Luận án: Phát triển công nghiệp chế biến nông sản và vai trò bảo đảm hậu cần khu vực phòng thủ ĐBSH

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT TRONG LUẬN ÁN Viết tắt Viết đầy đủ ASEAN : Hiệp hội các nước Đông Nam Á AFTA : Khu vực mậu dịch tự do ASEAN CNCB : Công nghiệp chế biến CNCBNS : Công nghiệp chế biến nông sản CNH, HĐH : Công nghiệp hoá, hiện đại hoá ĐBSH : Đồng bằng sông Hồng BĐHCTC : Bảo đảm hậu cần tại chỗ EU : Liên minh Châu Âu FDI : Đầu tư trực tiếp nước ngoài GDP : Tổng sản phẩm trong nước UBND :Uỷ ban nhân dân WTO : Tổ chức thương mại thế giới MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Chuyển dịch cơ cấu nông nghiệp nhằm phát triển một nền nông nghiệp hàng hoá theo hướng công nghiệp hoá, hiện đại hoá là một chủ trương chiến lược của Đảng và Nhà nước ta, trong đó việc gắn phát triển nông nghiệp với phát triển công nghiệp chế biến nông sản có ý nghĩa hết sức quan trọng. Trong những năm gần đây, công nghiệp chế biến nông sản nước ta có những bước phát triển đáng kể. Đến nay, đã có hàng chục ngàn cơ sở thuộc các thành phần kinh tế với các loại quy mô khác nhau.

Tuy nhiên, chế biến nông sản ở nước ta vẫn là ngành công nghiệp nhỏ bé, công nghệ lạc hậu, phát triển ngành công nghiệp này chưa gắn với phát triển vùng nguyên liệu. Hàng hoá nông sản tiêu thụ trên thị trường, kể cả thị trường trong nước và xuất khẩu cơ bản là nguyên liệu thô hoặc sản phẩm sơ chế nên giá trị không cao, khả năng cạnh tranh thấp. Do đó, hiệu quả của sản xuất nông nghiệp còn thấp, thất thoát sau thu hoạch lớn, ngành nghề và dịch vụ chưa phát triển và chưa tạo được nhiều việc làm cho người lao động nhất là ở nông thôn. Tác động của công nghiệp chế biến nông sản đến việc thay đổi cơ cấu cây trồng, vật nuôi chưa mạnh.

Vì vậy, đẩy mạnh phát triển công nghiệp chế biến nông sản là một yêu cầu cấp thiết đối với nước ta hiện nay. Đồng bằng sông Hồng, một vùng châu thổ rộng lớn có nhiều tiềm năng, có vị trí, vai trò hết sức quan trọng đối với sự phát triển của đất nước. Cùng với cả nước sau 20 năm đổi mới, các tỉnh đồng bằng sông Hồng đã có nhiều chuyển biến tích cực cả về công nghiệp, nông nghiệp, dịch vụ, giao thông vận tải, văn hoá xã hội và cải thiện đời sống nhân dân. Cùng với sự phát triển khá mạnh của sản xuất nông nghiệp, công nghiệp chế biến nông sản của vùng đã phát triển dưới nhiều hình thức, quy mô và sở hữu về tư liệu sản xuất.

Điều đó, đã góp phần thúc đẩy sản xuất nông nghiệp theo hướng CNH, HĐH. Song, khâu chế biến còn chưa phát triển ngang tầm với tiềm năng của vùng. Trong nhiều trường hợp, công nghiệp chế biến nông sản chưa với tới đã gây thiệt hại không nhỏ cho người sản xuất nông sản. Sự phát triển công nghiệp chế biến nông sản không chỉ thúc đẩy kinh tế nông nghiệp, nông thôn tăng trưởng và phát triển mà còn có vai trò quan trọng đối với quá trình củng cố, xây dựng và nâng cao khả năng bảo đảm hậu cần tại chỗ cho khu vực phòng thủ tỉnh.

