Luận án Tiến sĩ: Chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế Hà Nam theo phát triển bền vững

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI ĐINH QUỐC TUYỀN CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU NGÀNH KINH TẾ TỈNH HÀ NAM THEO HƢỚNG PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ Hà Nội - 2024 VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI ĐINH QUỐC TUYỀN CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU NGÀNH KINH TẾ TỈNH HÀ NAM THEO HƢỚNG PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG Ngành: Quản lý kinh tế Mã số: 9.10 LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ NGƢỜI HƢỚNG DẪN: 1. Nguyễn Thị Tố Quyên 2. Lƣu Ngọc Trịnh Hà Nội - 2024 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan bản luận án là công trình nghiên cứu của riêng tôi và chƣa đƣợc công bố trong bất cứ một công trình nghiên cứu nào. Các số liệu, kết quả nêu trong luận án là trung thực và có nguồn gốc rõ ràng.

Hà Nội, ngày 25 tháng 03 năm 2024 TÁC GIẢ LUẬN ÁN Đinh Quốc Tuyền i LỜI CẢM ƠN Để có thể hoàn thiện Luận án này, em xin gửi lời biết ơn sâu sắc tới TS. Nguyễn Thị Tố Quyên và PGS. Lƣu Ngọc Trịnh đã luôn tận tâm, nhiệt tình hƣớng dẫn, chỉ bảo, động viên và đồng hành cùng em trong suốt quá trình nghiên cứu và hoàn thành luận án. Tác giả cũng xin cảm ơn các Thầy/ Cô giáo khoa Khoa học quản lý, phòng Quản lý đào tạo, Học viện Khoa học xã hội đã luôn quan tâm và hƣớng dẫn các quy trình, thủ tục theo quy định cho tác giả.

Tác giả xin đƣợc chân thành cảm ơn các Thầy/ Cô giáo tại các Hội đồng đánh giá các cấp đã góp ý, phản biện, động viên và chỉ dẫn cho tác giả để từng bƣớc hoàn thiện luận án này. Xin trân trọng cảm ơn tập thể lãnh đạo và các cán bộ, nhân viên của Tổng cục thống kê, Cục thống kê tỉnh Hà Nam, các sở, ban ngành, doanh nghiệp của tỉnh Hà Nam đã hỗ trợ tác giả trong việc thu thập các tài liệu của luận án. Cuối cùng, tác giả xin đƣợc gửi lòng tri ân sâu sắc tới gia đình, bạn bè, đồng nghiệp đã luôn quan tâm, động viên và khích lệ cho tác giả có thêm động lực phấn đấu để hoàn thành luận án này. Xin trân trọng cảm ơn! Hà Nội, ngày 25 tháng 03 năm 2024 TÁC GIẢ LUẬN ÁN Đinh Quốc Tuyền ii MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN.

ii MỤC LỤC. iii DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT. iv DANH MỤC BẢNG. vi DANH MỤC HÌNH.

vii PHẦN MỞ ĐẦU. TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN CHỦ ĐỀ LUẬN ÁN. Tình hình nghiên cứu trên thế giới. Tình hình nghiên cứu ở Việt Nam.

Nhận xét chung. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KINH NGHIỆM THỰC TIỄN VỀ CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU NGÀNH KINH TẾ THEO HƢỚNG PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG TẠI MỘT ĐỊA PHƢƠNG CẤP TỈNH. Cơ sở lý luận về chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế theo hƣớng phát triển bền vững. Kinh nghiệm thực tiễn về chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế theo hƣớng phát triển bền vững của một số tỉnh thành ở Việt Nam.

Một số bài học kinh nghiệm rút ra đối với chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế theo hƣớng phát triển bền vững ở tỉnh Hà Nam. THỰC TRẠNG CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU NGÀNH KINH TẾ THEO HƢỚNG PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG CỦA TỈNH HÀ NAM GIAI ĐOẠN 2010 – 202375 3. Đặc điểm, điều kiện tự nhiên và kinh tế xã hội của tỉnh Hà Nam. Thực trạng chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế của tỉnh Hà Nam theo hƣớng phát triển bền vững giai đoạn 2010 - 2023.

