Luận án TS Nguyễn Khánh Hoàng: Triết lý nhân sinh trong Đờn ca tài tử

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH HỌC VIỆN BÁO CHÍ VÀ TUYÊN TRUYÊN NGUYỄN KHÁNH HOÀNG TRIẾT LÝ NHÂN SINH TRONG ĐỜN CA TÀI TỬ LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC Hà Nội - 2024 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH HỌC VIỆN BÁO CHÍ VÀ TUYÊN TRUYÊN NGUYỄN KHÁNH HOÀNG TRIẾT LÝ NHÂN SINH TRONG ĐỜN CA TÀI TỬ Ngành: Triết học Mã số: 92 29 001 LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: 1. Doãn Thị Chín Hà Nội - 2024 XÁC NHẬN CỦA NGƯỜI XÁC NHẬN CỦA NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC HƯỚNG DẪN KHOA HỌC PGS, TS. Võ Văn Thắng PGS, TS. Doãn Thị Chín LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu khoa học do chính tôi thực hiện dưới sự hướng dẫn của PGS, TS.

Võ Văn Thắng và PGS, TS. Doãn Thị Chín. Kết quả nghiên cứu trung thực, rõ ràng, các phần tham khảo đều được trích nguồn đúng quy định. Hà Nội, ngày ….

năm… Tác giả luận án Nguyễn Khánh Hoàng LỜI CẢM ƠN Tôi xin cảm ơn Ban Giám đốc Học viện Báo chí và tuyên truyền, tập thể Khoa Triết học, các ban, khoa, viện đã tạo điều kiện và giúp đỡ tôi trong quá trình học tập và nghiên cứu tại trường. Bên cạnh đó, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến PGS, TS. Võ Văn Thắng và PGS, TS. Doãn Thị Chín đã hướng dẫn tận tình trong suốt thời gian tôi thực hiện luận án.

Xin chân thành cảm ơn! MỤC LỤC PHẦN MỞ ĐẦU. Lý do chọn đề tài. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu.

Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu. Đóng góp mới của luận án. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án. Kết cấu của luận án.

5 Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN .1 Nhóm các công trình nghiên cứu về cơ sở lý luận và sự biểu hiện của triết lý nhân sinh. Các công trình viết bằng tiếng nước ngoài. Các công trình viết bằng tiếng Việt. Nhóm các công trình nghiên cứu về nghệ thuật Nam Bộ và Đờn ca tài tử.

Các công trình viết bằng tiếng nước ngoài. Các công trình viết bằng tiếng Việt. Nhóm các công trình nghiên cứu về triết lý nhân sinh trong Đờn ca tài tử. Khái quát về kết quả nghiên cứu liên quan đến luận án và những vấn đề đặt ra để luận án tiếp tục nghiên cứu.

31 Chương 2: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA TRIẾT LÝ NHÂN SINH TRONG ĐỜN CA TÀI TỬ. Một số khái niệm cơ bản. Khái niệm triết lý nhân sinh. Khái niệm Đờn ca tài tử.

Khái niệm triết lý nhân sinh trong Đờn ca tài tử. Điều kiện, tiền đề của triết lý nhân sinh trong Đờn ca tài tử. Điều kiện hình thành và phát triển của triết lý nhân sinh trong Đờn ca tài tử. Tiền đề của triết lý nhân sinh trong Đờn ca tài tử.

61 Tiểu kết Chương 2. 68 Chương 3: NỘI DUNG CƠ BẢN CỦA TRIẾT LÝ NHÂN SINH TRONG ĐỜN CA TÀI TỬ. Khái quát về Đờn ca tài tử. Triết lý nhân sinh trong Đờn ca tài tử thể hiện qua các mối quan hệ cơ bản của con người.

Triết lý nhân sinh về mối quan hệ giữa con người với tự nhiên. Triết lý nhân sinh về mối quan hệ giữa con người với xã hội. Triết lý nhân sinh về mối quan hệ giữa con người với bản thân. 90 Tiểu kết Chương 3.

