Luận án: Hoạt động kinh tế người Hoa huyện Lục Ngạn, tỉnh Bắc Giang hiện nay

Tính cấp thiết của đề tài Người Hoa là một thành viên trong đại gia đình 54 dân tộc ở Việt Nam. Trong nhiều thời điểm lịch sử khác nhau, người Hoa đã có những biến đổi mạnh mẽ về tên gọi, địa bàn cư trú, tập quán sinh sống, đặc điểm sinh kế. Nghiên cứu người Hoa góp phần quan trọng cho việc làm rõ những đặc điểm của một tộc người thiểu số sinh sống trên đất nước ta. Qua đó góp phần cung cấp những tư liệu mới có độ tin cậy làm luận cứ khoa học cho việc hoạch định và cụ thể hóa chính sách dân tộc của Đảng và Nhà nước, phục vụ công cuộc phát triển bền vững của các tộc người, trong đó có cộng đồng người Hoa ở huyện Lục Ngạn, tỉnh Bắc Giang.

Người Hoa vốn có hoạt động kinh doanh rất phát triển và tạo nên mạng lưới kinh doanh không chỉ trong phạm vi Việt Nam mà còn xuyên biên giới/xuyên quốc gia. Không giống như các dân tộc thiểu số khác, người Hoa có truyền thống tổ chức phường, hội, nghiệp đoàn trong kinh doanh từ khi mới đặt chân lên đất nước Việt Nam. Hình thức cho vay tín dụng, phân chia thị trường kinh doanh, tổ chức học nghề và đào tạo nghề, kinh doanh theo hình thức tập đoàn gia đình, quy tắc kinh doanh và phân công lao động trong tổ chức kinh doanh rất chặt chẽ, gắn bó mật thiết với thiết chế gia đình… là những đặc điểm rõ nét trong hoạt động kinh tế đem lại sự khác biệt của người Hoa so với những dân tộc khác. Sau diễn biến lịch sử quan trọng trong quan hệ Việt – Trung, đặc biệt là chiến tranh biên giới năm 1979, đại bộ phận người Hoa ở phía Bắc Việt Nam đã di tản đi nhiều nơi sinh sống lập nghiệp, tạo thành những luồng di dân mang quy mô quốc gia.

Trong bối cảnh đó có một bộ phận người Hoa quay trở về Trung Quốc, trở thành công dân của nước Cộng hòa nhân dân Trung Hoa; rất nhiều người Hoa di cư vào các tỉnh miền Trung và miền Nam Việt Nam; một bộ phận khác di cư sang nước thứ ba; nhưng cũng có không ít bộ phận người Hoa đã quyết định ở lại miền Bắc, trong đó có tỉnh Bắc Giang vì nhiều lý do khác nhau. Để có thể tiếp tục sinh sống, nhóm người Hoa ở lại 1 phía Bắc Việt Nam buộc phải thay đổi, một bộ phận thay đổi tộc danh, tìm kiếm những nguồn sinh kế thích ứng với hoàn cảnh hiện tại. Qúa trình biến đổi đó đã tạo ra sự khác biệt quan trọng giữa người Hoa phía Bắc và người Hoa tại miền Trung, miền Nam Việt Nam. Trong những năm gần đây, vấn đề người Hoa đã được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm đến, đặc biệt là người Hoa sinh sống tại các tỉnh phía Nam.

Có nhiều đặc điểm về lịch sử di cư, tộc danh, văn hóa gia đình, tín ngưỡng, trang phục, ẩm thực, luật tục, quan hệ gia đình, dòng họ, văn hóa Hoa thương… đã được các nhà nghiên cứu làm rõ. Tuy nhiên, nghiên cứu về sinh kế của người Hoa sinh sống ở phía Bắc Việt Nam, trong đó có tỉnh Bắc Giang trong bối cảnh kinh tế - xã hội hiện nay còn rất nhiều nội dung chưa được đề cập đến. Quan hệ cộng đồng, văn hóa, xã hội của nhóm người Hoa tại Lục Ngạn có những đặc điểm riêng biệt, tạo nên hoạt động kinh tế khác biệt so với người Hoa ở khu vực phía Nam rất cần được nghiên cứu làm rõ. Theo kết quả điều tra dân số và nhà ở của Tổng cục Thống kê ngày 01/9/2009, tỉnh Bắc Giang có 18.444 người Hoa.

