Luận án tiến sĩ quan hệ giữa học vấn và địa vị phụ nữ nông thôn hiện nay nghiên

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRUNG TÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN QUỐC GIA VIỆN XÃ HỘI HỌC TRẦN THỊ KIM QUAN HỆ GIỮA HỌC VẤN VÀ ĐỊA VỊ PHỤ NỮ NÔNG THÔN HIỆN NAY (NGHIÊN CỨU TRƯỜNG HỢP TỈNH QUẢNG NGÃI) LUẬN ÁN TIẾN SĨ XÃ HỘI HỌC Hà Nội - 2003 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRUNG TÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN QUỐC GIA VIỆN XÃ HỘI HỌC TRẦN THỊ KIM QUAN HỆ GIỮA HỌC VẤN VÀ ĐỊA VỊ PHỤ NỮ NÔNG THÔN HIỆN NAY (NGHIÊN CỨU TRƯỜNG HỢP TỈNH QUẢNG NGÃI) Chuyên ngành: Xã hội học Mã số: 5. 09 LUẬN ÁN TIẾN SĨ XÃ HỘI HỌC Người hướng dẫn khoa học 1. Giáo sư Tiến sĩ: Tô Duy Hợp. Tiến sĩ: Nguyễn Xuân Mai.

Hà Nội - 2003 2 Lời cam đoan Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng Tôi. Các số liệu, kết quả nêu trong luận án là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác. Các trích dẫn đều được chỉ rõ từng tài liệu và tác giả. Tác giả luận án Trần Thị Kim 3 MỤC LỤC MỞ ĐẦU.

1 CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP LUẬN NGHIÊN CỨU QUAN HỆ GIỮA HỌC VẤN VÀ ĐỊA VỊ PHỤ NỮ NÔNG THÔN HIỆN NAY. Một số lý thuyết, quan điểm vận dụng vào nghiên cứu. Lý thuyết cấu trúc chức năng. Lý thuyết phát triển nông thôn.

Quan điểm của chủ nghĩa Mác-Lê Nin, tư tưởng Hồ Chí Minh. Tổng quan nghiên cứu đề tài. Học vấn phụ nữ nông thôn. Địa vị phụ nữ nông thôn.

Tương quan giữa học vấn và địa vị phụ nữ nông thôn. Phương pháp nghiên cứu. 4 Phần II: NỘI DUNG CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG QUAN HỆ GIỮA HỌC VẤN VÀ ĐỊA VỊ PHỤ NỮ NÔNG THÔN Ở QUẢNG NGÃI. Vài nét về địa bàn nghiên cứu.

Những thông tin cơ bản về vị trí, diện tích, điều kiện tự nhiên và tiềm năng. Dân số, kinh tế. Giáo dục và đào tạo, văn hoá - xã hội. Đặc điểm học vấn.

Đặc điểm địa vị. Tình hình kinh tế, văn hoá, xã hội của ba xã khảo sát. Thực trạng mối quan hệ giữa học vấn và địa vị phụ nữ nông thôn 2. Học vấn và địa vị phụ nữ trong gia đình.

Học vấn và địa vị phụ nữ trong làng xã. Mối quan hệ giữa học vấn và địa vị. CHƯƠNG 3: NHỮNG NHÂN TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN MỐI QUAN HỆ GIỮA HỌC VẤN VÀ ĐỊA VỊ PHỤ NỮ NÔNG THÔN. Những nhân tố tác động.

Chủ trương chính sách của Đảng, nhà nước và địa phương. Gia đình và các tổ chức xã hội. Các chuẩn mực xã hội tại địa phương. Tác động của tuổi.

Tác động của nghề nghiêp. Tác động của số con. Tác động của mức sống. Tác động của học vấn người chồng.

Tác động của truyền thông đại chúng. Giải pháp nâng cao học vấn và địa vị phụ nữ nông thôn. Chiến lược chung. Chiến lược bình đẳng giới.

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ. TÀI LIỆU THAM KHẢO. 6 Phần I: MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu Từ lâu giá trị học vấn được nhân dân ta rất coi trọng.

