Luận án phát triển tín dụng cho hộ nghèo tại tỉnh Thái Nguyên - Giải pháp và khuyến nghị

Tính cấp thiết của đề tài Sau hơn 30 năm đổi mới, thành tựu giảm nghèo của nước ta đã được cộng đồng quốc tế ghi nhận và đánh giá cao. Đến cuối năm 2018, cả nước còn 1.001 hộ nghèo trên tổng số 24.432 hộ dân, chiếm tỷ lệ 5,23%, giảm so với năm 2017 là 1,47%. Trong đó, số hộ nghèo về thu nhập là 1.439 hộ, số hộ nghèo thiếu hụt tiếp cận các dịch vụ xã hội cơ bản là 136. Để đạt được thành tựu trên Việt Nam đã thực hiện đồng bộ rất nhiều các giải pháp, trong đó giải pháp tín dụng cho hộ nghèo được đánh giá là một giải pháp sáng tạo, mang đậm tính nhân văn sâu sắc và phù hợp với thực tiễn xã hội Việt Nam, đồng thời góp phần quan trọng thực hiện có hiệu quả các chủ trương, chính sách, mục tiêu, nhiệm vụ giảm nghèo đã đề ra.

Việt Nam đã xác định ba vấn đề cốt lõi để đảm bảo con đường phát triển bền vững của đất nước đó là: Duy trì tăng trưởng kinh tế bền vững, tập trung đẩy mạnh công tác giảm nghèo theo hướng bền vững và Bảo vệ môi trường [67]. Với mục tiêu giảm nghèo bền vững, tín dụng được xem như là một công cụ quan trọng trong việc tăng cường hỗ trợ tài chính để hộ nghèo phát triển kinh tế. Ở một nền kinh tế với 64,9% dân số và trên 90% người nghèo sinh sống ở vùng nông thôn và nông nghiệp là ngành kinh tế chủ chốt với sự tham gia của 40,3% lực lượng lao động của cả nước [73] thì chương trình tín dụng là công cụ hữu hiệu để tạo thu nhập và cải thiện cuộc sống cho hộ nghèo. Tuy nhiên, có một trở ngại lớn trong việc thực hiện chiến lược này đó là thiếu các dịch vụ tài chính phù hợp và đáp ứng được nhu cầu của hộ nghèo.

Nguồn thu nhập của hộ nghèo phụ thuộc chủ yếu vào nông nghiệp, do đó, bị ảnh hưởng đáng kể bởi thiên tai, dịch bệnh và giá cả. Điều này chứng tỏ, người nghèo dễ bị tổn thương khi có những cú sốc xảy ra. Để đối phó với những rủi ro cho các hộ nghèo thì việc mở rộng và tiếp cận tín dụng được xem như giải pháp hữu hiệu [93]. Cung cấp tín dụng một cách có hiệu quả cho hộ nghèo sẽ giúp họ đối phó với tính dễ tổn thương, xóa bỏ và làm giảm nhẹ tình trạng hộ gặp khó khăn trong thanh khoản (cả cho sản xuất và cho tiêu dùng) để họ có thể đưa ra những quyết định sản xuất và tiêu dùng tối ưu và do đó có thể giảm nghèo [94][95].

Mở rộng tín dụng cho các hộ 2 là một yếu tố quan trọng trong việc thúc đẩy sản xuất nông nghiệp và chuyển đổi, nó tạo thành một yếu tố thiết yếu của bất kỳ chiến lược giảm nghèo nào cho sự phát triển trong tương lai [87]. Nguồn cung tín dụng cho hộ nghèo ở Việt Nam hiện nay được cung cấp từ các nguồn chính thức, bán chính thức và phi chính thức, trong đó tín dụng chính thức chịu sự chi phối bởi Luật các tổ chức tín dụng số 47/2010/QH12, ngày càng phát triển, thể hiện ở tính đa dạng, nhiều thành phần sở hữu, và mở rộng về quy mô. Mạng lưới tín dụng chính thức cho vay đến hộ nghèo không chỉ ở Ngân hàng Chính sách Xã hội (NHCSXH), Quỹ tín dụng Nhân dân (QTDND), mà còn cả các tổ chức tài chính vi mô như TYM, CEP, M7, Thanh Hóa. Nguồn vốn, doanh số cho vay và dư nợ tín dụng trong những năm gần đây ngày càng tăng, đối tượng tiếp cận với nguồn vốn tín dụng cũng ngày càng được mở rộng [2].