Trong những năm gần đây, dân số người Hoa tại Bắc Giang liên tục tăng, so với năm 1999 tăng 1. Cho đến hết năm 2016, con số chính thức đã lên tới 21.318 nghìn người, chiếm 9,56% tổng dân số của tỉnh Bắc Giang [9, tr 3]. Phần lớn họ tham gia vào hoạt động nông nghiệp và phi nông nghiệp không thường xuyên. Do bản chất năng động trong sản xuất kinh doanh, thích ứng nhanh với cơ chế thị trường, nên việc làm ăn kinh tế của người Hoa tại Bắc Giang có hiệu quả, thu nhập bình quân đầu người thường cao hơn 1,1 -1,3 lần so với các dân tộc thiểu số khác, tỷ lệ hộ nghèo người Hoa thấp hơn bình quân chung của các dân tộc khác trên cùng địa bàn [8, tr.

Để làm rõ hơn nữa những vấn đề còn bỏ ngỏ, nghiên cứu sinh thực hiện luận án về đề tài Hoạt động kinh tế hiện nay của người Hoa ở huyện Lục Ngạn, tỉnh Bắc Giang với mong muốn làm sáng tỏ phần nào hoạt 2 động kinh tế của người Hoa tại tỉnh Bắc Giang mà cho đến nay còn chưa được đề cập đến ở những công trình nghiên cứu trước đó. Việc nghiên cứu hoạt động kinh tế của người Hoa tại huyện Lục Ngạn góp phần bổ sung thêm bằng chứng khoa học cả về lý luận và thực tiễn, giúp hiểu rõ hơn về người Hoa khu vực phía Bắc Việt Nam. Đồng thời nó cũng có ý nghĩa trong việc phân tích chính sách, giúp cho các nhà quản lý tại địa phương và trung ương thấu hiểu hơn về một tộc người có tốc độ thoát nghèo nhanh hơn các tộc người thiểu số khác trong những năm qua tại một địa phương cụ thể. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 2.

Mục đích nghiên cứu Tìm hiểu thực trạng các hoạt động kinh tế đang diễn ra, những giá trị văn hóa, quan hệ trong cộng đồng của người Hoa ở huyện Lục Ngạn đã có sự biến đổi để phát huy các nguồn lực nhằm mục tiêu phát triển kinh tế trong thời điểm hiện nay. Trên cơ sở đó, luận án đề xuất một số khuyến nghị, giải pháp nhằm hướng tới phát triển hoạt động kinh tế bền vững cho cộng đồng người Hoa tại huyện Lục Ngạn. Nhiệm vụ nghiên cứu Để đạt được mục đích nghiên cứu nêu trên, luận án đặt ra các nhiệm vụ cụ thể như sau: - Trình bày làm rõ cơ sở lý thuyết nghiên cứu về các hoạt động kinh tế của cộng đồng người Hoa sinh sống tại huyện Lục Ngạn, tỉnh Bắc Giang. - Nghiên cứu hoạt động kinh tế nông nghiệp, kinh tế phi nông nghiệp của người Hoa, trong đó xem xét trên những phương diện: lịch sử tộc người, quan hệ thân tộc, quan hệ đồng tộc, phong tục tập quán.đặc biệt là phương thức kinh doanh, hình thức hỗ trợ nhau trong phát triển kinh tế, thói quen chi tiêu của các hộ gia đình.

- Nghiên cứu làm rõ hoạt động kinh tế của người Hoa trong đóng góp với sự phát triển của kinh tế địa phương và những vấn đề đang còn tồn tại. 3 - Đề xuất một số giải pháp với các cơ quan quản lý địa phương và các nhà hoạch định chính sách nhằm phát triển kinh tế của người Hoa tại huyện Lục Ngạn, tỉnh Bắc Giang. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu 3. Đối tượng nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu của luận án là hoạt động kinh tế hiện nay của người Hoa ở huyện Lục Ngạn, tỉnh Bắc Giang.