Tuy nhiên, quyền được học tập vẫn được giành chủ yếu cho nam giới. Trong số 1000 sinh viên Đại học trong toàn quốc vào năm 1945 chỉ có vài người là phụ nữ. Năm 1946, lần đầu tiên tiếp cận bình đẳng với học tập và đào tạo giữa phụ nữ và nam giới được công bố và khẳng định trong Hiến pháp của Nhà Nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà. Đặc biệt trong công cuộc đổi mới hiện nay, nắm bắt được xu thế của thời đại và để tránh được nguy cơ tụt hậu, Đảng ta đã khẳng định: Khoa học và công nghệ, giáo dục và đào tạo phải được xem là quốc sách hàng đầu.

Nghị quyết Đại hội Đảng lần thứ IX (2001) khẳng định khoa học công nghệ, giáo dục đào tạo là một trong ba đột phá của chiến lược phát triển kinh tế - xã hội 10 năm (2001 - 2010). Hơn một thập kỷ vừa qua, công cuộc đổi mới và chuyển đổi kinh tế ở nông thôn Việt Nam đã tạo ra mức tăng trưởng đáng kể ở khu vực sản xuất nông nghiệp. Trong sự đổi thay nhanh chóng đó, phụ nữ nông thôn đã đóng góp một phần to lớn, bởi vì họ là lực lượng quan trọng trong hoạt động sản xuất và đời sống ở nông thôn hiện nay. Tuy nhiên cho đến nay, trình độ học vấn của phụ nữ nông thôn đang còn thấp hơn so với nam giới.

Đó là một thiệt thòi to lớn đối với phụ nữ, là một lực cản đối với sự cải thiện và nâng cao địa vị phụ nữ, đặc biệt là phụ nữ nông thôn. 7 Nhiều nghiên cứu ở Việt Nam cũng như trên thế giới đều đi tới nhận xét rằng những phụ nữ có học vấn cao có xu hướng kết hôn muộn, đẻ thưa, và có tỷ lệ sử dụng các biện pháp kế hoạch hoá gia đình cao. Kết quả điều tra mức sống dân cư tại Việt Nam năm 1998 cho thấy xu hướng học vấn của người mẹ càng cao thì số con càng ít. Con của các bà mẹ có học vấn cao hơn, có nhiều cơ hội đến trường hơn.

Trong đó có những nghiên cứu về tương quan giữa trình độ học vấn và tình trạng nghèo khổ. Kết quả nghiên cứu cho thấy: trình độ học vấn thấp là một trong những nguyên nhân làm trầm trọng thêm tình trạng nghèo nàn, lạc hậu và làm ảnh hưởng đến sự thay đổi địa vị trong gia đình, ngoài xã hội của phụ nữ. Những nghiên cứu cũng đã chỉ ra rằng học vấn càng cao càng có ý nghĩa đối với cơ hội thăng tiến xã hội của con người, phụ nữ nông thôn không nằm ngoài tính quy luật này. Có một số đề tài tập trung vào nghiên cứu một số nội dung: dân số - việc làm, thu nhập - chi tiêu, xoá đói giảm nghèo; Gia đình, dòng họ, cộng đồng; Y tế và chăm sóc sức khoẻ, đặc biệt là sức khoẻ sinh sản; Kết cấu hạ tầng nông thôn.

Riêng các nghiên cứu chuyên biệt về giáo dục, đào tạo cho phụ nữ nông thôn vẫn còn ít. Nếu có cũng thường chỉ là kết hợp trong những chủ đề nghiên cứu khác, chưa có những nghiên cứu độc lập, chuyên sâu về tương quan giữa học vấn và địa vị của họ. Thực tiễn cho thấy, cùng điều kiện kinh tế - xã hội ở nông thôn, nhưng học vấn của phụ nữ luôn thấp hơn so với nam giới. So sánh với học vấn của phụ nữ đô thị thì độ chênh lệch này càng lớn hơn nhiều.