Mặc dù đã có những thành công nhất định, song so với mức tín dụng chung của cả nền kinh tế, mức tín dụng cho lĩnh vực nông nghiệp - nông thôn nhất là cho hộ nghèo còn thấp, chưa đáp ứng được nhu cầu và mục tiêu phát triển của khu vực này. Người nghèo - những người yếu thế nhất trong xã hội vẫn gặp nhiều khó khăn trong việc tiếp cận với tín dụng chính thức [19]. Theo Báo cáo “Đặc điểm kinh tế nông thôn Việt Nam: B ng chứng từ điều tra hộ gia đình nông thôn tại 12 tỉnh của Việt Nam” được thực hiện năm 2016, các hộ nghèo nhất và dễ bị tổn thương nhất thường gặp khó khăn trong việc tiếp cận với tín dụng từ khu vực chính thức, chỉ có khoảng trên 28% hộ gia đình có ít nhất một khoản vay, trong khi có tới hơn 71% hộ không có khoản vay nào, ngoài ra cũng theo báo cáo vẫn có sự chênh lệch giữa các vùng trong việc tiếp cận tín dụng [83]. Trước đó, trong một nghiên cứu của Phạm Bảo Dương và Izumida năm 2002, nghiên cứu khả năng tiếp cận vốn tín dụng của hộ nông dân tại 3 tỉnh đại diện cho 3 vùng của Việt Nam là Ninh Bình, Quảng Ngãi, An Giang cũng chỉ ra r ng hơn 30% hộ nông dân không thể vay từ nguồn tín dụng chính thức [95].

Thái Nguyên là một tỉnh thuộc khu vực miền núi phía Bắc Việt Nam với 64,9% dân số, 69,7% lực lượng lao động và 93,37% số hộ nghèo tập trung ở khu vực nông thôn, miền núi, vùng đồng bào dân tộc thiểu số [17], thu nhập chính của 3 các hộ chủ yếu là từ các hoạt động trồng trọt, chăn nuôi nhỏ l với phương thức sản xuất đặc biệt là phương thức canh tác còn lạc hậu. Trong những năm qua hoạt động của mạng lưới tín dụng chính thức ở tỉnh Thái Nguyên tham gia vào việc cung cấp tín dụng cho hộ nghèo bao gồm NHCSXH, QTDND, Tổ chức tài chính vi mô Tình Thương (TYM) đã và đang phát triển cả về chiều rộng lẫn chiều sâu. Tuy nhiên, hoạt động của những mạng lưới này vẫn chưa đáp ứng được đầy đủ và kịp thời nhu cầu về vốn tín dụng cho hộ nghèo, đặc biệt từ QTDND và TYM. Nhiều hộ nghèo vẫn còn gặp nhiều khó khăn trong tiếp cận với các nguồn vốn tín dụng để phục vụ quá trình sản xuất, tạo thu nhập.

Số liệu tính toán được từ QTDND năm 2018 cho thấy mới chỉ có 265 hộ/tổng số 20.705 hộ nghèo (chiếm tỷ lệ 1,23%) tiếp cận được vốn vay của TCTD này [48][49][53], trong khi đó số hộ nghèo được tiếp cận được với nguồn vốn tín dụng của TYM là 2. Việc thực hiện các chương trình tín dụng đối với hộ nghèo trên địa bàn tỉnh đã đạt được nhiều kết quả, góp phần giảm tỉ lệ hộ nghèo qua các năm (tỉ lệ hộ nghèo năm 2010 là 20,57%, đến cuối năm 2018 giảm còn 6,39%), đời sống kinh tế ngày càng được cải thiện và nâng cao, an sinh xã hội ngày càng đảm bảo tốt hơn. Tuy nhiên, tỉ lệ hộ cận nghèo còn cao (7,66%) [13][17], nguy cơ tái nghèo luôn tồn tại, tính bền vững của các chương trình giảm nghèo chưa được khẳng định. Trong khi đó nhu cầu về vốn tín dụng của hộ nghèo là rất lớn, bởi vốn tín dụng không chỉ là một yếu tố đầu vào thông thường như hạt giống hay phân bón.

