Luận án tiến sĩ kinh tế: Giải pháp quản lý và khai thác du lịch sinh thái ở các vườn quốc gia Việt Nam theo hướng phát triển bền vững

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ QUỐC DÂN NGUYỄN VĂN HỢP GIẢI PHÁP QUẢN LÝ VÀ KHAI THÁC DU LỊCH SINH THÁI Ở CÁC VƯỜN QUỐC GIA VIỆT NAM THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG (NGHIÊN CỨU ĐIỂM VQG CÚC PHƯƠNG) LUẬN ÁN TIẾN SỸ KINH TẾ Hà Nội, năm 2014 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ QUỐC DÂN NGUYỄN VĂN HỢP GIẢI PHÁP QUẢN LÝ VÀ KHAI THÁC DU LỊCH SINH THÁI Ở CÁC VƯỜN QUỐC GIA VIỆT NAM THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG (NGHIÊN CỨU ĐIỂM VQG CÚC PHƯƠNG) Chuyên ngành: Quản lý kinh tế (Kinh tế Du lịch) Mã số: 62 34 04 10 LUẬN ÁN TIẾN SỸ KINH TẾ Người hướng dẫn khoa học PGS. Nguyễn Đình Hòa TS. Lê Thị Lan Hương Hà Nội, năm 2014 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan Luận án: Giải pháp quản lý và khai thác du lịch sinh thái ở các vườn quốc gia Việt Nam theo hướng phát triển bền vững (Nghiên cứu điểm VQG Cúc Phương) là công trình nghiên cứu độc lập của tôi, do chính tôi hoàn thành. Các tài liệu tham khảo, trích dẫn; Các số liệu thống kê phục vụ mục đích nghiên cứu của công trình này là trung thực, có nguồn gốc rõ ràng.

Nghiên cứu sinh Nguyễn Văn Hợp LỜI CẢM ƠN Trước hết, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn đến Ban giám hiệu, quý Thầy/Cô trong khoa Du lịch và Khách sạn, Viện Sau đại học – trường Đại học Kinh tế quốc dân Hà Nội đã giảng dạy, trang bị kiến thức cho tôi trong toàn khóa học; Ban giám hiệu, Ban chủ nhiệm khoa Kinh tế và QTKD – trường Đại học Lâm nghiệp đã tạo điều kiện cho tôi được tham gia khóa học. Tôi xin trân trọng cám ơn PGS. Nguyễn Đình Hòa và TS. Lê Thị Lan Hương đã tận tình hướng dẫn và đóng góp những ý kiến quý báu cho tôi trong quá trình hoàn thiện Luận án.

Xin chân thành cám ơn Ban quản lý các VQG trực thuộc Bộ NN&PTNT và đặc biệt là Ban quản lý VQG Cúc Phương, các chuyên gia, bạn bè, đồng nghiệp và những người có liên quan đã cung cấp tài liệu và tạo mọi điều kiện thuận lợi cho tôi hoàn thành Luận án. Sau cùng, xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành đến gia đình đã động viên, giúp đỡ tôi trong quá trình học tập. Hà Nội, ngày tháng năm 2014 Nghiên cứu sinh Nguyễn Văn Hợp MỤC LỤC DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT .v DANH MỤC SƠ ĐỒ, BẢNG BIỂU.vi LỜI MỞ ĐẦU. Tính cấp thiết của đề tài.

Mục tiêu nghiên cứu. Nhiệm vụ và câu hỏi nghiên cứu. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu. Tổng quan nghiên cứu và những đóng góp mới của luận án.

Kết cấu của luận án .13 CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIẾN VỀ QUẢN LÝ, KHAI THÁC DU LỊCH SINH THÁI Ở CÁC VƯỜN QUỐC GIA THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG. Lý luận cơ bản về du lịch và phát triển du lịch bền vững. Những vấn đề chung về du lịch. Phát triển du lịch bền vững.

Lý luận cơ bản về du lịch sinh thái. Khái niệm du lịch sinh thái. Những đặc trưng của du lịch sinh thái. Du lịch sinh thái và phát triển bền vững.

Quản lý và khai thác du lịch sinh thái tại các vườn quốc gia. ối quan hệ giữa du lịch sinh thái và các vườn quốc gia. Hoạt động quản lý, khai thác du lịch sinh thái ở các vườn quốc gia. Kinh nghiệm phát triển du lịch sinh thái và quản lý vườn quốc gia trên thế giới.

