Luận án TS: Chuyển biến Kinh tế Xã hội Làng Vạn Phúc, Hà Đông (1904-1945) - Lê Thị Hoa

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI LÊ THỊ HOA CHUYỂN BIẾN KINH TẾ, XÃ HỘI CỦA LÀNG VẠN PHÚC, HÀ ĐÔNG (1904 - 1945) Chuyên ngành: Lịch sử Việt Nam Mã số: 62 22 03 13 LUẬN ÁN TIẾN SĨ SỬ HỌC Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS PHẠM XANH HÀ NỘI, 2017 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các số liệu nêu trong luận án là trung thực. Những kết luận khoa học của luận án chưa từng được công bố trong bất kỳ công trình nào khác. Tác giả luận án Lê Thị Hoa MỤC LỤC MỞ ĐẦU .1 Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI. Tổng quan tình hình nghiên cứu vấn đề.

Những công trình nghiên cứu về làng xã cổ truyền. Nhóm các công trình nghiên cứu về làng nghề và nghề tiểu thủ công nghiệp Việt Nam. Nhóm các công trình liên quan về lịch sử và chế độ khai thác thuộc địa của Pháp từ nửa sau thế kỷ XIX - 1945. Nhóm các công trình nghiên cứu về làng Vạn Phúc.

Tư liệu khảo sát thực địa. Những vấn đề đặt ra cần tiếp tục nghiên cứu .22 Chương 2: CHUYỂN BIẾN KINH TẾ LÀNG VẠN PHÚC, HÀ ĐÔNG (1904 – 1945). Khái quát lịch sử làng Vạn Phúc. Quá trình hình thành và phát triển của làng Vạn Phúc.

Đặc điểm kinh tế làng Vạn Phúc trước 1904. Chuyển biến kinh tế làng Vạn Phúc (1904 - 1945 ). Những yếu tố tác động đến chuyển biến kinh tế làng Vạn Phúc ( 1904 – 1945). Chuyển biến về kinh tế nông nghiệpVạn Phúc (1904 – 1945).

Chuyển biến kinh tế tiểu thủ công nghiệp ở Vạn Phúc (1904 – 1945).Sự xuất hiện kinh tế thương nghiệp làng Vạn Phúc( 1904 – 1945). Các nghề khác ở làng Vạn Phúc. Mối quan hệ kinh tế giữa làng Vạn Phúc với các vùng phụ cận.69 Tiểu kết chương 2 .74 Chương 3: CHUYỂN BIẾN XÃ HỘI, VĂN HÓA LÀNG VẠN PHÚC (1904 - 1945) .1 Đặc điểm xã hội ,văn hóa Vạn Phúc trước 1904. Những yếu tố tác động đến chuyển biến xã hội, văn hóa.

Chính sách cải lương hương chính .Tác động của nghề dệt đến đời sống nhân dân làng Vạn Phúc .Chuyển biến về xã hội ở làng Vạn Phúc .1 Tổ chức bộ máy hành chính và các thiết chế xã hội làng Vạn Phúc.Sự chuyển biến và xuất hiện giai tầng mới trong xã hội làng Vạn Phúc. Thái độ ứng xử của cư dân làng Vạn Phúc với thực dân Pháp. Chuyển biến về văn hóa ở Vạn Phúc. Phong tục tập quán và lễ hội .2 Chuyển biến về giáo dục.123 Tiểu kết chương 3 .126 Chương 4: NHẬN XÉT VỀ CHUYỂN BIẾN KINH TẾ, XÃ HỘI LÀNG VẠN PHÚC (1904 - 1945) .Những nhân tố tác động đến sự phát triển làng nghề Vạn Phúc.

