Ảnh hưởng căng thẳng đến hành vi đổi mới công việc giáo viên phổ thông: Luận án TS

i LỜI CAM ĐOAN Tôi cam kết bằng danh dự cá nhân rằng nghiên cứu này do tôi tự thực hiện và không vi phạm quy định liêm chính học thuật trong nghiên cứu khoa học của Trường Đại học Kinh tế Quốc dân Hà Nội, ngày … tháng … năm 2021 Nghiên cứu sinh ii LỜI CẢM ƠN Luận án này sẽ không thể hoàn thành nếu không có sự giúp đỡ và hỗ trợ nhiệt tình của thầy cô, gia đình, bạn bè cùng đồng nghiệp. Trước tiên, tác giả xin được gửi tình cảm biết ơn chân thành, sự kính trọng đến cô giáo hướng dẫn là PGS. Vũ Hoàng Ngân và các đồng nghiệp trong Bộ môn Kinh tế Nguồn nhân lực – Khoa Kinh tế và Quản lý Nguồn nhân lực, Trường Đại học Kinh tế Quốc dân. Để có thể hoàn thành luận án, tác giả đã nhận được rất nhiều sự khích lệ, động viên, những góp ý quý báu cũng như được tạo mọi điều kiện tốt nhất về thời gian nghiên cứu từ cô và các đồng nghiệp trong Bộ môn.

Thứ hai, tác giả xin gửi lời tri ân tới các thầy, cô đã tham gia giảng dạy, hướng dẫn về học thuật trong suốt thời gian học tập tại trường Đại học Kinh tế Quốc dân. Thầy, cô luôn nhiệt tình tư vấn, chỉ bảo hướng đi khi tác giả gặp khó khăn, trăn trở về luận án, để sau 3 năm thực hiện, tác giả đã trưởng thành và vững vàng hơn rất nhiều trên con đường nghiên cứu khoa học. Tác giả cũng xin trân trọng cám ơn ban lãnh đạo và các chuyên viên chuyên trách của Viện Đào tạo sau Đại học, Trường Đại học Kinh tế Quốc dân đã hỗ trợ và tạo điều kiện đầy đủ để tác giả có thể hoàn thành quá trình học tập, nghiên cứu theo đúng yêu cầu quy định. Đồng thời, luận án không thể hoàn thiện nếu không có sự giúp đỡ về thông tin và cơ hội khảo sát tại các trường thuộc hệ thống giáo dục phổ thông công lập ở Việt Nam đến từ PGS.TS Vũ Thành Hưng – Chủ nhiệm đề tài KH&CN cấp Quốc gia về “Nghiên cứu định mức lao động kinh tế, kỹ thuật của giáo viên phổ thông theo định hướng đổi mới giáo dục phổ thông và đổi mới cơ chế quản lí nhân sự trong các cơ sở giáo dục phổ thông”.

Cuối cùng, xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc nhất đến những người thân yêu trong gia đình đã luôn ủng hộ, động viên và là điểm tựa tinh thần vững chắc cho tác giả trong suốt chặng đường nghiên cứu khoa học. Trân trọng cảm ơn! Hà Nội, ngày … tháng … năm 2021 Nghiên cứu sinh iii MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN. ii MỤC LỤC. iii DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT.