121 Chương 4: GIÁ TRỊ, HẠN CHẾ VÀ GIẢI PHÁP PHÁT HUY GIÁ TRỊ CỦA TRIẾT LÝ NHÂN SINH TRONG ĐỜN CA TÀI TỬ. Giá trị của triết lý nhân sinh trong Đờn ca tài tử. Hạn chế của triết lý nhân sinh trong Đờn ca tài tử. Quan điểm và giải pháp pháp huy giá trị, khắc phục hạn chế của triết lý nhân sinh trong Đờn ca tài tử.

160 Tiểu kết Chương 4. 178 DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI. 181 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO. 182 1 PHẦN MỞ ĐẦU 1.

Lý do chọn đề tài Nam Bộ là vùng đất ở phía Nam tổ quốc với những điều kiện đặc thù về tự nhiên, xã hội và bản sắc văn hoá đặc sắc. Trong tổng thể nền văn hoá Nam Bộ, các loại hình nghệ thuật đóng góp vai trò quan trọng khi vừa là điểm nhấn cũng vừa là phương tiện để truyền tải, lưu giữ và lan toả quan điểm sống của cư dân. Trong đó, Đờn ca tài tử là một trong những đại diện tiêu biểu khi tái hiện sinh động triết lý sống của cộng đồng và xã hội ở vùng đất này. Nhiều công trình nghiên cứu đã đánh giá Đờn ca tài tử không chỉ là loại hình nghệ thuật đặc sắc về nội dung, cách thức trình diễn mà còn được xem là đại diện tiêu biểu cho sự tổng hòa về mặt văn hóa, phong tục, tập quán; đặc biệt là thể hiện rõ nét những quan điểm nhân sinh của cư dân vùng đất này.

Những triết lý nhân sinh tạo nên bản chất riêng và đưa Đờn ca tài tử vươn tầm khỏi “tấm áo” vùng, miền để trở thành một loại hình nghệ thuật được công chúng cả nước và quốc tế mến mộ. Cho đến nay, Đờn ca tài tử vinh dự là loại hình nghệ thuật dân gian duy nhất của vùng đất Nam Bộ được Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa của Liên hiệp quốc (UNESCO) công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại. Tuy vậy, trong xu thế hội nhập quốc tế sâu rộng như ngày nay, yêu cầu thưởng thức văn hóa âm nhạc của một bộ phận người dân ngày càng cao, cùng với đó là sự du nhập của các loại hình âm nhạc hiện đại, phù hợp thị hiếu đã và đang cạnh tranh mạnh mẽ với các loại hình nghệ thuật truyền thống, trong đó có Đờn ca tài tử, điều này dẫn đến nguy cơ mai một là rất cao. Thực trạng đó đặt ra yêu cầu cần thiết phải tiến hành nghiên cứu, đưa ra giải pháp nhằm bảo tồn và phát huy giá trị di sản nghệ thuật Đờn ca tài tử trong đời sống hiện đại.

2 Việc nghiên cứu, bổ sung lý luận về Đờn ca tài tử nói chung, triết lý nhân sinh trong Đờn ca tài tử nói riêng là vấn đề quan trọng, khi đây là căn cứ khoa học, là điểm khởi đầu để đánh giá và đề ra các giải pháp bảo tồn và phát triển loại hình nghệ thuật này. Nếu không có lý luận soi đường thì việc đề ra công tác bảo tồn và phát triển một loại hình âm nhạc như Đờn ca tài tử chỉ đơn thuần là sự “mò mẫm” chủ quan trong bóng tối, đặc biệt khi đây là loại hình nghệ thuật thể hiện ý thức thẩm mỹ của một cộng đồng cư dân đan xen văn hoá và phản ánh lịch sử tồn tại xã hội của một vùng đất có nhiều giai đoạn thăng trầm. Tìm hiểu và nghiên cứu Đờn ca tài tử tuy đã được một số nhà nghiên cứu tiếp cận từ nhiều góc độ như tổng quan, lịch sử phát triển, đánh giá về nghệ thuật,… nhưng việc nghiên cứu về triết lý nhân sinh trong Đờn ca tài tử là vấn đề chưa được tìm hiểu chuyên sâu. Đây có thể xem là khoảng trống lớn trong nghiên cứu khoa học khi triết lý nhân sinh đóng vai trò quan trọng, là “cái hồn” của loại hình nghệ thuật này.

