Luận án tiến sĩ: Khai thác tài nguyên thực vật rừng phục vụ phát triển bền vững tại tỉnh Lào Cai - Nguyễn Ngọc Huy

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI NGUYỄN NGỌC HUY KHAI THÁC TÀI NGUYÊN THỰC VẬT RỪNG PHỤC VỤ PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG TẠI TỈNH LÀO CAI LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ Hà Nội – 2022 luan an VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI NGUYỄN NGỌC HUY KHAI THÁC TÀI NGUYÊN THỰC VẬT RỪNG PHỤC VỤ PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG TẠI TỈNH LÀO CAI Ngành: Kinh tế phát triển Mã số: 9310105 LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: 1. Trần Ngọc Ngoạn 2. Nguyễn Thắng Hà Nội – 2022 luan an LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các số liệu nêu trong luận án là trung thực. Những kết luận khoa học của luận án chưa từng được công bố trong bất kỳ công trình nào khác.

Tác giả luận án Nguyễn Ngọc Huy luan an MỤC LỤC MỞ ĐẦU. 1 Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VỀ KHAI THÁC TÀI NGUYÊN THỰC VẬT RỪNG PHỤC VỤ PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG. Tình hình nghiên cứu ngoài nước. Tình hình nghiên cứu trong nước.

Nhận xét chung về các công trình hiện có và vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu. 35 Chương 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KINH NGHIỆM THỰC TIỄN VỀ KHAI THÁC TÀI NGUYÊN THỰC VẬT RỪNG PHỤC VỤ PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG. Cơ sở lý luận về khai thác tài nguyên thực vật rừng phục vụ phát triển bền vững. Các khái niệm có liên quan và nội dung về khai thác tài nguyên thực vật rừng phục vụ phát triển bền vững.

Các lý thuyết, cách thức, mô hình về thác tài nguyên thực vật rừng phục vụ phát triển bền vững. Tiêu chí đánh giá về khai thác tài nguyên thực vật rừng phục vụ phát triển bền vững. Các nhân tố ảnh hưởng đến khai thác tài nguyên thực vật rừng phục vụ phát triển bền vững. Kinh nghiệm thực tiễn về khai thác tài nguyên thực vật rừng phục vụ phát triển bền vững.

Kinh nghiệm quốc tế. Kinh nghiệm của một số địa phương ở Việt Nam. Các bài học rút ra đối với tỉnh Lào Cai. 72 Chương 3: THỰC TRẠNG KHAI THÁC TÀI NGUYÊN THỰC VẬT RỪNG PHỤC VỤ PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG TẠI TỈNH LÀO CAI.

Các đặc điểm tự nhiên, kinh tế-xã hội của tỉnh Lào Cai ảnh hưởng tới khai thác tài nguyên thực vật rừng phục vụ phát triển bền vững. Đặc điểm điều kiện tự nhiên. Đặc điểm kinh tế - xã hội của tỉnh Lào Cai. Thực trạng khai thác tài nguyên thực vật rừng tại tỉnh Lào Cai.

Các chính sách của Trung ương và tỉnh Lào Cai liên quan đến khai thác tài nguyên thực vật rừng. Thực trạng khai thác tài nguyên thực vật rừng xét theo biến động về quy mô và cơ cấu diện tích lâm nghiệp có rừng, diện tích rừng ở tỉnh Lào Cai. Thực trạng khai thác xét theo chủng loại - gỗ và lâm sản ngoài gỗ. Thực trạng khai thác tài nguyên thực vật rừng ở tỉnh Lào Cai từ điều tra, khảo sát thực tiễn tại một số địa điểm.

Khai thác tài nguyên thực vật rừng đối với một số sản phẩm từ tự nhiên. Một số mô hình khai thác tài nguyên thực vật rừng theo hướng phát triển bền vững ở tỉnh Lào Cai. Các kết quả của khai thác tài nguyên thực vật rừng phục vụ phát triển bền vững tại tỉnh Lào Cai. Bền vững về kinh tế.

Bền vững về tài nguyên và môi trường. Bền vững về xã hội. Đánh giá chung về khai thác tài nguyên thực vật rừng phục vụ phát triển bền vững tại tỉnh Lào Cai. Các kết quả đạt được.

