Luận án tiến sĩ vận dụng tiến bộ khoa học công nghệ trong sự phát triển nông ngh

Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu Lý luận và thực tiễn phát triển kinh tế - xã hội của các nước, nhất là các nước châu Á cho thấy nông nghiệp và nông thôn có vai trò rất to lớn trong quá trình công nghiệp hóa đất nước. Đối với nước ta - một nước có tỷ trọng nông nghiệp lớn, trong đó có gần 70% dân số đang sống và làm việc, nông nghiệp và nông thôn càng có vị trí quan trọng trong sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa (CNH, HĐH) đất nước. Trong những năm đổi mới, nền nông nghiệp Việt Nam đã đạt được những thành tựu rất quan trọng, giải quyết cơ bản vấn đề lương thực, bảo đảm sự ổn định về kinh tế, chính trị và xã hội, góp phần to lớn đưa đất nước thoát khỏi cuộc khủng hoảng kinh tế triền miên. KH-CN đã có sự đóng góp to lớn vào những thành tựu đó.

Tuy nhiên, bên cạnh những thành tựu quan trọng, nền nông nghiệp Việt Nam đang đứng trước những khó khăn và thách thức to lớn kìm hãm xu hướng và nhịp độ tăng trưởng của sản xuất nông nghiệp. Bình quân đất nông nghiệp theo đầu người thấp và ngày càng giảm do sự gia tăng dân số và sự phát triển của quá trình công nghiệp hóa, đô thị hóa. Tỷ lệ tăng dân số ở nông thôn còn cao (trên 2% một năm) và tình trạng dư thừa lao động ở nông thôn (theo điều tra cho thấy khoảng 30% thời gian lao động trong năm thiếu việc làm). Năng suất lao động, năng suất đất đai, hiệu quả sử dụng vốn trong nông nghiệp còn thấp dẫn đến nguy cơ tụt hậu ngày một xa của ngành nông nghiệp so với công nghiệp và dịch vụ kéo theo xu hướng mở rộng khoảng cách giữa thành thị và nông thôn.

1 Nhìn chung cơ cấu kinh tế nông nghiệp vẫn mang nặng tính độc canh ở nhiều vùng với năng suất và chất lượng nông sản phẩm thấp, quá trình chuyển dịch cơ cấu nông nghiệp và kinh tế nông thôn theo hướng sản xuất hàng hóa tuy có tiến bộ một bước nhưng còn chậm và không vững chắc. Đã xuất hiện mâu thuẫn giữa tăng trưởng kinh tế với việc bảo vệ môi trường sinh thái dẫn đến tình trạng suy thoái tài nguyên và môi trường ngày càng nghiêm trọng. Mặt khác, trong thời gian qua, kể cả trong những năm đổi mới, bên cạnh những thành tựu bước đầu đóng góp vào sự phát triển sản xuất nông nghiệp, việc vận dụng tiến KH-CN trong sự phát triển nông nghiệp nước ta còn rất nhiều khó khăn và vướng mắc nhất là trong nghiên cứu và chuyển giao tiến bộ KH-CN vào sản xuất nông nghiệp phù hợp với quá trình chuyển từ nền kinh tế mang nặng tính tập trung bao cấp sang nền kinh tế vận hành theo cơ chế thị trường có sự quản lý của Nhà nước. Vì vậy, để tiếp tục quá trình đổi mới, đưa nông nghiệp Việt Nam vào quỹ đạo sản xuất hàng hóa, phù hợp với mục tiêu xây dựng nền nông nghiệp sinh thái hiện đại và phát triển bền vững nhất thiết phải có những chủ trương và giải pháp đồng bộ, trong đó chính sách và biện pháp phát triển KH-CN có ý nghĩa đặc biệt quan trọng.