vi DANH MỤC BẢNG – HÌNH VẼ. vii PHẦN MỞ ĐẦU .1 CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU .1 Tổng quan nghiên cứu về tác nhân gây căng thẳng ở GVPT .2 Tổng quan nghiên cứu về phản ứng căng thẳng ở GVPT .3 Tổng quan nghiên cứu về nhân tố ảnh hưởng đến hành vi đổi mới trong công việc ở GVPT .4 Tổng quan nghiên cứu về mối quan hệ giữa tác nhân gây căng thẳng và hành vi đổi mới trong công việc ở GVPT.5 Tổng quan nghiên cứu về mối quan hệ giữa phản ứng căng thẳng và hành vi đổi mới trong công việc ở GVPT .6 Khoảng trống nghiên cứu .36 CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ MÔ HÌNH NGHIÊN CỨU.1 Một số khái niệm nền tảng của luận án .1 Tác nhân gây căng thẳng .2 Phản ứng căng thẳng .3 Hành vi đổi mới trong công việc.2 Các trường phái lý thuyết nghiên cứu về căng thẳng .1 Lý thuyết về “Hội chứng thích nghi chung” của Hans Selye .2 Lý thuyết về “Giao dịch căng thẳng” của Lazarus & Folkman .3 Lý thuyết về “Căng thẳng toàn diện” của Nelson và Simmons .4 Lý thuyết về “Tính thách thức – Cản trở” trong tác nhân gây căng thẳng của Cavanaugh và cộng sự .5 Hướng tiếp cận lý thuyết làm cơ sở cho nghiên cứu.3 Giả thuyết và mô hình nghiên cứu .1 Giả thuyết nghiên cứu .2 Mô hình nghiên cứu .72 CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU .1 Quy trình nghiên cứu tổng thể .2 Nghiên cứu định tính .1 Mục tiêu nghiên cứu định tính .2 Phương pháp thực hiện .3 Kết quả nghiên cứu định tính .3 Nghiên cứu định lượng .1 Mục tiêu nghiên cứu định lượng .2 Thang đo và phát triển bảng hỏi.3 Nghiên cứu định lượng sơ bộ .4 Nghiên cứu định lượng chính thức .108 CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU.1 Bối cảnh nghiên cứu .1 Hệ thống các trường GDPT công lập ở Việt Nam .2 Những thay đổi của chương trình giáo dục phổ thông mới .2 Kết quả kiểm định thang đo .1 Kiểm định độ tin cậy của thang đo .2 Kiểm định nhân tố khám phá EFA.3 Kiểm định nhân tố khẳng định CFA .3 Kiểm tra sai lệch trong đo lường do phương pháp .4 Thực trạng tác nhân gây căng thẳng, phản ứng căng thẳng và hành vi đổi mới trong công việc ở giáo viên phổ thông Việt Nam .1 Tác nhân gây căng thẳng .2 Phản ứng căng thẳng .3 Hành vi đổi mới trong công việc.5 Kết quả kiểm định mô hình và giả thuyết nghiên cứu.1 Độ phù hợp của mô hình .2 Kết quả kiểm định các giả thuyết về mối quan hệ trực tiếp .3 Kết quả kiểm định các giả thuyết về mối quan hệ trung gian .139 CHƯƠNG 5: LUẬN BÀN KẾT QUẢ VÀ MỘT SỐ KHUYẾN NGHỊ .1 Tóm tắt kết quả nghiên cứu .2 Thảo luận kết quả nghiên cứu .3 Một số khuyến nghị .4 Một số hạn chế của luận án và định hướng nghiên cứu trong tương lai .162 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO .163 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN.190 vi DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT Ý nghĩa Ký hiệu Tiếng Anh Tiếng Việt CĐ Cao đẳng CFA Confirmatory factor analysis Phân tích nhân tố khẳng định CNTT Công nghệ thông tin CTGD Chương trình giáo dục ĐH Đại học ĐTB Điểm trung bình EFA Exploratory Factor Analysis Phân tích nhân tố khám phá GDĐT Giáo dục – Đào tạo GDPT Giáo dục phổ thông GV Giáo viên GVPT Giáo viên phổ thông GVBM Giáo viên bộ môn GVKCN Giáo viên kiêm chủ nhiệm lớp GVKQL Giáo viên kiêm quản lý HĐLĐ Hợp đồng lao động HVĐMCV Hành vi đổi mới trong công việc KV Khu vực NCS Nghiên cứu sinh PKS Phiếu khảo sát PPNC Phương pháp nghiên cứu PVS Phỏng vấn sâu SD Độ lệch chuẩn SGK Sách giáo khoa TĐHV Trình độ học vấn TH Tiểu học THCS Trung học cơ sở THPT Trung học phổ thông vii DANH MỤC BẢNG – HÌNH VẼ Bảng Bảng 1.1: Tổng hợp