Vai trò của kinh tế làng nghề Vạn Phúc .Những tác động của chính sách cải lương hương chính đến xã hội, văn hóa làng Vạn Phúc. Một số giải pháp nhằm phát triển làng nghề truyền thống Vạn Phúc .136 Tiểu kết chương 4 .145 DANH MỤC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ CUA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN TÀI LIỆU THAM KHẢO PHỤ LỤC DANH MỤC BẢNG Bảng 2.1 Bảng phân bổ ruộng đất theo địa bạ Vạn Phúc trước 1904.2 Lụa xuất cảng .3 Số lượng các loại tơ sản xuất năm 1918.4 Phân bố sở hữu ruộng đất làng Vạn Phúc trước 1945 .5 Phân bổ sở hữu ruộng tư làng Vạn Phúc .6 Bảng so sánh hoạt động nông nghiệp và thủ công nghiệp (dệt) ở các làng làm nghề dệt của tỉnh Hà Đông trước năm 1945 .7 Số lượng khung dệt làng Vạn Phúc .8 Tỷ lệ về nghề nghiệp của người dân Vạn Phúc .1 Danh sách các hộ tiểu chủ ở làng Vạn Phúc trước năm 1945 .2 Một số hoạt động lễ hội của làng Vạn Phúc .3 Thống kê trình độ học vấn của làng Vạn Phúc trước năm 1945. Tính cấp thiết của đề tài. Việt Nam là một đất nước nông nghiệp.

Cho đến nay vẫn còn khoảng 70% dân số là nông dân, sinh sống tại nông thôn, làm nghề nông nghiệp. Trong đó, làng xã cổ truyền, làng nghề truyền thống giữ một vị trí, ý nghĩa hết sức quan trọng trong đời sống kinh tế, xã hội, văn hóa của các tầng lớp nhân dân Việt Nam ngày nay. Làng xã là đơn vị cơ sở, có vai trò rất quan trọng trong phát triển kinh tế, xã hội và nâng cao đời sống vật chất, tinh thần cho nhân dân. Sẽ thật khó mà hiểu được nông thôn Việt Nam với những chuyển biến kinh tế, xã hội của nó nếu như không nghiên cứu về lịch sử hình thành và phát triển, về đặc điểm kinh tế, về các quan hệ xã hội chi phối cư dân trong làng, về văn hóa của làng.

Trong quá trình lãnh đạo cách mạng, Đảng Cộng sản Việt Nam luôn khẳng định vị thế và vai trò chiến lược của kinh tế nông nghiệp, người nông dân và khu vực nông thôn. Đảng và Nhà nước đã ban hành nhiều chủ trương, chính sách nhằm thúc đẩy sự phát triển kinh tế nông nghiệp, thay đổi diện mạo khu vực nông thôn Việt Nam. Làng Vạn Phúc, ngày nay thuộc phường Vạn Phúc, quận Hà Đông, thành phố Hà Nội, từ xưa không chỉ nổi tiếng là một làng nghề dệt lụa cổ truyền, mà còn là một làng văn hóa, làng cách mạng. Tơ lụa Vạn Phúc, sớm trở thành biểu tượng đại diện cho tơ lụa Việt Nam đi quảng bá cùng với các mặt hàng tơ lụa nổi tiếng trên thế giới.

Thời kỳ người Pháp cai trị nước ta, lụa Vạn Phúc đã được đưa đi triển lãm tại Mác-xây (1928), Pari (1931, 1938), Campuchia, Indonesia, Lào đã được nhân dân các nước ưa chuộng. Nhiều nghệ nhân của Vạn Phúc được tặng thưởng huy chương, bằng khen khi tạo ra những sản phẩm tinh xảo, thượng hạng. Sản phẩm lụa Vạn Phúc sớm trở thành mặt hàng nổi tiếng trong nước và nước ngoài. Đặc trưng tiêu biểu của Vạn Phúc là một làng nghề cổ truyền với phương thức sản xuất tiểu thủ công nghiệp tương đối tập trung.

Là một bộ phận thuộc mảnh đất Hà Đông, cận kề với trung tâm của Thủ đô Hà Nội ngàn năm văn hiến. Từ lâu, 1 mảnh đất này đã giàu truyền thống yêu nước và ý chí kiên cường cách mạng. Trong công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, người Vạn Phúc không chỉ tự hào là một làng nghề biểu hiện tính năng động, sáng tạo thích ứng với điều kiện kinh tế, xã hội của thời đại mà họ còn chủ động tham gia vào bảo vệ nền độc lập, chiến đấu để giữ vững thành quả cách mạng, bảo vệ quê hương, đất nước. Khi thực dân Pháp đem quân sang xâm lược nước ta với hai lần chúng đánh chiếm Bắc Kỳ lần thứ nhất năm 1873 và lần thứ hai năm 1883, nhân dân Vạn Phúc đã cùng với nhân dân trong huyện Hoài Đức hết lòng, hết sức giúp đỡ và sát cánh chiến đấu cùng với lực lượng kháng chiến của phong trào Cần Vương, đánh bại nhiều cuộc hành quân kẻ cướp của thực dân Pháp lập nên chiến công lừng lẫy ở khu vực Cầu Giấy.