Kinh nghiệm phát triển du lịch sinh thái. Kinh nghiệm quản lý các vườn quốc gia. Bài học kinh nghiệm về quản lý, khai thác du lịch sinh thái ở các vườn quốc gia.49 Kết luận chương 1 .50 CHƯƠNG 2 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. Mô hình nghiên cứu.

Phương pháp luận trong nghiên cứu luận án. Nguồn dữ liệu. Phương pháp thu thập và xử lý dữ liệu.56 Kết luận chương 2 .63 CHƯƠNG 3 THỰC TRẠNG QUẢN LÝ, KHAI THÁC DU LỊCH SINH THÁI Ở CÁC VƯỜN QUỐC GIA VIỆT NAM VÀ VƯỜN QUỐC GIA CÚC PHƯƠNG. Hoạt động du lịch sinh thái hiện nay tại các vườn quốc gia Việt Nam.

Tài nguyên du lịch sinh thái ở các vườn quốc gia Việt Nam. Thực trạng quản lý, khai thác du lịch sinh thái ở vườn quốc gia Việt Nam. Nhận xét chung về quản lý, khai thác du lịch sinh thái ở vườn quốc gia Việt Nam. Giới thiệu về vườn quốc gia Cúc Phương.

Lịch sử hình thành vườn quốc gia Cúc Phương. Chức năng, nhiệm vụ của vườn quốc giaG Cúc Phương. Điều kiện phát triển du lịch sinh thái vườn quốc gia Cúc Phương. Tài nguyên du lịch tự nhiên.

Tài nguyên du lịch nhân văn. Điều kiện cơ sở hạ tầng. Thực trạng tổ chức quản lý tại vườn quốc gia Cúc Phương. Mô hình tổ chức quản lý.

Đặc điểm lao động của vườn quốc gia Cúc Phương. Thực trạng khai thác du lịch sinh thái tại vườn quốc gia Cúc Phương. Cơ sở vật chất k thuật phục vụ du lịch. Các hoạt động du lịch chủ yếu tại vườn quốc gia Cúc Phương.

Thị trường khách du lịch của vườn quốc gia Cúc Phương. Sự tham gia của cộng đồng địa phương trong khai thác DLST. Sự tham gia của các doanh nghiệp du lịch trong khai thác DLST. Kết quả kinh doanh DLST của vườn quốc gia Cúc Phương.

Thuận lợi, khó khăn trong quản lý và khai thác du lịch sinh thái ở vườn quốc gia Cúc Phương .104 Kết luận chương 3.104 CHƯƠNG 4 MỘT SỐ GIẢI PHÁP QUẢN LÝ VÀ KHAI THÁC DU LỊCH SINH THÁI Ở CÁC VƯỜN QUỐC GIA VÀ VƯỜN QUỐC GIA CÚC PHƯƠNG THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG. Chiến lước phát triển du lịch Việt Nam. Giải pháp quản lý các vườn quốc gia. Quan điểm quản lý về vai trò của rừng và vườn quốc gia.

Giải pháp thực hiện. Giải pháp khai thác du lịch sinh thái bền vững ở các vườn quốc gia. Mô hình phát triển DLST bền vững cho các vườn quốc gia. Nhóm giải pháp tới Ban quản lý vườn quốc gia.

Nhóm giải pháp tới cộng đồng địa phương. Nhóm giải pháp tới các công ty du lịch. Nhóm giải pháp tới khách du lịch. Một số kiến nghị.

Đối với các cơ quan quản lý nhà nước. Đối với các vườn quốc gia.141 Kết luận chương 4.144 DANH MỤC NHỮNG CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI.147 TÀI LIỆU THAM KHẢO.148 PHỤ BIỂU 01:Phiếu phỏng vấn khách du lịch.154 PHỤ BIỂU 02:Phiếu thăm dò người dân địa phương.158 PHỤ BIỂU 03: Phiếu thăm dò ý kiến ban quản lý VQG.161 PHỤ BIỂU 04: Các VQG Việt Nam.162 PHỤ BIỂU 05: Mức sẵn lòng chi trả của du khách.163 iv DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT BTTN: Bảo tồn thiên nhiên BT: Bảo tồn CBVC: Cán bộ viên chức LĐHĐ: Lao động hợp đồng DL: Du lịch DLST: Du lịch sinh thái DLST&GDMT: Du lịch sinh thái và giáo dục môi trường NN&PTNT: Nông nghiệp và phát triển nông thôn TNHHMTV: Trách nhiệm hữu hạn một thành viên WTP: ức sẵn lòng chi trả VQG: Vườn quốc gia UNWTO: Tổ chức du lịch thế giới UBND: Ủy ban nhân dân v DANH MỤC SƠ ĐỒ, BẢNG BIỂU CÁC BẢNG Bảng 1. Tổng hợp một số khái niệm về DLST. Những điểm khác biệt giữa nghiên cứu định tính và định lượng.