Liệu nâng cao học vấn cho phụ nữ nông thôn thì địa vị của họ có được tự động cải thiện hay không? Mối tương quan giữa học vấn và địa vị mật thiết tới đâu? Để đóng góp giải đáp những vấn đề trên, chúng tôi chọn đề tài " Quan hệ giữa học vấn và địa vị phụ nữ nông thôn hiện nay (nghiên cứu trường hợp tỉnh Quảng Ngãi)" để khảo cứu. Sở dĩ có sự lựa chọn này là vì: 8 Sau thời gian cùng toàn quốc tiến hành công cuộc đổi mới, bộ mặt kinh tế - xã hội Quảng Ngãi có nhiều biến chuyển tích cực, đời sống vật chất và tinh thần được nâng cao đáng kể. Tuy nhiên, nhìn từ góc độ giới, địa vị người phụ nữ trong gia đình nói riêng và trong xã hội nói chung vẫn còn nhiều điều cần đưọc xem xét kỹ lưỡng hơn trên quan điểm phát triển, kể cả những mặt đã đạt được và những điểm còn tồn tại. Đã có một số công trình nghiên cứu theo hướng đề cập tới vấn đề nâng cao dân trí cho phụ nữ Quảng Ngãi trong bối cảnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước, trong phạm vi đề tài này chúng tôi muốn đi sâu nghiên cứu độc lập và có hệ thống dưới góc độ xã hội học về tương quan giữa học vấn và địa vị phụ nữ nông thôn Quảng Ngãi.

Mục đích, nhiệm vụ 2. Mục đích - Mục đích của đề tài nghiên cứu là nhằm làm rõ mức độ tương tác giữa học vấn và địa vị phụ nữ nông thôn hiện nay (trường hợp tỉnh Quảng Ngãi). - Đưa ra khuyến nghị giải pháp nhằm tăng cường ảnh hưởng tích cực của việc nâng cao trình độ học vấn tới việc nâng cao địa vị phụ nữ nông thôn và ngược lại. Nhiệm vụ - Làm sáng tỏ mối quan hệ giữa học vấn và địa vị phụ nữ nông thôn trên cấp độ lý thuyết xã hội học.

- Đo lường trình độ học vấn tác động vào địa vị phụ nữ nông thôn và ngược lại ở một số chiều cạnh cơ bản: 9 + Học vấn tác động đến địa vị phụ nữ trong gia đình: Học vấn tương quan đến quyền ra quyết định và sự tham gia trong sản xuất; học vấn tương quan với quyền ra quyết định và sự tham gia các công việc khác; học vấn và chi tiêu trong gia đình; học vấn và đóng góp thu nhập trong gia đình. + Học vấn tác động đến địa vị phụ nữ trong làng - xã, được thể hiện cụ thể ở các mối tương quan giữa học vấn với sự tham gia vào các tổ chức chính quyền, học vấn và sự tham gia vào các tổ chức đoàn thể, học vấn và uy tín trong cộng đồng làng - xã. + Học vấn và địa vị phụ nữ nông thôn trong phát triển, thể hiện rõ qua việc đưa vấn đề giới vào chiến lược phát triển nông thôn, vấn đề dân chủ trực tiếp và dân chủ thông qua đại diện trong việc tăng quyền cho phụ nữ. - Làm rõ các nhân tố tác động và hiệu quả kinh tế xã hội của quan hệ học vấn - địa vị phụ nữ nông thôn.

- Phân tích các giải pháp chính sách và đi đến khuyến nghị điều chỉnh chính sách giáo dục, đào tạo và thay đổi địa vị phụ nữ nông thôn trong bối cảnh phát triển kinh tế - xã hội hiện nay. Đối tượng, khách thể và phạm vi nghiên cứu. Đối tượng Tương quan giữa học vấn và địa vị phụ nữ nông thôn. Khách thể Phụ nữ nông thôn ở Quảng Ngãi trong độ tuổi lao động, từ 16 đến 55, có đối chứng với các nhóm phụ nữ khác và nhóm nam giới.

Phạm vi 10 Để phù hợp với điều kiện hạn chế về thời gian, kinh phí (kinh phí cá nhân) nên phạm vi khảo sát được giới hạn ở ba xã đại diện của Quảng Ngãi (chọn trên cả ba vùng sinh thái: đồng bằng, ven biển, miền núi).