Do đó, tác giả chọn vấn đề: “Vận dụng tiến bộ khoa học - công nghệ trong sự phát triển nông nghiệp nước ta” làm đề tài luận án tiến sĩ của mình. Tình hình nghiên cứu Vận dụng tiến bộ KH-CN trong sự phát triển nông nghiệp đã có nhiều công trình nghiên cứu của các nhà khoa học nước ngoài. Những công trình này thường nghiên cứu chính sách phát triển KH-CN trong hệ thống các chính sách kinh tế đối với nông nghiệp và nông thôn. Chẳng hạn, có một số công trình như: Chính sách nông nghiệp trong các nước đang phát triển của Frank Ellis thuộc Trường nghiên cứu phát triển Đại học Tổng hợp East Anglia; Ưu tiên đầu tư vào nông nghiệp châu Á, ảnh hưởng của chính 2 sách nông nghiệp: những gợi ý đối với Việt Nam (Ủy ban khoa học nông nghiệp PAO Hà Nội, 1991); Những chính sách của nhà nước Thái Lan đối với đa dạng hóa ngành nông nghiệp của tác giả Ammar Siam Wolla, Direk Patarmasiriwwat hoặc công trình đi sâu về nghiệp vụ chuyển giao tiến bộ KH-CN vào sản xuất nông nghiệp như “khuyến nông” của hai tác giả A.Wvan den Ban và H.

Ở Việt Nam, vấn đề vận dụng KH-CN vào nông nghiệp được nhiều nhà khoa học nghiên cứu trên nhiều giác độ khác nhau. Trong đó có một số cách tiếp cận cơ bản sau: - Cách tiếp cận theo giác độ kinh tế - kỹ thuật. Cách tiếp cận này dựa trên những thành tựu KH-CN nông nghiệp theo xu hướng thúc đẩy quá trình đưa tiến bộ KH-CN vào sản xuất nông nghiệp thông qua các biện pháp kinh tế, kỹ thuật, công nghệ là chủ yếu. Các khoa học theo xu hướng này chủ yếu ở các Viện nghiên cứu khoa học nông nghiệp và các trường đại học nông nghiệp với các tác giả tiêu biểu như: GS.TS Vũ Tuyên Hoàng, GS.TS Đào Thế Tuấn, GS.TS Võ Tòng Xuân.

- Cách tiếp cận trên giác độ chính sách KH-CN. Cách tiếp cận này dựa trên những quan điểm cơ bản trong chính sách phát triển KH-CN trong nông nghiệp được coi là mục tiêu ngoài của sự phát triển KH-CN. Các tác giả tiêu biểu cho cách tiếp cận này như: GS.TS Đặng Hữu, GS.TS Lê Quý An, TS. Nguyễn Văn thụy, TS.

- Cách tiếp cận trên giác độ quản lý nông nghiệp. Cách tiếp cận này dựa trên những quan điểm chính sách về quản lý kinh tế trong nông nghiệp để xây dựng những cơ chế thúc đẩy quá trình đưa tiến bộ KH-CN vào sản xuất nông nghiệp. Những nhà khoa học theo cách tiếp cận này chủ yếu ở Viện nghiên cứu quản lý Kinh tế Trung ương, Viện Kinh tế nông nghiệp, trường Đại học Kinh tế quốc dân, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh. Dù cách tiếp cận khác nhau, nhưng những nét chung nhất từ kết quả nghiên cứu của các tác giả nói trên là: 3 - Vận dụng tiến bộ KH-CN vào sản xuất nông nghiệp là yêu cầu tất yếu và có ý nghĩa nhiều mặt.

- Việc vận dụng tiến bộ KH-CN vào sản xuất nông nghiệp đòi hỏi phải giải quyết hàng loạt các vấn đề về quan điểm chính sách-cơ chế, những vấn đề kinh tế, kỹ thuật và xã hội, trên tầm vĩ mô cũng như vi mô. Do tính chất rộng lớn và phức tạp của vấn đề, luận án chủ yếu tập trung nghiên cứu mối quan hệ giữa chính sách KH-CN với sự phát triển nông nghiệp từ đó đề ra những phương hướng và giải pháp cơ bản để vận dụng có hiệu quả tiến bộ KH-CN trong sự phát triển nông nghiệp nước ta. Đây là một đề tài mà chưa có một luận án tiến sĩ nào ở Việt Nam nghiên cứu. Năm 1998 ở Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh có một luận án tiến sĩ của một nghiên cứu sinh Lào với đề tài: “Những phương hướng và biện pháp nhằm đưa tiến bộ khoa học - công nghệ vào nông nghiệp của Cộng hòa Dân chủ nhân dân Lào”.