Nhờ sự phát triển công nghiệp chế biến nông sản, công tác bảo đảm hậu cần cho khu vực phòng thủ trong những năm qua đã có nhiều thay đổi theo hướng tích cực; vừa góp phần nâng cao đời sống của cán bộ, chiến sĩ, vừa tạo ra tiềm lực kinh tế, sẵn sàng đáp ứng nhu cầu của khu vực phòng thủ khi có tình huống chiến tranh xảy ra. Tuy nhiên, trong quá trình phát triển công nghiệp chế biến nông sản, vấn đề kết hợp kinh tế với quốc phòng chưa được các cơ sở chế biến quán triệt đầy đủ, vai trò của phát triển công nghiệp chế biến trong bảo đảm hậu cần tại chỗ cho khu vực phòng thủ chưa lớn. Sản phẩm chế biến còn đơn điệu, chưa có nhiều sản phẩm đáp ứng được nhu cầu hậu cần khu vực phòng thủ trong điều kiện có chiến tranh. Để tiếp tục tạo bước phát triển mạnh của công nghiệp chế biến nông sản vùng đồng bằng sông Hồng và phát huy hơn nữa vai trò của nó trong bảo đảm hậu cần tại chỗ cho khu vực phòng thủ, trước hết cần phải có sự nhận thức đúng đắn về mặt lý luận và đánh giá đúng thực trạng.

Trên cơ sở đó, xác định bước đi và cách làm phù hợp. Với mong muốn đóng góp vào quá trình đó, tác giả lựa chọn đề tài: “phát triển công nghiệp chế biến nông sản và vai trò của nó trong bảo đảm hậu cần tại chỗ cho khu vực phòng thủ tỉnh (thành phố) vùng đồng bằng Sông Hồng hiện nay” để làm luận án tiến sĩ của mình. Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài Trên cả bình diện lý luận và thực tiễn, vấn đề phát triển công nghiệp chế biến nông sản và vai trò của nó trong bảo đảm hậu cần cho quân đội đã được nhiều tác giả quan tâm nghiên cứu ở những mức độ và góc độ tiếp cận khác nhau. Trong tác phẩm “Sự phát triển chủ nghĩa tư bản ở Nga”, V.

Lênin đã nói về mối quan hệ giữa ngành công nghiệp chế biến, trong đó có chế biến nông sản với các ngành kinh tế khác. Bàn về vai trò của lương thực, thực phẩm trong bảo đảm hậu cần cho quân đội cũng đã được V. Lênin đề cập ở nhiều tác phẩm. Trong “Báo cáo về chính sách đối ngoại trình bày tại cuộc họp liên tịch BCHTW các Xô - Viết toàn Nga ngày 14/5/1918”, Ông đã khẳng định vai trò quan trọng của lương thực đối với tăng cường sức mạnh của quân đội.

Khi bàn về “Tai hoạ sắp đến và những biện pháp phòng ngừa tai hoạ đó”, vấn đề dự trữ lương thực cho chiến tranh cũng được V. Lênin quan tâm phân tích. Nhìn chung, tư tưởng của các nhà kinh điển của chủ nghĩa Mác - Lênin về vấn đề công nghiệp chế biến nông sản và các vấn đề có liên quan đến bảo đảm hậu cần cho quân đội đã được đề cập nhiều. Song, về vai trò của công nghiệp chế biến nông sản trong bảo đảm hậu cần cho quân đội nói chung, cho khu vực phòng thủ nói riêng chưa được đề cập nhiều.

Tuy nhiên, đó vẫn là kim chỉ nam cho hoạt động phát triển công nghiệp chế biến nông sản gắn với bảo đảm hậu cần cho khu vực phòng thủ. Ở nước ta, vấn đề phát triển công nghiệp chế biến nông sản đã có nhiều công trình khoa học đề cập đến trên các góc độ khác nhau. Đảng và Nhà nước ta đã có nhiều Nghị quyết, Đề án quan trọng định hướng công nghiệp hoá, hiện đại hoá nông nghiệp, nông thôn nói chung, phát triển công nghiệp chế biến nông sản nói riêng. Trong đó, nổi bật có Nghị quyết Trung ương 5 (khoá IX) “Về đẩy nhanh công nghiệp hoá, hiện đại hoá nông nghiệp, nông thôn thời kỳ 2001-2010”; Quyết định số 80/QĐ-TTg ngày 24/6/2002 của Thủ tướng Chính phủ về chính sách tiêu thụ nông sản hàng hoá thông qua hợp đồng.