Các hạn chế, yếu kém. Nguyên nhân của các hạn chế, yếu kém. 110 Chương 4: GIẢI PHÁP VỀ KHAI THÁC TÀI NGUYÊN THỰC VẬT RỪNG PHỤC VỤ PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG TẠI TỈNH LÀO CAI. Bối cảnh quốc tế và trong nước đến năm 2025, tầm nhìn đến năm 2035.

Bối cảnh quốc tế. Bối cảnh trong nước và ở tỉnh Lào Cai. Điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội, thách thức đối với khai tài nguyên thực vật rừng phục vụ phát triển bền vững tại tỉnh Lào Cai. Quan điểm, định hướng khai thác tài nguyên thực vật rừng phục vụ phát triển bền vững tại tỉnh Lào Cai.

Quan điểm của Nhà nước về khai thác tài nguyên thực vật rừng. Quan điểm của tác giả về khai thác tài nguyên thực vật rừng phục vụ phát triển bền vững tại tỉnh Lào Cai. Các giải pháp khai thác tài nguyên thực vật rừng phục vụ phát triển bền vững tại tỉnh Lào Cai đến năm 2025, tầm nhìn đến năm 2035. Các căn cứ đề xuất các giải pháp.

Đề xuất các giải pháp. 149 CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN. 151 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 173 Phụ lục 1: Các số liệu.

173 Phụ lục 2: Bảng hỏi điều tra hộ về khai thác tài nguyên thực vật rừng ở Lào Cai. 202 Phụ lục 3: Một số hình ảnh điều tra, khảo sát thực tiễn về khai thác tài nguyên thực vật rừng ở Lào Cai. 212 luan an DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT ASEAN : Hiệp hội các nước Đông Nam Á (Association of South East Asian Nations) CDM : Cơ chế phát triển sạch (Clean Development Mechanism) CIFOR : Trung tâm nghiên cứu lâm nghiệp quốc tế (Center for International Forestry Research) CPTPP : Hiệp định Đối tác toàn diện và tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (Comprehensive and Progressive Agreement for Trans-Pacific Partnership) DVMTR : Dịch vụ môi trường rừng FLEGT : Quản trị rừng và thương mại lâm sản (EU Forest Law Enforcement, Governance and Trade) FSC : Hội đồng quản trị rừng thế giới (Forest Stewardship Council) ITTO : Tổ chức gỗ nhiệt đới (International Tropical Timber Organization) LSNG : Lâm sản ngoài gỗ NNPTNT : Nông nghiệp và phát triển nông thôn PES : Chi trả dịch vụ môi trường rừng (Payments for environmental services) PTBV : Phát triển bền vững REDD+ : Giảm phát thải khí nhà kính từ mất rừng và suy thoái rừng (Reducing Emissions from Deforestation and Forest Degradation) SFM : Quản lý rừng bền vững (Sustainable Forest Management) UN : Liên hợp quốc (United Nations) UNEP : Chương trình môi trường Liên hợp quốc (United Nations Environment Programme) WB : Ngân hàng Thế giới (World Bank) luan an DANH MỤC CÁC BẢNG Bảng 1: Địa bàn và quy mô, cơ cấu mẫu khảo sát .1: Các biến sử dụng trong mô hình ước lượng .1: Diện tích rừng ở Lào Cai phân theo nguồn gốc rừng .2: Đặc điểm kinh tế - xã hội của các hộ trong mẫu khảo sát .3: Sản lượng khai thác một số loại tài nguyên thực vật rừng .4: Phương thức và mức độ khai thác tài nguyên thực vật rừng .5: Kết quả hồi quy về các nhân tố ảnh hưởng đến khai thác .6: Tiêu thụ các sản phẩm của cây lâm sản ngoài gỗ .7: Cơ cấu sản xuất lâm nghiệp trên địa bàn tỉnh Lào Cai .8: Thu nhập và số ngày công lao động từ khai thác .9: Tỷ lệ che phủ rừng trên địa bàn tỉnh Lào Cai .10: Sử dụng phân bón và thuốc bảo vệ thực vật trong trồng và chăm sóc các cây lâm sản ngoài gỗ .11: Tỷ lệ hộ nghèo theo thu nhập trên địa bàn tỉnh Lào Cai .12: Phân bổ chi trả dịch vụ môi trường rừng cho các đối tượng .13: Chuỗi giá trị một số loại tài nguyên thực vật rừng .1: Diễn biến khí hậu ở tỉnh Lào Cai .2: Thiệt hại do thiên tai trên địa bàn tỉnh Lào Cai .3: Ma trận phân tích SWOT đối với khai tài nguyên thực vật rừng phục vụ phát triển bền vững tại tỉnh Lào Cai .126 luan an MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Rừng là một trong những tài nguyên quan trọng phục vụ cho cuộc sống của con người.

