Luận án Tiến sĩ: Bất bình đẳng thu nhập ở Ai Cập - Kinh nghiệm cho Việt Nam

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI TRẦN MAI TRANG BẤT BÌNH ĐẲNG THU NHẬP Ở AI CẬP VÀ BÀI HỌC KINH NGHIỆM CHO VIỆT NAM LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ HÀ NỘI - 2018 i VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI TRẦN MAI TRANG BẤT BÌNH ĐẲNG THU NHẬP Ở AI CẬP VÀ BÀI HỌC KINH NGHIỆM CHO VIỆT NAM Chuyên ngành: Kinh tế quốc tế Mã số: 9310106 LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: 1. TS ĐỖ ĐỨC ĐỊNH 2.TS PHẠM THỊ THANH BÌNH HÀ NỘI-2018 ii LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan luận án này là công trình nghiên cứu khoa học độc lập của riêng tôi. Tất cả số liệu, kết quả và những trích dẫn trong luận án đều có nguồn gốc chính xác, rõ ràng và trung thực. Những phân tích của Luận án chưa từng được công bố ở một công trình nào khác ngoài các bài báo được nêu trong danh mục công trình nghiên cứu khoa học có liên quan đến luận án.

Tác giả luận án TRẦN MAI TRANG iii MỤC LỤC MỤC LỤC. iv DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU VIẾT TẮT. vi DANH MỤC BẢNG. vii DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ VÀ HÌNH VẼ.

viii MỞ ĐẦU .Tính cấp thiết của đề tài. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận án. Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu của luận án.

Đóng góp mới về khoa học của luận án. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án. Cơ cấu của luận án .8 CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN VẤN ĐỀ BẤT BÌNH ĐẲNG THU NHẬP Ở AI CẬP VÀ VIỆT NAM. Những nghiên cứu nước ngoài.

Những nghiên cứu trong nước. Đánh giá chung .29 KẾT LUẬN CHƯƠNG 1. 31 CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ BẤT BÌNH ĐẲNG THU NHẬP. Khái niệm thu nhập và bất bình đẳng thu nhập.

Các nhân tố tác động đến bất bình đẳng thu nhập. Các giải pháp giảm thiểu bất bình đẳng thu nhập .53 KẾT LUẬN CHƯƠNG 2. 62 CHƯƠNG 3: BẤT BÌNH ĐẲNG THU NHẬP Ở AI CẬP GIAI ĐOẠN 1994 - 2013. Một số nét tổng quan về kinh tế tế xã hội của Ai Cập.

Thực trạng bất bình đẳng thu nhập ở Ai Cập. Nguyên nhân bất bình đẳng thu nhập ở Ai Cập. Một số giải pháp hạn chế bất bình đẳng thu nhập của chính phủ Ai Cập sau cuộc cách mạng mùa xuân năm 2011. Một số kết luận về bất bình đẳng thu nhập ở Ai Cập .115 KẾT LUẬN CHƯƠNG 3.

119 iv CHƯƠNG 4: MỘT SỐ SO SÁNH BẤT BÌNH ĐẲNG THU NHẬP GIỮA VIỆT NAM - AI CẬP VÀ GỢI MỞ HÀM Ý CHÍNH SÁCH CHO VIỆT NAM120 4. Những tương đồng và khác biệt giữa Việt Nam và Ai Cập trong phân phối thu nhập và bất bình đẳng thu nhập. Một số bài học kinh nghiệm cho Việt Nam từ kinh nghiệm của Ai Cập về giải quyết vấn đề bất bình đẳng thu nhập. Một số hàm ý chính sách cho Việt Nam .135 KẾT LUẬN CHƯƠNG 4.