Các Nghị quyết và Quyết định trên đều tập trung ở vấn đề phát triển kinh tế nông nghiệp, nông thôn. Trong đó, có vấn đề phát triển công nghiệp chế biến nông sản thời gian tới. Tuy nhiên, các văn bản pháp quy đó mới đề ra các mục tiêu, các định hướng có tính chiến lược. Để hiện thực hoá chúng trong thực tiễn, cần phải tiếp tục nghiên cứu sâu và đưa ra các giải pháp khả thi.

Đến nay, đã có nhiều công trình và hội thảo khoa học bàn về tiến trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá nông nghiệp, nông thôn nước ta nói chung, phát triển công nghiệp chế biến nông sản nói riêng: Báo cáo tổng hợp đề tài nhánh 2 thuộc đề tài cấp nhà nước KC 07-17 đã đánh giá thực trạng của quá trình chuyển đổi cơ cấu kinh tế nông nghiệp và nông thôn nước ta giai đoạn 1996 - 2002. Hội nghị công nghiệp chế biến toàn quốc tháng 6 năm 2003; Hội thảo “Hỗ trợ tổ chức sản xuất nông nghiệp miền Bắc Việt Nam” do Viện Khoa học Kỹ thuật Nông nghiệp Việt Nam tổ chức tháng 10 năm 1999 cũng đã tập trung bàn về những vấn đề cấp bách này. Trong thời kỳ này còn có nhiều cuốn sách bàn về vấn đề phát triển công nghiệp chế biến nông sản đã được xuất bản: Cuốn “Chuyển dịch cơ cấu kinh tế vùng đồng bằng sông Hồng giai đoạn 1995 - 2000” của Tiến sĩ Đinh Đức Sinh; “Những vấn đề cơ bản về kinh tế và đổi mới kinh tế ở Việt Nam” của PGS, TS. Phan Thanh Phố.

đã bàn đến vấn đề phát triển công nghiệp chế biến nông sản trong tiến trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá nông nghiệp, nông thôn. Nhiều luận án, luận văn cũng đã đề cập xung quanh vấn đề này. Luận án tiến sĩ kinh tế “Phát triển công nghiệp nông thôn ở đồng bằng sông Hồng theo hướng công nghiệp hoá, hiện đại hoá ở nước ta hiện nay” của Vũ Thị Kim Thoa, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, 1999; “Phát triển kinh tế hàng hoá trong quá trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá nông nghiệp, nông thôn đồng bằng sông Hồng” của Bùi Văn Can, trường đại học Kinh tế quốc dân, 2001. Đã đề cập một cách cơ bản về cơ sở lý luận và thực tiễn của quá trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá nông nghiệp, nông thôn.

Vấn đề phát triển công nghiệp chế biến nông sản cũng được các tác giả đề cập tới. Một số công trình và tác giả khác lại tập trung bàn về cơ sở lý luận và thực tiễn, xu hướng vận động, nhân tố hình thành và phát triển của công nghiệp chế biến trong tiến trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá: Luận án tiến sĩ kinh tế “Xu hướng phát triển của ngành công nghiệp chế biến ở thành phố Hồ Chí Minh”, của Vũ Anh Tuấn, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, 1998; “ Phát triển công nghiệp chế biến: những xu hướng có tính qui luật” của Vũ Anh Tuấn, đăng trên tạp chí Phát triển kinh tế, Số 79, tháng 5 năm 1997. đã luận giải những nét căn bản về lý luận và thực tiễn phát triển công nghiệp chế biến ở thành phố Hồ Chí Minh và những xu hướng có tính qui luật trong quá trình phát triển công nghiệp chế biến.