Một số yếu tố cơ bản ảnh hƣởng tới quá trình chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế theo hƣớng phát triển bền vững của tỉnh Hà Nam. Đánh giá tính bền vững của quá trình chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế tại tỉnh Hà Nam. Những tồn tại, hạn chế và nguyên nhân. GIẢI PHÁP THÚC ĐẨY CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU NGÀNH KINH TẾ THEO HƢỚNG PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG Ở TỈNH HÀ NAM ĐẾN NĂM 2030 VÀ TẦM NHÌN ĐẾN 2050.

Những cơ hội và thách thức đặt ra đối với quá trình chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế theo hƣớng phát triển bền vững của tỉnh Hà Nam trong bối cảnh mới. Giải pháp thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế theo hƣớng phát triển bền vững tại tỉnh Hà nam. 169 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN. 171 TÀI LIỆU THAM KHẢO.

183 DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT TỪ VIẾT TẮT GIẢI NGHĨA BVMT Bảo vệ môi trƣờng CDCCNKT Chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế CDCCKT Chuyển dịch cơ cấu kinh tế CCKT Cơ cấu kinh tế CCNKT Cơ cấu ngành kinh tế CN Công nghiệp CSHT Cơ sở hạ tầng CNC Công nghệ cao CNH - HĐH Công nghiệp hóa - Hiện đại hóa DN DN DV Dịch vụ ĐMST Đổi mới sáng tạo ĐBSH Đồng bằng Sông Hồng ĐBSH Đồng bằng song Hồng GTGT Giá trị gia tăng HĐND Hội đồng nhân dân KCN Khu công nghiệp KHCN Khoa học công nghệ KT Kinh tế LLLĐ Lực lƣợng lao động MT Môi trƣờng NNL Nguồn nhân lực NCN Ngành công nghiệp NDV Ngành dịch vụ NGTK Niên giám thống kê NNN Ngành nông nghiệp iv NSLĐ Năng suất lao động PTBV Phát triển bền vững SXCN Sản xuất công nghiệp PTKT-XH Phát triển kinh tế - xã hội TTKT – XH Tăng trƣởng kinh tế - xã hội TTKT Tăng trƣởng kinh tế TMĐT Thƣơng mại điện tử XH Xã hội VH-XH Văn hóa- xã hội v DANH MỤC BẢNG Bảng 3. Tỉ trọng trong cơ cấu ngành kinh tế của tỉnh Hà Nam giai đoạn 2010 - 2023. Cơ cấu lao động tỉnh Hà Nam giai đoạn 2010 - 2023. Tăng trƣởng giá trị gia tăng ngành nông nghiệp.

Cơ cấu giá trị sản xuất nông nghiệp tỉnh Hà Nam giai đoạn 2010 - 2023 (%). Cơ cấu nội bộ ngành nông nghiệp tỉnh Hà Nam. Cơ cấu lao động nội bộ ngành nông nghiệp (theo GRDP). Năng suất lao động ngành công nghiệp.

Cơ cấu kinh tế nội bộ ngành công nghiệp (theo GRDP). Cơ cấu giá trị nội bộ ngành dịch vụ tỉnh Hà Nam (theo GRDP) .10 Tăng trƣởng GRDP tỉnh Hà Nam (%/năm). Quy mô kinh tế của tỉnh Hà Nam (đơn vị: nghìn tỉ đồng). Xếp hạng quy mô GRDP của tỉnh trong vùng.

Tỷ trọng các ngành của tỉnh Hà Nam trong vùng ĐBSH và cả nƣớc. Năng suất lao động tỉnh Hà Nam (triệu đồng; giá hiện hành) .118 vi DANH MỤC HÌNH Hình 2. Phát triển bền vững. Cơ cấu ngành kinh tế tỉnh Hà Nam giai đoạn 2010 – 2023.

Tốc độ CDCCNKT tỉnh Hà Nam tính trung bình giai đoạn 2010 - 2023. Tốc độ tăng NSLĐ ngành nông nghiệp Hà Nam. Tỷ trọng đóng góp của NNN tỉnh Hà Nam trong NNN của khu vực ĐBSH và cả nƣớc. Chỉ số sản xuất công nghiệp của tỉnh Hà Nam so với vùng ĐBSH và cả nƣớc giai đoạn 2010 - 2023.