147 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN. 150 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 151 v DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU VIẾT TẮT ADB : Asian Development Bank : Ngân hàng phát triển Châu Á BHXH : : Bảo hiểm Xã hội CAPMAS : Central Agency for Public : Cơ quan Thống kê và Động Mobilization and Statistics viên Công cộng Ai Cập CEDARE : Centre for Environment and : Trung Tâm Môi trường và Development for the Arab Phát triển khu vực Arab - Region and Europe Châu Âu ECES : The Egyptian Centre for : Trung tâm Nghiên cứu kinh tế Economic Studies Ai Cập EGP Egyptian pound : Đơn vị tiền tệ Ai Cập HIECS : Egypt Household, Income, : Điều tra chi tiêu hộ gia đình Expenditure, Consumption Surveys Ai Cập INS : The National Institute of statistics : Cơ quan Thống kê Quốc gia MDGs : Millennium Development Goals : Các mục tiêu phát triển Thiên niên kỷ NHIO : National Health Insurrance : Tổ chức Bảo hiểm Quốc gia Organization OECD : Organization for Economic Co- : Tổ chức hợp và Phát triển operation and Development Kinh tế SCP : Special Containment Procedures : Kế hoạch phát triển sản xuất và tiêu thụ bền vững Ai Cập UNCAC : United Nations Convention : Công ước Liên Hiệp Quốc against Corruption phòng chống tham nhũng UNDP : United Nations Development : Chương trình Phát triển liên Programme hiệp quốc VAT : Value Added Tax : Thuế giá trị gia tăng WTO : World Trade Organization Tổ chức Thương mại Thế giới vi DANH MỤC BẢNG Bảng 3.1: Bảng so sánh Gini của một số nước Arab………………….2: Phân chia khu vực nông thôn thành thị ở Ai Cập………….3: Phân chia khu vực nông thôn thành thị ở Ai Cập (Các tỉnh hỗn hợp) Bảng 3.4: Gini ở khu vực thành thị và nông thôn……………………….5: Thu nhập thực tế bình quân đầu người giai đoạn 2005- 2013.6: Sự thay đổi của thu nhập thực tế trong giai đoạn 2005-2012…….1: Bất bình đẳng của Việt Nam so với một số nước trên thế giới….2: Thu nhập bình quân đầu người theo nhóm thu nhập của Việt Nam………………………………………………………….3: Hệ số chênh lệch giàu nghèo theo vùng của Việt Nam 2002 – 2012 …………………………………………………….……………………124 vii DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ VÀ HÌNH VẼ Hình 2.1: Đường cong Lorenz………………….2: Đường hệ số Gini……………………………………….1: Chỉ số GINI của Ai Cập…………………………….2: Gini của Ai Cập so với Gini toàn cầu…………………….3: Phân phối thu nhập của Ai Cập so với một số nước trên thế giới.4: Phân phối thu nhập của Ai Cập so với một số nước…………….5:Sự chênh lệch thu nhập của 20% dân số nghèo nhất và giàu nhất………………………………………………………………………….6: Tỷ lệ phần trăm dân số nông thôn và thành thị trong thập phân vị thu nhập…………………………………………………………………….7:Đồ thị phân phối thu nhập giữa nông thôn và thành thị…….8: Hệ số Gini trong phân phối thu nhập ở khu vực nông thôn và thành thị.9: Tỷ lệ phần trăm dân số sống dưới mức nghèo đói của Ai Cập ……………………………………………………………………………….1: So sánh hệ số Gini của Việt Nam và Ai Cập từ 1993 – 2013……………………………………………………………………….121 viii MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Hiện nay, ở hầu khắp các quốc gia trên thế giới con người đang phải đối mặt với nhiều thách thức có tác động ngày càng trực tiếp và mang tính chất toàn cầu của những vấn đề về biến đổi khí hậu, hủy hoại môi trường,khủng hoảng tài chính và suy thoái kinh tế và bất ổn về chính trị.

Một trong những nguyên nhân gây mất ổn định kinh tế, chính trị và xã hội của một quốc gia là vấn đề bất bình đẳng thu nhập ngày càng gia tăng. Bất bình đẳng xã hội đã ngày càng gia tăng ở hầu hết các nước trên thế giới ngay từ những năm 1950 cho tới thời điểm hiện tại. Ở một số nước phát triểnnhư Mỹ, Nhật Bản, chỉ số nghèo đói đã tăng vọt so với các nước OECD trong vài năm qua và trở thành chủ đề nóng của các chính phủ đương nhiệm. Tình hình của các nước đang phát triển còn có phần đáng lo ngại hơn.

