Dạy học đọc hiểu văn bản thông tin cho học sinh THPT theo tiếp cận năng lực

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO VIỆN KHOA HỌC GIÁO DỤC VIỆT NAM PHÙNG THỊ VÂN ANH DẠY HỌC ĐỌC HIỂU VĂN BẢN THÔNG TIN CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG THEO TIẾP CẬN NĂNG LỰC LUẬN ÁN TIẾN SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC Hà Nội, 2023 2 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO VIỆN KHOA HỌC GIÁO DỤC VIỆT NAM PHÙNG THỊ VÂN ANH DẠY HỌC ĐỌC HIỂU VĂN BẢN THÔNG TIN CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG THEO TIẾP CẬN NĂNG LỰC Chuyên ngành: Lí luận và Phương pháp dạy học bộ môn Mã số: 9 14 01 11 LUẬN ÁN TIẾN SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC Người hướng dẫn khoa học: 1. NGUYỄN THỊ HẠNH 2. ĐÀO THỊ BÌNH Hà Nội, 2023 3 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan công trình là kết quả nghiên cứu khoa học của riêng tôi, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS Nguyễn Thị Hạnh và TS. Đào Thị Bình.

Các số liệu, đánh giá, kết luận trong luận án là trung thực và chưa từng được công bố trong bất kì công trình nghiên cứu trước đó. Kết quả nghiên cứu và ý tưởng của các tác giả khác, nếu có, đều được trích dẫn nguồn gốc chính xác, minh bạch. Hà Nội, ngày tháng năm 2023 Tác giả luận án Phùng Thị Vân Anh 4 LỜI CẢM ƠN Tôi xin bày tỏ sự trân quý, lòng biết ơn sâu sắc với PGS. Nguyễn Thị Hạnh và TS.

Đào Thị Bình đã tận tình hướng dẫn để tôi hoàn thành luận án. Tôi xin chân thành cảm ơn các nhà khoa học, Ban giám hiệu, giáo viên và học sinh của một số trường trung học phổ thông đã đồng hành với tôi trong quá trình thực hiện đề tài. Tôi cũng xin cảm ơn Ban lãnh đạo, quý Thầy/Cô, Trung tâm Đào tạo, Bồi dưỡng, Hợp tác quốc tế và Nghiên cứu khoa học của Viện Khoa học giáo dục Việt Nam; Lãnh đạo, chuyên viên Vụ Giáo dục Chính trị và Công tác học sinh, sinh viên cùng bạn bè, đồng nghiệp đã tạo điều kiện, hỗ trợ tôi thực hiện luận án. Tôi xin được dành lời tri ân thành kính gửi đến những người thân yêu trong gia đình đã thấu hiểu, sẻ chia, động viên, khích lệ tôi hoàn thành tốt nhiệm vụ học tập, nghiên cứu của mình.

Tác giả luận án Phùng Thị Vân Anh 5 MỤC LỤC MỞ ĐẦU. Lí do chọn đề tài. Mục đích nghiên cứu. Đối tượng và nhiệm vụ nghiên cứu.

Phạm vi nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu. Giả thuyết khoa học. Đóng góp của luận án.

Cấu trúc của luận án. 13 CHƯƠNG 1 CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA VIỆC DẠY HỌC ĐỌC HIỂU VĂN BẢN THÔNG TIN CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG. Tổng quan về vấn đề nghiên cứu dạy học đọc hiểu văn bản thông tin cho học sinh trung học phổ thông. Nghiên cứu về năng lực đọc hiểu văn bản.

Nghiên cứu về đọc hiểu văn bản thông tin. Nghiên cứu về dạy học đọc hiểu văn bản thông tin. Đặc điểm của học sinh trung học phổ thông với việc dạy học đọc hiểu văn bản thông tin theo tiếp cận năng lực. Cơ sở lý luận về dạy học đọc hiểu văn bản thông tin cho học sinh trung học phổ thông.

Văn bản thông tin. Đọc hiểu văn bản thông tin và năng lực đọc hiểu văn bản thông tin. Dạy học đọc hiểu văn bản thông tin theo tiếp cận năng lực. Cơ sở thực tiễn.