"Năm 1873 đánh bại cuộc hành quân và bắn chết đại uý Prancis Garnier. Năm 1882 đánh bại cuộc hành quân và giết chết tên đại tá Henri Riviere" [30;tr31]. Trong cuộc đấu tranh chống thực dân Pháp và từ khi có Đảng lãnh đạo, nhân dân Vạn Phúc đã tích cực tham gia cách mạng và đi theo Đảng. Họ nhận thức được rằng chỉ có làm cách mạng mới giải quyết được những mâu thuẫn cơ bản và phát huy tốt được truyền thống của quê hương mình.

Vạn Phúc từ rất sớm đã trở thành cái nôi của phong trào cách mạng. "Từ 1905 đến 1907, Vạn Phúc đã có phong trào truyền tụng văn thơ yêu nước của Đông Kinh Nghĩa Thục. Năm 1925 - 1926 có phong trào đấu tranh đòi thả cụ Phan Bội Châu và truy điệu cụ Phan Châu Trinh" [30; tr21]. Từ khi có Đảng lãnh đạo, ở Vạn Phúc còn có nhiều cuộc đấu tranh lớn nổ ra như cuộc đấu tranh chống "quản thủ điền thổ", đưa yêu sách cho JustinGodart, chống sưu thuế, đòi quyền dân sinh, dân chủ.

Với sự phát triển phong trào cách mạng ngày càng lớn mạnh, Vạn Phúc đã vinh dự được Trung ương xứ uỷ Bắc Kỳ chọn nơi đây là An toàn khu (ATK). Nhân dân Vạn Phúc đã anh dũng, kiên cường, khôn khéo để bảo vệ an toàn cho các cơ quan của Đảng. Các đồng chí Nguyễn Văn Cừ, Trường Chinh, Hoàng Quốc Việt. và nhiều đồng chí khác đã hoạt động cách 2 mạng tại nơi đây trong một thời gian dài và được bà con Vạn Phúc che chở, nuôi dưỡng.

Lời kêu gọi Toàn quốc kháng chiến của Hồ Chủ tịch ngày 19/12/1946 cũng được ra đời tại nơi đây. Có thể khẳng định, Vạn Phúc là mảnh đất đã có công đóng góp rất lớn đối với phong trào đấu tranh giải phóng dân tộc. Vạn Phúc, một làng dệt lụa thủ công truyền thống, một làng cách mạng tiêu biểu. Việc nghiên cứu chuyển biến kinh tế, xã hội của làng Vạn Phúc (1904 - 1945) để thấy rõ được vai trò địa lý hành chính của một làng nghề cổ truyền ven đô đã ảnh hưởng đến quá trình phát triển kinh tế, xã hội của địa phương trong lịch sử và hiện tại.

Quá trình phát triển kinh tế, xã hội trong lịch sử cho thấy Vạn Phúc trở thành một trong những làng nghề thủ công tiêu biểu, có đời sống kinh tế, văn hóa, xã hội phát triển hơn so với các làng nghề khác trên đất nước ta lúc bấy giờ. Việc đúc rút được sự thành công trong phát triển làng nghề thủ công truyền thống sẽ rút ra được những bài học kinh nghiệm cho việc hoạch định chính sách kinh tế xã hội phù hợp với địa phương và hội nhập cùng với cả nước trên con đường công nghiệp hoá, hiện đại hoá, Vạn Phúc xứng tầm làm một làng nghề kiểu mẫu cho làng nghề thủ công truyền thống Việt Nam. Các chính sách kinh tế, xã hội do thực dân Pháp áp đặt và vùng đất này đã làm biến đổi mọi mặt của đời sống kinh tế xã hội. Sự biến đổi đó diễn ra như thế nào, hậu quả của nó đối với kinh tế - xã hội của làng Vạn Phúc ra sao? Từ bức tranh của làng Vạn Phúc, có thể thấy thái độ của thực dân Pháp đối xử với các mặt hàng thủ công nghiệp truyền thống của Việt Nam dưới thời thuộc địa như thế nào? Các làng nghề phải sao để giữ được nghề, tồn tại, phát triển dưới xã hội thuộc địa?.