Đây là nơi cung cấp những cây gỗ quý, cây thuốc,… cho con người. Do các lợi ích về kinh tế-xã hội, việc khai thác tài nguyên rừng ngày càng được con người quan tâm. Tài nguyên rừng đang từng ngày, từng giờ bị tàn phá và hệ quả là sự tái tạo, tính cân bằng tự nhiên của các cánh rừng gần như không còn nữa. Việc khai thác tài nguyên rừng trong đó có tài nguyên thực vật rừng ảnh hưởng tới tài nguyên và môi trường, cân bằng hệ sinh thái, đa dạng sinh học.

Việc khai thác tài nguyên thực vật rừng đặt ra các nguy cơ, thách thức về “lời nguyền tài nguyên”. Từ góc độ kinh tế, việc khai thác tài nguyên thực vật rừng đặt ra các nguy cơ, thách thức về “lời nguyền tài nguyên”. Tài nguyên thực vật rừng có vai trò quan trọng đối với cuộc sống của con người, sự phát triển kinh tế - xã hội của các vùng, miền, địa phương. Lào Cai là tỉnh có tài nguyên thực vật rừng phong phú, đa dạng và điều kiện tự nhiên thuận lợi cho phát triển lâm nghiệp.

Tài nguyên thực vật rừng có vị trí, vai trò quan trọng và việc khai thác tài nguyên thực vật rừng đóng góp vào phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh Lào Cai. Trong giai đoạn 2010-2020, khu vực nông, lâm nghiệp và thủy sản đóng góp khoảng 15,8% GRDP ở tỉnh Lào Cai; trong khu vực này, lâm nghiệp chiếm tới 11,9%. Trong ngành lâm nghiệp, khai thác gỗ và lâm sản ngoài gỗ chiếm tỷ trọng lớn nhất với 57,32%. Ngành lâm nghiệp trên địa bàn tỉnh Lào Cai thu hút giải quyết việc làm cho khoảng 20.

Thời gian qua, Lào Cai đã phát huy lợi thế và tiềm năng để phát triển ngành lâm nghiệp. Tuy nhiên, hoạt động khai thác tài nguyên thực vật rừng của tỉnh đã và đang đặt ra các nguy cơ đối với phát triển bền vững ở các cấp độ khác nhau. Việc khai thác tài nguyên rừng, đặc biệt là tài nguyên thực vật rừng, tình trạng chặt, phá rừng…đang là mối lo ngại lớn. Cho dù tỉnh Lào Cai đã đẩy mạnh công tác bảo vệ và phát triển rừng, với việc đẩy mạnh trồng rừng, diện tích rừng ở Lào Cai tăng từ 327.

Tuy diện tích rừng và tỷ lệ che phủ rừng có tăng nhưng chất lượng rừng chưa cao, tính đa dạng sinh học rừng tự nhiên bị suy giảm. Đáng chú ý là, hoạt động khai thác tài nguyên thực vật rừng đang đặt ra các nguy cơ, thách thức đối với phát triển bền vững trên cả 3 khía cạnh kinh tế, xã hội và môi trường. Việc khai thác hợp lý, hiệu quả tài nguyên thực vật rừng, phát huy nguồn lực kinh tế đặc thù của tỉnh miền núi với địa hình bị chia cắt như Lào Cai đang là bài toán khó tìm lời giải với các ngành, đặc biệt là kinh tế.