Kinh nghiệm quốc tế. Thực tiễn ở Việt Nam. 68 TIỂU KẾT CHƯƠNG 1. 79 CHƯƠNG 2 MỘT SỐ BIỆN PHÁP DẠY HỌC ĐỌC HIỂU VĂN BẢN THÔNG TIN THEO TIẾP CẬN NĂNG LỰC.

Một số nguyên tắc đề xuất biện pháp dạy học đọc hiểu văn bản thông tin theo tiếp cận năng lực. Đề xuất một số biện pháp dạy học đọc hiểu văn bản thông tin theo tiếp cận năng lực. Biện pháp 1: Thiết kế chuẩn NL ĐH VBTT. Biện pháp 2: Xác định nội dung dạy học ĐH VBTT.

Biện pháp 3: Xác định quy trình, phương pháp và kĩ thuật dạy học ĐH văn bản thông tin. Biện pháp 4: Xác định phương pháp, công cụ kiểm tra, đánh giá NL ĐH VBTT của HS THPT. 112 TIỂU KẾT CHƯƠNG 2. 124 CHƯƠNG 3 THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM.

Mục đích thực nghiệm. Nội dung, đối tượng và địa bàn thực nghiệm. Thời gian thực nghiệm. Quy trình thực nghiệm.

Kết quả thực nghiệm. 127 TIỂU KẾT CHƯƠNG 3. 155 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ. 156 LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN.

156 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 157 7 DANH MỤC CÁC TỪ, CỤM TỪ VIẾT TẮT TT Từ/cụm từ viết tắt Từ/cụm từ viết đầy đủ 1 CT Chương trình 2 ĐC Đối chứng 3 ĐH Đọc hiểu 4 GV Giáo viên 5 GDĐT Giáo dục và Đào tạo 6 GDPT Giáo dục phổ thông 7 HS Học sinh 8 KT Kiến thức 9 KN Kĩ năng 10 NL Năng lực 11 PPDH Phương pháp dạy học 12 PPĐG Phương pháp đánh giá 13 SGK Sách giáo khoa 14 SGV Sách giáo viên 15 THCS Trung học cơ sở 16 THPT Trung học phổ thông 17 TN Thực nghiệm 18 VB Văn bản 19 VBND Văn bản nhật dụng 20 VBVH Văn bản văn học 21 VBNL Văn bản nghị luận 22 VBTT Văn bản thông tin 8 DANH MỤC HÌNH, BẢNG, SƠ ĐỒ, BIỂU ĐỒ, ĐỒ THỊ Hình 1. Cấu trúc của năng lực ĐH VBTT. Sách giáo khoa Literature 10 (mỹ).

So sánh văn bản thông tin với VBVH, VBNL. So sánh đánh giá theo chuẩn kiến thức, kĩ năng và đánh giá theo định hướng phát triển năng lực. Thống kê số lượng VBTT trong SGK Ngữ văn 2006. Thống kê một số đặc điểm của VBTT trong SGK Ngữ văn 2006.

Yêu cầu cần đạt về năng lực đọc văn bản thông tin. So sánh VBND trong CT 2006 và VBTT trong CT 2018. Tiêu chí chất lượng NL đọc hiểu VBTT của HS THPT. Chuẩn đọc hiểu VBTT cho HS THPT.

Chuẩn đọc hiểu VBTT cho HS lớp 11. Các mức độ yêu cầu cần đạt của NL ĐH VBTT cho HS THPT. Hệ thống câu hỏi hướng dẫn ĐH VBTT. Phân bố tần suất phân loại kết quả điểm kiểm tra của lớp TN và lớp ĐC.

Tổng hợp các tham số đặc trưng của lớp TN và ĐC (lớp 11). Số liệu thống kê về kiểm định sự bằng nhau của 2 phương sai tổng thể. Kết quả đánh giá NL ĐH VBTT đầu vào của HS (qua quan sát). Kết quả đánh giá NL ĐH VBTT đầu ra của HS (qua quan sát).

Sơ đồ phát triển ý tưởng trong VB “Lễ kỉ niệm của Ông nội”. Các mức độ yêu cầu của câu hỏi ĐH VBTT. Kết quả nhận thức về khái niệm VBTT, vai trò của VBTT. Kq khảo sát thực tiễn DH ĐH VBTT.