Đặc biệt, việc chỉ ra giá trị của triết lý nhân sinh trong Đờn ca tài tử đối với đời sống của người dân Nam Bộ hiện vẫn còn bị bỏ ngỏ. Đây là một vấn đề có tính cấp thiết vì với địa vị quan trọng trong đời sống tinh thần của vùng Nam Bộ với hơn 35 triệu người sinh sống, cùng với tư cách là một hình thái ý thức xã hội thì Đờn ca tài tử với những triết lý nhân sinh hàm chứa bên trong có vai trò định hướng trong nhận thức và hành động của người dân nơi đây. Nếu không nhìn nhận được giá trị, hạn chế của những triết lý nhân sinh đối với đời sống thì việc đề ra những giải pháp bảo tồn loại hình nghệ thuật dân gian này chỉ dừng lại ở việc bảo tồn cái hình thức bên ngoài còn cái gốc bên trong thì đang dần biến chất, mục rỗng và sớm muộn cũng sẽ tàn phai theo quy luật xã hội. Những sự thiếu sót này một lần nữa khẳng định việc nghiên cứu triết lý nhân sinh trong Đờn ca tài tử vẫn chưa được quan tâm nghiên cứu đúng mức, 3 là vấn đề mang tính cấp thiết đối với loại hình nghệ thuật truyền thống trong bối cảnh ngày nay.

Đây cũng là mảng đề tài mới trong nghiên cứu khoa học nói chung, nghiên cứu triết học nói riêng và có ý nghĩa quan trọng trong thực tiễn. Nhận thấy tính cấp thiết và quan trọng của vấn đề, cũng như xuất phát từ thực tiễn, nghiên cứu sinh quyết định chọn nghiên cứu vấn đề “Triết lý nhân sinh trong Đờn ca tài tử” làm đề tài nghiên cứu luận án chuyên ngành Triết học của mình. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 2. Mục đích nghiên cứu Trên cơ sở làm rõ một số vấn đề lý luận; phân tích, làm rõ nội dung, chỉ ra giá trị, hạn chế của triết lý nhân sinh trong Đờn ca tài tử, luận án đề xuất giải pháp phát huy giá trị, khắc phục hạn chế của triết lý nhân sinh trong Đờn ca tài tử trong thời gian tới.

Nhiệm vụ nghiên cứu Một là, tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài, đánh giá khái quát kết quả nghiên cứu liên quan đến đề tài và xác định những vấn đề đặt ra cần tiếp tục nghiên cứu làm rõ. Hai là, làm rõ một số vấn đề lý luận về triết lý nhân sinh trong Đờn ca tài tử. Ba là, làm rõ nội dung của triết lý nhân sinh trong Đờn ca tài tử. Bốn là, chỉ ra giá trị và nêu lên những điểm hạn chế về triết lý nhân sinh trong Đờn ca tài tử; đề xuất giải pháp phát huy giá trị, khắc phục hạn chế của triết lý nhân sinh trong Đờn ca tài tử trong thời gian tới.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 3. Đối tượng nghiên cứu 4 Luận án tập trung nghiên cứu về triết lý nhân sinh trong Đờn ca tài tử. Phạm vi nghiên cứu Phạm vi về nội dung: luận án tập trung nghiên cứu về triết lý nhân sinh về mối quan hệ giữa con người với tự nhiên, với xã hội và với bản thân. Phạm vi về không gian: khu vực Nam Bộ của Việt Nam.