Nội dung, câu hỏi nghiên cứu và các khoản mục điều tra khách. Nội dung, câu hỏi nghiên cứu và các khoản mục điều tra HGD. ột số chỉ tiêu về đa dạng sinh học tại các VQG.2: Cơ cấu các nguồn thu từ khách du lịch năm 2009. : Cơ cấu các nguồn kinh phí thường xuyên giai đoạn 2006-2009 của các VQG trực thuộc Bộ NN&PTNT…………….4: Trình độ đội ngũ lao động VQG Cúc Phương năm 2011.5: Số lượng phòng nghỉ ở Trung tâm DLST&GDMT…….6: Đánh giá của khách du lịch du lịch VQG Cúc Phương….7: Tổng hợp ý kiến người dân về ảnh hưởng của du lịch.8: Cơ cấu doanh thu từ hoạt động du lịch…………….1: ức sẵn lòng trả thêm phí vào của VQG Cúc Phương….1: Cơ cấu du khách đến VQG Cúc Phương….

Cơ cấu độ tuổi của du khách………………. Cơ cấu nghề nghiệp của du khách………….1: Sơ đồ quản lý các VQG trực thuộc Bộ NN&PTNT….2: Sơ đồ quản lý các VQG trực thuộc các tỉnh ………….3: Sơ đồ tổ chức của các VQG trực thuộc Bộ NN&PTNT….4: Sơ đồ tổ chức của các VQG trực thuộc các Tỉnh………….5: Cơ cấu tổ chức của VQG Cúc Phương.1: Cơ cấu đồng quản lý tài nguyên rừng VQG.2: Mô hình phát triển DLST theo hướng bền vững tại VQG.3: Đề xuất mô hình tổ chức VQG – Phương án 1…………….4: Đề xuất mô hình tổ chức VQG – phương án 2…………. Các yếu tố cấu thành điểm đến du lịch.1: Mô hình nghiên cứu….1: Đường cầu WTP của khách đến VQG Cúc Phương.122 vii LỜI MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Trong những năm gần đây, theo tổ chức du lịch thế giới (UNWTO), Du lịch sinh thái (DLST) đã và đang phát triển rất nhanh ở nhiều nước trên thế giới và thu hút được ngày càng nhiều sự chú ý của các tầng lớp trong xã hội, đặc biệt là những người có nhu cầu về vãn cảnh, khám phá thiên nhiên và tìm hiểu sự đa dạng hệ sinh thái, động thực vật cũng như tính độc đáo, đặc thù của văn hóa bản địa gắn liền với tài nguyên du lịch đó.

Sự phát triển của DLST một mặt mang lại việc làm, thu nhập và lợi nhuận cho địa phương và quốc gia nhất là ở những vùng hẻo lánh, xa xôi, vùng nông thôn - nơi có những khu bảo tồn, phong cảnh thiên nhiên đẹp và nét văn hóa địa phương đặc thù; mặt khác vẫn bảo vệ được môi trường tự nhiên, sự đa dạng sinh học và văn hóa địa phương. Hơn thế, DLST góp phần quan trọng trong việc phát triển cộng đồng, giáo dục môi trường, văn hóa, lịch sử và các hoạt động giải trí. Vì thế, ở nhiều nước trong khu vực và trên thế giới, DLST đã trở thành một loại hình kinh doanh có hiệu quả cho việc bảo vệ môi trường sinh thái, bằng việc làm giảm sức ép đến sự khai thác nguồn tài nguyên cho nhu cầu dịch vụ du lịch của khách du lịch và dân cư địa phương. Ở Việt Nam, DLST là lĩnh vực được nghiên cứu từ giữa thập kỷ 90 của thế kỷ XX.

Ngày nay, DLST càng được quan tâm của các cấp, các ngành trong bối cảnh phát triển du lịch trở thành một ngành kinh tế mũi nhọn và càng trở nên quan trọng hơn khi du lịch trở thành chiến lược của quốc gia và được nhiều người biết đến. Các Vườn quốc gia (VQG) và khu bảo tồn thiên nhiên khu (BTTN) là nơi tập trung đa dạng sinh học cao, trong đó có nhiều loài động - thực vật đặc hữu, quý hiếm và có khả năng hấp dẫn du khách.