Kết quả đánh giá thực trạng kiểm tra, đánh giá NL ĐH VBTT. Tần suất biểu diễn kết quả điểm kiểm tra của lớp TN và ĐC (lớp 11)…………………………………………………. Tần suất biểu diễn phân loại kết quả. Đường lũy tích biểu diễn kết quả của lớp TN và ĐC (lớp 11).

Lí do chọn đề tài 1. Vai trò của văn bản thông tin trong đời sống Thông tin (tiếng La tinh: informatio, tiếng Anh: information) là sự phản ánh của tự nhiên và xã hội bằng ngôn từ, kí hiệu, hình ảnh,… nói rộng hơn là bằng tất cả các phương tiện tác động lên giác quan của con người. Từ xa xưa, thông tin là nguồn lực mang tính quyết định đối với mọi hoạt động trong học tập, lao động và cuộc sống của con người. Trong thế giới phẳng như hiện nay, thông tin trở thành một trong những loại tài nguyên để phát triển.

Bên cạnh công nghệ sinh học, công nghệ vật liệu mới, năng lượng mới, thông tin được xem là một trong bốn vấn đề quan trọng nhất của thế kỉ XXI. VBTT là VB có đặc điểm, hình thức chuyển tải nội dung riêng biệt, cung cấp thông tin về mọi lĩnh vực của đời sống một cách trung thực, khách quan. VBTT là loại VB có tính thời sự và ứng dụng cao, phổ biến ở các loại: VB hành chính, hợp đồng, quảng cáo, bản tin, cơ sở dữ liệu,… và hữu dụng trong việc: thông báo, chỉ dẫn, mô tả công việc, giới thiệu, hướng dẫn sử dụng sản phẩm,… Loại VB này giữ vai trò quan trọng trong khoa học và đời sống của con người. Trong thực tế, có tới 80% đối tượng đọc của người trưởng thành là VBTT.

Đọc hiểu VBTT là một trong những năng lực thiết yếu để xây dựng các kỹ năng của công dân thế kỷ XXI gắn với tư duy phê phán, giao tiếp và hợp tác. Đọc hiểu VBTT là năng lực cần có cho sự phát triển của mỗi cá nhân khi giao tiếp xã hội. “Đọc đúng hiểu đúng, đọc nhanh hiểu kĩ, đọc diễn cảm hiểu tinh tế là một yêu cầu cấp thiết của mọi người để tiếp nhận và giải mã thông tin”[67, tr. Đặc biệt trong bối cảnh Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, chuyển đổi số và hội nhập quốc tế, HS không chỉ tiếp cận với các VB ở dạng viết mà có cơ hội và điều kiện thuận lợi để tiếp cận với các VB điện tử.

Do vậy, HS cần được dạy học ĐH loại VB này trong nhà trường để ứng dụng vào thực tiễn và phục vụ cho việc học tập suốt đời. Vị trí của văn bản thông tin trong nhà trường Ở Việt Nam, khái niệm “văn bản thông tin” chưa được đề cập đến như một loại VB đọc trong chương trình Giáo dục phổ thông môn Ngữ văn ban hành theo Quyết định số 16/2006/QĐ-BGDĐT ngày 05/05/2006 của Bộ trưởng Bộ GDĐT (sau đây gọi tắt là Chương trình 2006), mặc dù việc đọc hiểu dạng văn bản này rất cần thiết. Trong thực tế, không chỉ với môn Ngữ văn, HS được tiếp cận với VBTT trong SGK nhiều môn học: Toán học, Hoá học, Vật lí, Lịch sử, Giáo dục công dân,… Tuy nhiên, ở các môn học này, HS chủ yếu được hướng dẫn đọc hiểu để lĩnh hội kiến thức, kĩ năng thuộc lĩnh vực môn học đó, HS chưa được học cách đọc sách giao khoa các môn học 10 trong nhà trường với tư cách là một dạng thức của VBTT. Ngay trong môn Ngữ văn, HS chủ yếu được hướng dẫn ĐH VBVH/VB văn chương.

Các thành tựu trong nghiên cứu và trong nhà trường đa phần tập trung ở loại VB đó. Trong khi, đối tượng đọc của HS rất phong phú, bao gồm VBVH, VBNL và VBTT. Nếu không được học cách đọc loại VB này, việc đọc của HS không đạt được hiệu quả như mong đợi. Vì vậy, HS cần được dạy học đọc hiểu loại VB này trong nhà trường để ứng dụng vào thực tiễn.