Theo số liệu của Ngân hàng thế giới thì mức chênh lệch về tiêu dùng của người dân đang gia tăng nhanh chóng khi mà chỉ khoảng 1/10 số người giàu nhất thế giới chiếm tới 60% mức tiêu dùng, cao hơn 120 lần so với nhóm 1/10 người nghèo nhất chiếm 0,5% tổng mức tiêu dùng thế giới [107]. Dẫn chứng trên cho thấy hiện tượng bất bình đẳng thu nhập là hiện tượng xã hội có thể gây nên những hậu quả nặng nề về xã hội, môi trường và những bất ổn xã hội trong vài thập kỷ trở lại đây ở nhiều nước trên thế giới nhất là các nước khu vực châu Phi. Hơn thế, sự bất bình đẳng thu nhập đang làm biến đổi xã hội theo nhiều cách. Một xu thế tất yếu là tất cả mọi người trong xã hội, ngoại trừ nhóm giàu nhất, đang gặp nhiều khó khăn hơn, chi tiêu vượt quá khả năng thu nhập.

Bất bình đẳng thu nhập cũng là một trong những nguyên nhân gây nên sự trỗi dậy của các phong trào xã hội, điển hình như cuộc cách mạng “Mùa xuân Arab” năm 2011 ở khu vực Bắc Phi và Trung Đông trong đó có Ai Cập. Cuộc biểu tình bắt đầu ở Tunisia và lan nhanh sang các nước khác 1 trong khu vực Bắc Phi và dẫn đến những thay đổi chính quyền ở một số nước như Lybia, Yemen, Bahrain và Ai Cập. Cuộc biểu tình là hệ quả tất yếu của những hiện tượng bất bình đẳngthu nhập hiện hữu trong xã hội mà họ đang sống. Đó là xã hội mà dưới 1% làm chủ phần lớn tất cả của cải xã hội; đây là nơi mà của cải là nhân tố chính quyết định quyền lực; nơi mà sự tham nhũng ở dạng này hay dạng khác là một cách sống.

Chính vì vậy, giảm bất bình đẳngthunhập là một trong những ưu tiên trong các chính sách giảm nghèo của Ngân hàng Thế giới do những sự kiện gần đây cho thấy bất bình đẳng thu nhập có thể gây nên sự “bùng nổ” xã hội. Hiện nay, công bằng xã hội và bình đẳng xã hội là hai trong số nhiềuvấn đề gây nhiều tranh luận nhiều nhất. Chính những bất công trong xã hội và sự phân phối không công bằng xảy ra phổ biến và nghiêm trọng ở Ai Cập dưới chế độ Mubarak đã là một trong những nguyên nhân tạo ra sự bất mãn trong xã hội.Trung tâm nghiên cứu kinh tế Ai Cập (ECES) cũng nhận định rằng “sự bất bình đẳng xã hội, không chú trọng phát triển con người, thiếu cải cách chính trị” là những nguyên nhân chính dẫn đến sự bùng nổ của cuộc cách mạng ở Ai Cập năm 2011” [50]. Có thể thấy bất bình đẳng thu nhập có ảnh hưởng rất lớn đến sự phát triển bền vững của mỗi quốc gia, trong đó có Việt Nam.

Ở Việt Nam giai đoạn hiện nay, bất bình đẳng thu nhập ngày càng tăng do tình trạng nghèo đi về tiếng nói, về cơ hội, về sự chênh lệch mức sống, chênh lệch về giới, sự hạn chế về đầu tư cho giáo dục. Mức độ bất bình đẳng thu nhập tăng cũng sẽ tác động và làm tăng các dạng bất bình đẳng khác như giới tính, giai cấp, sắc tộc và ảnh hưởng tiêu cực tới các cơ hội của những người chịu hậu quả bất công của nhiều dạng bất bình đẳng.