“Người Hoa” được định danh bằng các giấy tờ tùy thân như: chứng minh thư nhân dân, giấy khai sinh, hộ khẩu, hộ tịch, giấy phép lái xe, học bạ. Các hoạt động kinh tế bao gồm hoạt động nông nghiệp và phi nông nghiệp đang diễn ra tại Lục Ngạn, do người Hoa tham gia trực tiếp hoặc gián tiếp. Phạm vi nghiên cứu - Về thời gian nghiên cứu: Luận án chủ yếu tập trung nghiên cứu các vấn đề liên quan đến hoạt động kinh tế của người Hoa từ thời điểm năm 1990 cho đến nay. Đây là thời điểm người Hoa tại huyện Lục Ngạn có những biến đổi trong hoạt động kinh tế so với những năm trước đó, đặc biệt là các hoạt động nông nghiệp theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa.

Bắt đầu từ năm 1990, cộng đồng người Hoa cũng như nhiều cộng đồng dân tộc khác sinh sống tại Lục Ngạn đưa cây vải Thiều vào trồng trên đất đồi thấp. Đây cũng là thời điểm đánh dấu bước phát triển quan trọng trong hoạt động kinh tế gắn với cây vải của cộng đồng người Hoa. Trong quá trình nghiên cứu, luận án có khảo cứu và truy hồi nghiên cứu đối với lịch sử tộc người Hoa gắn với lịch sử phát triển vùng đất Lục Ngạn để làm rõ hơn các luận điểm trong vấn đề nghiên cứu. Luận án cũng tiến hành đối sánh với các hoạt động kinh tế đã diễn ra trước thời điểm năm 1990 nhằm chỉ rõ những biến đổi về hoạt động kinh tế và hiệu quả của nó đối với đời sống của người Hoa.

- Về không gian nghiên cứu: Luận án nghiên cứu hoạt động kinh tế của người Hoa tại huyện Lục Ngạn, trong đó tập trung vào xã Tân Lập và xã Đồng Cốc. Đây là hai xã có tỷ lệ người Hoa sinh sống tập trung đông đảo trên địa bàn huyện Lục Ngạn. Tại đây, người Hoa có những hoạt động nông 4 nghiệp và phi nông nghiệp tương đối tiêu biểu cho hoạt động kinh tế chung của người Hoa tại huyện Lục Ngạn. - Nội dung nghiên cứu: Hoạt động kinh tế trong lĩnh vực nông nghiệp và phi nông nghiệp của người Hoa là đối tượng nghiên cứu của luận án.

Từ góc độ Nhân học kinh tế, người Hoa được xem xét trên những phương diện: lịch sử tộc người, quan hệ thân tộc, quan hệ đồng tộc, phong tục tập quán.đặc biệt là phương thức kinh doanh, hình thức hỗ trợ nhau trong phát triển kinh tế, thói quen chi tiêu của các hộ gia đình. Khác với cách nghiên cứu của Kinh tế học và Văn hóa học, luận án là sự tổng hòa của các yếu tố đa dạng nhưng thống nhất trong quan điểm về các hoạt động kinh tế nhằm phục vụ cho đời sống xã hội của người Hoa. Trên địa bàn nghiên cứu, có nhiều vấn đề tương đối phức tạp liên quan đến tộc danh, tộc người của nhóm Hoa này. Tuy nhiên, tác giả của luận án không hướng tới làm rõ hay giải quyết các vấn đề đó, mà tập trung tìm hiểu hoạt động kinh tế của họ, tìm kiếm mức độ ảnh hưởng của những hoạt động kinh tế đó đến đời sống của người Hoa tại tỉnh Bắc Giang.

Phƣơng pháp luận và phƣơng pháp nghiên cứu 4. Phương pháp luận Tác giả luận án đã xem xét và vận dụng các quan điểm duy vật biện chứng của chủ nghĩa Mác – Lênin về vật chất và ý thức; tư tưởng Hồ Chí Minh về chính sách dân tộc, tinh thần đại đoàn kết dân tộc; quan điểm của Đảng và Nhà nước về chính sách dân tộc, phát triển bền vững vùng kinh tế gắn với giữ gìn bản sắc tộc người.