Luận án phân tích kinh tế quản lý cầu nước sinh hoạt - Nghiên cứu tại Hà Nội

Tính cấp thiết của đề tài Nước có vai trò đặc biệt quan trọng đối với sự sinh trưởng, phát triển của con người và các loài sinh vật trên trái đất. Nước liên quan đến nhiều lĩnh vực sản xuất và là nền tảng phát triển kinh tế - xã hội của mỗi quốc gia. Vấn đề về nước, đặc biệt là nước sạch hiện nay đang trở nên bức thiết. Tổ chức Nông Lương Liên Hợp Quốc (FAO) cảnh báo năm 2025 sẽ có gần 2 tỷ người phải sống tại các khu vực khan hiếm nguồn nước và 2/3 cư dân trên hành tinh có thể bị thiếu nước, đặc biệt ở khu vực khan hiếm nước và khu đô thị.

Câu hỏi đặt ra là làm thế nào để quản lý hiệu quả, bền vững tài nguyên nước sạch để đáp ứng nhu cầu hiện tại và tương lai? Hội nghị Môi trường và Phát triển của Liên Hiệp Quốc vào tháng 6 năm 1992 đã đưa ra thảo luận vấn đề quản lý tài nguyên nước là một nội dung rất quan trọng và đã kết luận hai điểm mấu chốt là: “thông qua quản lý cầu, cơ chế giá cả và biện pháp điều phối để thực hiện phân bổ tài nguyên nước công bằng, hợp lý, thích hợp với điều kiện tự nhiên, kinh tế, xã hội” và “để nâng cao nhận thức của cộng đồng, cần tăng cường tuyên truyền giáo dục, thu phí nước, và các biện pháp kinh tế khác, triển khai rộng rãi cách dùng nước hợp lý, tiết kiệm” [34]. Như vậy, trong nhiều giải pháp quản lý tài nguyên nước thì giải pháp quản lý cầu nước được định hướng sẽ đem lại hiệu quả và bền vững. Đối với nhiều quốc gia trên thế giới, quản lý cầu nước giữ một vai trò quan trọng trong chiến lược quốc gia về tài nguyên nước. Việc thực hiện quản lý cầu nhằm tác động đến nhu cầu nước để đạt được mức tiêu thụ công bằng, hiệu quả và bền vững.

Quản lý cầu nước sử dụng các kỹ thuật, các chính sách, giải pháp khác nhau về quy định, công nghệ, kinh tế, giáo dục truyền thông hướng đến sử dụng nước tiết kiệm, hiệu quả và bền vững như: cơ cấu giá lũy tiến; chương trình tăng giá nước; chương trình quản lý thất thoát nước, dịch vụ tư vấn khách hàng, sử dụng các biện pháp khuyến khích để lắp đặt, trang bị các thiết bị tiết kiệm nước, tái sử dụng nước, sử dụng nước mưa hay các chương trình giáo dục tiết kiệm nước cho cộng đồng;… [65]. Kinh nghiệm của các quốc gia phát triển trên thế giới chỉ 2 ra rằng, việc chuyển hướng từ quản lý cung cấp nước (nỗ lực tìm các nguồn nước mới; nắn dòng, mở rộng và tăng cường xây đập, hồ chứa nước; xây thêm các trạm bơm nước ngầm, các nhà máy nước cấp và nước thải,.) sang quản lý cầu nước đã giúp giảm bớt đáng kể áp lực lên nguồn nước ngọt hữu hạn, góp phần sử dụng bền vững tài nguyên nước và đảm bảo công bằng giữa các đối tượng sử dụng nước. Với tốc độ đô thị hóa nhanh chóng như hiện nay, Việt Nam đang gặp phải nhiều thách thức trong lĩnh vực cung cấp nước sạch đô thị. Theo Báo cáo hiện trạng môi trường quốc gia năm 2016 thì ở các đô thị Việt Nam tỉ lệ dân được cấp nước sạch chỉ đạt 82%, còn 18% chưa được cấp nước sạch.