Tăng trƣởng ngành DV giai đoạn 2010 – 2023 .92 vii PHẦN MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế là một trong những nội dung quan trọng và là yêu cầu tất yếu khách quan đối với phát triển kinh tế của mỗi quốc gia cũng nhƣ mỗi địa phƣơng. Quá trình chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế (CDCCNKT) giúp Nhà nƣớc phân phối nguồn lực hợp lý cho từng ngành kinh tế, đặc biệt cho phép khai thác tối đa thế mạnh tự nhiên, kinh tế - xã hội (KT-XH) của mỗi địa phƣơng. Trong khi đó, việc tập trung xây dựng, tổng hợp những nguồn lực quốc gia là cơ sở để đẩy mạnh tăng trƣởng nhanh và bền vững.

Nếu quá trình chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế (CCNKT) tạo ra một cơ cấu kinh tế (CCKT) hợp lý, phù hợp với xu thế kinh tế chính trị của khu vực và thế giới thì nó có khả năng tạo ra một quá trình tái sản xuất mở rộng, cởi trói và khai thác đƣợc các nguồn lực kinh tế, đáp ứng đƣợc yêu cầu hội nhập quốc tế và tạo ra sự phát triển cân đối, bền vững. Chuyển dịch cơ cấu ngành kinnh tế theo hƣớng phát triển bền vững (PTBV) là làm mới cơ cấu ngành kinh tế theo hƣớng hiện đại kết hợp với theo đuổi mục tiêu đảm bảo PTBV. Đây là con đƣờng tất yếu đã đƣợc Đảng và Nhà nƣớc Việt Nam đặt ra để thoát khỏi tình trạng lạc hậu, chậm phát triển. Giai đoạn 2010-2023 là một giai đoạn có ý nghĩa đặc biệt đối với lịch sử phát triển kinh tế Việt Nam, có nhiệm vụ triển khai quyết liệt đồng thời ba vấn đề: cải thiện vị thế nƣớc đang phát triển đến mức nào, có hoàn tất đƣợc quá trình đổi mới không, có đáp ứng đƣợc tính hội nhập và phát triển bền vững hay không.

Hiện nay, nhìn vào thực tiễn sau gần 40 năm đổi mới và mở cửa, kinh tế Việt Nam đã đạt đƣợc nhiều thành tựu quan trọng, từ một nƣớc nông nghiệp (NN) lạc hậu dần trở thành nƣớc có thu nhập thuộc nhóm trung bình. Cơ cấu ngành kinh tế đã chuyển dịch theo hƣớng tích cực: từ sản xuất nông nghiệp là chính, dần chuyển dịch thành cơ cấu công nghiệp (CN) - dịch vụ (DV) - nông nghiệp (NN), hƣớng tới trở thành một nƣớc công nghiệp có cơ cấu kinh tế mở, hội nhập sâu vào nền kinh tế toàn cầu. Mặc dù vậy, để không bị tắc nghẽn trong “bẫy thu nhập trung bình”, Việt Nam không còn con đƣờng nào khác ngoài con đƣờng phải tái cấu trúc nền kinh tế theo hƣớng tăng trƣởng dựa trên năng suất ngày 1 càng cao trên cơ sở ứng dụng khoa học công nghệ (KHCN), tri thức ngày càng nhiều, tham gia sâu hơn, chủ động hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu. Hơn nữa, với những yếu kém mang tính cơ cấu trong nội bộ nền kinh tế Việt Nam thì yêu cầu chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế theo hƣớng tăng năng suất, hiệu quả và bền vững với sức cạnh tranh cao đã trở thành cấp thiết và bắt buộc.

Tuy nhiên, quá trình chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế thời gian qua của Việt Nam còn bộc lộ nhiều bất cập nhƣ: tỷ trọng công nghiệp công nghệ cao và công nghiệp chế biến tăng chậm, tỷ trọng các ngành dịch vụ có giá trị gia tăng (GTGT) cao còn thấp, giá trị gia tăng trong giá trị sản phẩm không cao, nền kinh tế dựa nhiều vào nguồn tài nguyên sẵn có đang gây một số ảnh hƣởng tiêu cực tới mục tiêu phát triển bền vững của đất nƣớc.