh tế) (Pratt, 2010); (ii) mức độ rủi ro thông tin mà công ty cung cấp cho ngƣời sử dụng (Ecker & cộng sự, 2006); (iii) tính giá trị của thông tin tài chính cho việc ra quyết định của ngƣời sử dụng (Dechow & cộng sự, 2010). Với quyền tự quyết đối với báo cáo lợi nhuận, nhà quản trị có thể chủ động che giấu hiệu quả hoạt động thực sự của công ty.

Các nghiên cứu trƣớc đây tìm kiếm bằng chứng về chất lƣợng lợi nhuận (quản trị lợi nhuận) khi công ty phát hành cổ phiếu lần đầu ra công chúng (initial pulic offering – IPO) (Sletten & cộng sự, 2018; Premti & Smith, 2020). Aharony, Lin và Loeb (1993); Friedlan (1994) cho rằng công ty thƣờng thực hiện quản trị lợi nhuận nhằm tăng giá cổ phiếu và giúp cổ phiếu dễ dàng mua bán hơn trên thị trƣờng. Để gia tăng lợi nhuận, công ty thƣờng ―tác động‖ đến khoản dồn tích bất thƣờng (discretionary accruals). Do vấn đề bất cân xứng thông tin nên nhà đầu tƣ thƣờng tiếp cận với nguồn thông tin hạn chế từ công ty; từ đó, họ gặp khó khăn trong việc đánh giá tính hợp lý lợi nhuận cũng nhƣ là dự báo sát hiệu quả hoạt động của công ty trong tƣơng lai.

Xét về mặt lý thuyết, chất lƣợng lợi nhuận có thể đƣợc giải thích thông qua lý thuyết chủ nghĩa cơ hội (Opportunism Theory), lý thuyết bất cân xứng thông tin (Information Asymmetry Theory) và lý thuyết tín hiệu (Signalling Theory) (Rangan, 1998; Aboody, Hughes & Liu, 2005; Baskin & Miranti, 1997; Shivakumar, 2000). Lý thuyết chủ nghĩa cơ hội cho rằng công ty thƣờng điều chỉnh lợi nhuận khi công ty cảm thấy mình nắm bắt đƣợc cơ hội.