Hiện trạng sử dụng nước sinh hoạt ở nhiều đô thị đang tồn tại nhiều bất cập, cụ thể hiện tượng thất thoát còn diễn ra nhiều nơi, người dân sử dụng lãng phí, không có ý thức tiết kiệm nước,. làm cho nguồn nước ngày càng bị cạn kiệt, trong khi nhu cầu sử dụng nước sạch đô thị ngày càng gia tăng về số lượng và đòi hỏi cao về chất lượng. Một số giải pháp quản lý cầu NSHĐT đã bước đầu được áp dụng ở Việt Nam như giá nước lũy tiến, tăng giá nước, quản lý chống thất thoát nước, tái sử dụng nước sinh hoạt hay tuyên truyền giáo dục về sử dụng nước tiết kiệm hiệu quả. Hiện nay, chưa có nghiên cứu nào đánh giá hiệu quả của chương trình quản lý cầu NSHĐT, nên bài toán đặt ra là cần tiến hành phân tích kinh tế quản lý cầu NSHĐT để cân nhắc những lợi ích và chi phí, cả hiện tại và tương lai của các phương án.

Kết quả phân tích đánh giá hiệu quả quản lý cầu NSHĐT sẽ là cơ sở cung cấp thông tin giúp các nhà quy hoạch, các nhà quản lý ra quyết định phù hợp trong việc lựa chọn cách tiếp cận quản lý hiệu quả nhất. Hà Nội là thủ đô của Việt Nam và là thành phố lớn thứ hai của đất nước. Báo cáo Quy hoạch chung thủ đô Hà Nội đến năm 2030 và tầm nhìn đến năm 2050 đã đưa ra định hướng cấp nước đến năm 2030 là 90 – 100% dân số sử dụng nước sạch, trong đó bình quân cấp nước đô thị đạt 150 – 200 l/người/ ngày đêm. Tuy nhiên, chính quyền thành phố đang phải đối mặt với một số thách thức trong việc cung cấp đủ nước sinh hoạt cho người dân một cách bền vững, gồm: Thứ nhất, quá trình đô thị hóa và thách thức về sự gia tăng dân số đô thị Hà Nội làm tăng 3 nhu cầu về sử dụng nước sạch: Dân số năm 2015 là 7,7 triệu người.

Sự mở rộng địa giới hành chính của Hà Nội cùng với quá trình di dân tự do làm cho tốc độ gia tăng dân số 3,35% mỗi năm; Thứ hai, nhu cầu về chất lượng nước sạch ngày càng cao trong khi chất lượng nguồn cung suy giảm: Nguồn nước cấp cho nội thành Hà Nội chủ yếu là nguồn nước ngầm, tuy nhiên nguồn nước này đang phải đối mặt với tình trạng suy thoái, ô nhiễm, cạn kiệt. Bên cạnh đó, nguồn nước mặt ở các lưu vực sông đã và đang có nhiều vùng bị ô nhiễm do chất thải, nước sinh hoạt và nước thải từ sản xuất như sông Nhuệ, sông Đáy, ước tính ở Hà Nội một ngày đêm có từ 100.000 m3 nước thải công nghiệp không qua xử lý đổ trực tiếp ra các lưu vực. Các sông lớn như sông Hồng, sông Đà, sông Đáy lại là nguồn nước liên quốc gia, chịu tác động rất lớn về chất lượng và trữ lượng từ khu vực đầu nguồn và khó sử dụng chủ động; Thứ ba, nước sạch đang bị lãng phí và thất thoát rất lớn: Nước sạch sinh hoạt ở đô thị Hà Nội có tỉ lệ rò rỉ, thất thoát cao, năm 2015 tỉ lệ thất thoát nước sạch là 23% (trong khi tỷ lệ thất thoát nước sạch trung bình của cả nước là 25%) [4]. Các nguyên nhân của sự thất thoát, lãng phí là do hệ thống cấp nước và từ phía người sử dụng gây ảnh hưởng lớn đến vấn đề cung cấp nước sạch cho đô thị Hà Nội.