Vốn tín dụng giúp người nghèo nắm quyền kiểm soát các tài sản khác, giúp cho tiếng nói của họ có trọng lượng hơn trong các giao dịch kinh tế cũng như quan hệ xã hội. Nói cách khác, trong những thảo luận về phát triển kinh tế, tín dụng được xem như là một công cụ quan trọng để “tăng thế lực” cho người nghèo [21]. Câu hỏi đặt ra là thực trạng nhu cầu vay vốn tín dụng của hộ nghèo ở tỉnh Thái Nguyên như thế nào? Thực trạng phát triển tín dụng cho hộ nghèo trên địa bàn ra sao? Tại sao tỷ lệ hộ nghèo được tiếp cận vốn tín dụng còn thấp? Đâu là nguyên nhân? Giải pháp nào cần để phát triển tín dụng cho hộ nghèo nh m góp phần thực hiện thành công công cuộc giảm nghèo nhanh và bền vững trên địa bàn tỉnh đang là những câu hỏi đặt ra cần giải quyết. Vì vậy, việc nghiên cứu luận án: “Phát triển tín dụng cho hộ nghèo ở tỉnh Thái Nguyên” là rất cần thiết, có ý nghĩa cả về khoa học và thực tiễn hiện nay.

Mục tiêu nghiên cứu 2. Mục tiêu chung Đánh giá đúng thực trạng tín dụng cho hộ nghèo ở tỉnh Thái Nguyên, làm cơ sở đề xuất các giải pháp phát triển tín dụng cho hộ nghèo, tiến tới góp phần thực hiện thành công mục tiêu giảm nghèo đa chiều, giảm nghèo bền vững trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên trong giai đoạn tới. Mục tiêu cụ thể - Hệ thống hóa, làm sáng tỏ cơ sở lý luận và thực tiễn về phát triển tín dụng cho hộ nghèo. - Phân tích thực trạng phát triển tín dụng cho hộ nghèo; Phân tích các yếu tố ảnh hưởng tới phát triển tín dụng cho hộ nghèo; Đánh giá tác động của tín dụng lên mức sống của hộ nghèo trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên.

- Đề xuất các giải pháp nh m phát triển tín dụng cho hộ nghèo trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên trong giai đoạn tới. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu 3. Đối tượng nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu của luận án là phát triển tín dụng của các TCTD chính thức tham gia vào việc cung cấp tín dụng cho hộ nghèo trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên. Phạm vi nghiên cứu 3.

Phạm vi về không gian Luận án nghiên cứu trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên, trong đó tập trung vào ba TCTD chính thức cung cấp tín dụng cho hộ nghèo là NHCSXH, TYM, QTDND và chọn mẫu điều tra hộ nghèo tại 3 huyện: Võ Nhai, Phú Lương, Phú Bình. Phạm vi về thời gian Số liệu thứ cấp được thu thập trong giai đoạn 2010 - 2018. Số liệu sơ cấp được thực hiện điều tra năm 2017. Giải pháp, kiến nghị của luận án được đề xuất đến năm 2025, tầm nhìn đến năm 2030.

Phạm vi về nội dung 5 - Luận án tập trung phân tích các nội dung tăng trưởng tín dụng, chất lượng tín dụng, các loại hình tín dụng, tổ chức thể chế vận hành tín dụng, tiếp cận vốn tín dụng của hộ nghèo ở tỉnh Thái Nguyên. - Luận án phân tích, đánh giá tác động của tín dụng lên mức sống của hộ nghèo. Phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến phát triển tín dụng cho hộ nghèo ở tỉnh Thái Nguyên. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài - Hệ thống hóa những vấn đề lý luận về nghèo, hộ nghèo trong mối quan hệ với tín dụng, qua đó cung cấp một số cơ sở lý luận và thực tiễn về phát triển tín dụng cho hộ nghèo, đồng thời hoàn thiện thêm về phương pháp cần thiết cho những nghiên cứu tiếp theo.