Tuy nhiên, luận án này nghiên cứu đưa KH-CN vào nông nghiệp của Lào, một nước đất rộng, người thưa và những điều kiện kinh tế - xã hội khác Việt Nam. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án a) Mục đích nghiên cứu Góp phần làm rõ cơ sở lý luận và thực tiễn của việc vận dụng tiến bộ KH-CN trong sự phát triển nông nghiệp nước ta. Đề xuất những phương hướng và giải pháp cơ bản để đưa tiến bộ KH-CN vào sản xuất nông nghiệp nước ta trong thời gian tới. b) Nhiệm vụ của luận án Để thực hiện mục đích trên, luận án tập trung giải quyết các nhiệm vụ sau: - Hệ thống hóa những vấn đề lý luận liên quan đến quá trình vận dụng tiến bộ KH-CN trong nông nghiệp.

4 - Phân tích quá trình vận dụng tiến bộ KH-CN trong sản xuất nông nghiệp ở Việt Nam để tìm ra những nhân tố đang chi phối quá trình đó. - Đề xuất những phương hướng và giải pháp cụ thể để vận dụng có hiệu quả tiến bộ KH-CN vào sản xuất nông nghiệp. Giới hạn của luận án Vận dụng tiến bộ KH-CN vào sản xuất nông nghiệp là vấn đề rất rộng lớn bao gồm cả vấn đề kinh tế, kỹ thuật công nghệ, xã hội và quản lý. Dưới góc độ quản lý kinh tế, luận án không đi sâu vào mặt kỹ thuật, công nghệ mà chỉ tập trung vào mặt quản lý nhà nước bao gồm những vấn đề về tổ chức, cơ chế, chính sách để vận dụng có hiệu quả tiến bộ KH-CN trong sự phát triển nông nghiệp ở nước ta.

Trong luận án, nông nghiệp được nghiên cứu bao gồm trồng trọt, chăn nuôi, lâm nghiệp và nuôi trồng thủy sản. Phương pháp nghiên cứu Vận dụng chủ nghĩa Mác - Lênin và các quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về KH-CN. Luận án sử dụng phương pháp duy vật biện chứng, phương pháp hệ thống cấu trúc, phương pháp phân tích và tổng hợp, phương pháp quan sát, khảo sát thực tế, thống kê so sánh. Các đóng góp mới về mặt khoa học của luận án - Hệ thống hóa những lý luận, quan điểm, chính sách liên quan đến quá trình vận dụng tiến bộ KH-CN trong sản xuất nông nghiệp.

- Phát hiện những nhân tố tích cực và tiêu cực đang chi phối quá trình vận dụng tiến bộ KH-CN vào sản xuất nông nghiệp. - Đề xuất các phương hướng và giải pháp chủ yếu để vận dụng có hiệu quả tiến bộ KH-CN trong sự phát triển nông nghiệp nước ta. Kết cấu của luận án Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, luận 5 án gồm 3 chương và 8 tiết. 6 Chương 1 TIẾN BỘ KHOA HỌC - CÔNG NGHỆ VÀ VAI TRÒ CỦA NÓ TRONG SỰ PHÁT TRIỂN NÔNG NGHIỆP NƯỚC TA 1.

NHỮNG NHẬN THỨC LÝ LUẬN CỦA VIỆC VẬN DỤNG TIẾN BỘ KH-CN TRONG SỰ PHÁT TRIỂN NÔNG NGHIỆP NƯỚC TA Thực hiện đường lối đổi mới toàn diện của Đảng về kinh tế, xã hội nói chung, kinh tế nông nghiệp, nông thôn nói riêng, nền nông nghiệp nước ta đã đạt được những thành tựu rất quan trọng. Mười năm qua (1988-1999), sản xuất nông nghiệp phát triển tương đối toàn diện với tốc độ cao (bình quân tăng 4,3% năm), KH-CN đã có sự đóng góp to lớn vào những thành tựu đó, đồng thời là động lực cơ bản để thực hiện nhiệm vụ CNH, HĐH nông nghiệp, nông thôn trong giai đoạn tới. Để thấy rõ vai trò của KH-CN trong sản xuất nông nghiệp và quá trình phát triển kinh tế - xã hội cần làm rõ các khái niệm cơ bản về KH-CN và sự tác động của KH-CN đối với sản xuất nông nghiệp.