Xuất phát từ tình hình thực tiễn và với mong muốn cung cấp những dẫn liệu khoa học cho cơ quan quản lý nhà nước về tài nguyên nước tham khảo trong việc hoạch định các chính sách nhằm vừa bảo đảm quản lý, sử dụng nước bền vững, vừa có hiệu quả về kinh tế, nghiên cứu sinh lựa chọn thực hiện luận án với đề tài: “Phân tích kinh tế của quản lý cầu nƣớc sinh hoạt: nghiên cứu trên địa bàn Hà Nội". Mục tiêu nghiên cứu của luận án 2. Mục tiêu chung Xây dựng mô hình và quy trình phân tích kinh tế quản lý cầu NSHĐT, vận dụng nghiên cứu quản lý cầu NSHĐT tại nội thành Hà Nội nhằm đánh giá hiệu quả quản lý cầu NSHĐT và cung cấp thông tin phục vụ công tác quản lý nhà nước 4 hướng đến việc bảo đảm nhu cầu nước sạch của người dân đồng thời sử dụng tiết kiệm hiệu quả nguồn tài nguyên nước. Mục tiêu cụ thể Luận án sẽ tập trung các mục tiêu nghiên cứu cụ thể sau: Thứ nhất, luận giải và làm sáng tỏ những vấn đề lý luận và thực tiễn về quản lý cầu NSHĐT và phân tích kinh tế quản lý cầu NSHĐT; Thứ hai, đề xuất mô hình và quy trình phân tích kinh tế để đánh giá hiệu quả quản lý cầu NSHĐT phù hợp với điều kiện Việt Nam; Thứ ba, đánh giá các điều kiện áp dụng quản lý cầu NSHĐT tại Hà Nội và phân tích hiệu quả kinh tế của các phương án quản lý cầu NSHĐT tại Hà Nội; Thứ tƣ, đề xuất một số giải pháp và chính sách quản lý cầu nước sinh hoạt phù hợp với đô thị Hà Nội trong giai đoạn hiện tại và dự báo đến năm 2025.

Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu 3. Đối tượng nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu của luận án là cơ sở lý luận và thực tiễn của quản lý cầu NSHĐT; hiệu quả kinh tế của quản lý cầu NSHĐT tại các quận nội thành Hà Nội (liên quan trực tiếp là các hộ gia đình sử dụng nước sạch tại nội thành Hà Nội và Công ty nước sạch Hà Nội), trong đó tập trung nghiên cứu vận dụng mô hình phân tích kinh tế quản lý cầu NSHĐT. Phạm vi nghiên cứu Phạm vi nội dung: Luận án tập trung nghiên cứu cơ sở khoa học về quản lý cầu NSHĐT, mô hình và quy trình phân tích kinh tế quản lý cầu NSHĐT. Phạm vi thời gian: Việc phân tích kinh tế quản lý cầu NSHĐT được thực hiện với số liệu hiện trạng cho giai đoạn từ 2010 đến 2015, dự báo cho giai đoạn đến năm 2025.

Luận án lựa chọn giai đoạn nghiên cứu này căn cứ theo Quyết định 2147/2010/ QĐ-TTg ngày 24/11/2010 của Thủ tướng chính phủ về “Phê duyệt Chương trình quốc gia chống thất thoát, thất thu nước sạch đến năm 2025”. Giải pháp quản lý chống thất thoát là một trong những giải pháp quan trọng của quản lý cầu NSHĐT tại Hà Nội. 5 Phạm vi không gian: Nghiên cứu được tiến hành tại 3 quận trong 7 quận nội thành (cũ) của thành phố Hà Nội vì đây là khu vực tập trung đông dân cư, cầu về nước sạch rất lớn và gia tăng khá nhanh trong những năm qua, vượt quá khả năng cung của các nhà máy nước. Nội thành Hà Nội cũng là khu vực hầu hết người dân đã được tiếp cận với dịch vụ cung cấp nước máy, vì vậy có thể thu thập các số liệu thống kê về hoạt động cung cấp và sử dụng nước trong nhiều năm cũng như các tài liệu liên quan về quản lý cầu NSHĐT phục vụ cho nghiên cứu.