các tác nhân gây căng thẳng ở GVPT .2: Tổng quan về mối quan hệ giữa nhóm nhân tố thông tin cá nhân và hành vi đổi mới công việc của GVPT .3: Tổng hợp các nhân tố thuộc về tổ chức có ảnh hưởng đến hành vi đổi mới trong công việc ở giáo viên .4: Tổng hợp các nghiên cứu về mối quan hệ giữa tác nhân gây căng thẳng và hành vi đổi mới trong công việc .1: Đặc điểm của tác nhân gây căng thẳng .2: Tổng hợp các khái niệm về hành vi đổi mới trong công việc .1: Tiến độ triển khai nghiên cứu .2: Tóm tắt thông tin về đối tượng tham gia phỏng vấn sâu.3: Thang đo tác nhân gây căng thẳng .4: Thang đo phản ứng căng thẳng tích cực.5: Thang đo phản ứng căng thẳng tiêu cực.6: Thang đo phản ứng căng thẳng tiêu cực.7: Kết quả kiểm định Cronbach’s Alpha các thang đo trong nghiên cứu định lượng sơ bộ .8: Cỡ mẫu và cơ cấu lấy mẫu ở các khu vực địa lý .9: Kết quả số lượng phiếu khảo sát thu về .10: Thông tin về đối tượng GVPT trả lời phiếu khảo sát .11: Thông tin liên quan đến đặc điểm bối cảnh trường học mà GVPT đang tham gia giảng dạy .12: Bảng mức ý nghĩa các giá trị khoảng trong thang đo khoảng .1: Số liệu thống kê quy mô hệ thống GDPT tại Việt Nam.2: So sánh sự thay đổi quy mô trường học và số lượng học sinh từ năm học 2017-2018 đến năm học 2019-2020 .3: Kết quả kiểm định độ tin cậy Cronbach’s Alpha của các biến quan sát chưa đảm bảo độ tin cậy trong nghiên cứu định lượng sơ bộ .4: Độ tin cậy và độ giá trị của các thang đo trong mô hình nghiên cứu 126 Bảng 4.5: Các chỉ số đánh giá sự phù hợp của mô hình tổng thể .6: Kết quả kiểm định Độ tin cậy tổng hợp (Composite Reliability) - Tính viii hội tụ (Convergent) và Tính phân biệt (Discriminant).7: Kết quả thống kê mô tả tác nhân gây căng thẳng ở GVPT .8: Kết quả kiểm định Paired – Samples T-test đối với hai loại tác nhân gây căng thẳng ở GVPT .9: Kết quả thống kê mô tả phản ứng căng thẳng tích cực và tiêu cực ở GVPT.10: Kết quả kiểm định Paired – Samples T-test đối với hai loại phản ứng căng thẳng ở GVPT .11: Kết quả thống kê mô tả hành vi đổi mới trong công việc ở GVPT .12: Tổng hợp kết quả kiểm định các giả thuyết về mối quan hệ trực tiếp .13: Kết quả kiểm định vai trò trung gian của phản ứng căng thẳng tích cực ở GVPT .1: Tóm tắt kết quả kiểm định các giả thuyết trong mô hình nghiên cứu .1: Mô hình tổng hợp các tác nhân gây căng thẳng đối với GVPT .1: Sơ đồ tổng hợp về tác nhân gây căng thẳng nghề nghiệp .2: Tổng quan nghiên cứu sự phát triển về các khía cạnh của hành vi đổi mới trong công việc của người lao động .3: Hội chứng thích nghi chung .4: Mô hình cổ điển về căng thẳng của Selye (1979) .5: Mô hình giao dịch căng thẳng của Lazarus & Folkman (1984) .6: Mô hình căng thẳng toàn diện của Nelson và Simmons .7: Khung mô hình lý thuyết về tác nhân gây căng thẳng mang tính thách thức – cản trở .8: Mô hình nghiên cứu dự kiến của đề tài .1: Tóm tắt quy trình nghiên cứu .1: So sánh sự thay đổi số lượng GV/lớp ở các trường GDPT từ năm học 2017-2018 đến năm học 2019-2020 .2: Mô hình cấu trúc tuyến tính SEM .3: Mô hình biến trung gian đơn giản. 139 1 PHẦN MỞ ĐẦU 1. Sự cần thiết của nghiên cứu Xét về góc độ nghiên cứu lý thuyết Trong xu hướng toàn cầu hóa diễn ra mạnh mẽ như hiện nay, các nhà quản lý nhận ra rằng khả năng cạnh tranh và sự sống còn của tổ chức phụ thuộc rất lớn vào khả năng ứng phó linh hoạt với sự thay đổi diễn ra ở cả trong và ngoài tổ chức.

Để phản ứng với những thay đổi đó, việc khai thác và sử dụng tối đa hóa năng lực đổi mới, sáng tạo của nhân viên cần trở thành ưu tiên hàng đầu (Anderson & cộng sự, 2014).