Luận án tiến sĩ: Tác động của phân cấp tài khóa đến tăng trưởng kinh tế Việt Nam - TS. Mai Đình Lâm

BỘ GIÁO DỤC - ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ TP. HỒ CHÍ MINH MAI ĐÌNH LÂM TÁC ĐỘNG CỦA PHÂN CẤP TÀI KHÓA ĐẾN TĂNG TRƯỞNG KINH TẾ TẠI VIỆT NAM LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ TP. Hồ Chí Minh, năm 2012 BỘ GIÁO DỤC - ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ TP. HỒ CHÍ MINH MAI ĐÌNH LÂM TÁC ĐỘNG CỦA PHÂN CẤP TÀI KHÓA ĐẾN TĂNG TRƯỞNG KINH TẾ TẠI VIỆT NAM CHUYÊN NGÀNH: TÀI CHÍNH - NGÂN HÀNG MÃ NGÀNH: 62340201 LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS.

SỬ ĐÌNH THÀNH TP. Hồ Chí Minh, năm 2012 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu khoa học độc lập của tôi. Các thông tin, số liệu trong luận án là trung thực và có nguồn gốc rõ ràng, cụ thể. Kết quả nghiên cứu trong luận án là trung thực và chưa từng được công bố trong bất kỳ công trình nghiên cứu nào khác.

Nghiên cứu sinh Mai Đình Lâm DANH MỤC CỤM TỪ VIẾT TẮT ADB: Ngân hàng phát triển Châu Á HĐND: Hội đồng nhân dân ĐP: Địa phương IMF (International Monetary Fund): Quỹ tiền tệ quốc tế GDP (Gross National Product): Tổng sản phẩm quốc nội M&E: Giám sát và đánh giá NSNN: Ngân sách nhà nước OECD (Organization for Economic Cooperation and Development): Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế PCĐT: Phân cấp đầu tư TNDN: Thu nhập doanh nghiệp T : Trung ương VAT: Thuế giá trị gia tăng UBND: Ủy ban nhân dân UNDP (United Nations Development Programme): Chương trình phát triển Liên Hiệp Quốc WB (World Bank): Ngân hàng thế giới DANH MỤC BẢNG, HÌNH VẼ VÀ SƠ ĐỒ Trang Sơ đồ 1.1: Tổ chức bộ máy nhà nước .2: Các hình thức phân cấp.3: Cầu về hàng hoá công của dân cư hai địa phương A và B.1: Trò chơi cạnh tranh thuế trong cân bằng Nash .2: Các nghiên cứu thực nghiệm đã thực hiện .4: Mối quan hệ giữa phân cấp tài khóa và vốn đầu tư xã hội.5: Mô hình tác động của biến độc lập, biến kiểm soát đối với biến phụ thuộc .1: Tóm tắt nội dung phân cấp nhiệm vụ chi .1: Tỉ lệ chi NSĐP so với GDP .2: Tỷ lệ các tỉnh có nguồn thu điều tiết về trung ương giai đoạn ổn định 2004 - 2006 và 2007 - 2010 và dự đoán 2011-2015 .2: Chi thường xuyên của trung ương trong chi ngân sách giai đoạn 1997 - 2006.3: Tỉ lệ chi thường xuyên của địa phương so với GDP .4: Cơ cấu đầu tư công theo cấp quản lý (giá 1994) .5: Tỉ lệ đầu tư công của địa phương so với GDP.6: Tỉ trọng thu NSĐP trong GDP .7: Tỉ trọng thu NSĐP trong tổng thu NSNN.3: Trách nhiệm chi của các cấp chính quyền tại một số quốc gia .4: Sự khác biệt trong phân cấp tài khóa giữa VN và Trung Quốc .1: Mô tả các biến cơ sở và ký hiệu sử dụng trong ba mô hình.2: Thống kê dữ liệu trung bình .1: Mối quan hệ giữa chi NSĐP/GDP và tốc độ tăng trưởng kinh tế .2: Chi ĐTPT/GDP và tốc độ tăng trưởng kinh tế .3: Chi TXĐP/GDP và tốc độ tăng trưởng kinh tế.4: Thu NSĐP/GDP và tốc độ tăng trưởng kinh tế .3: Kết quả kiểm định tính dừng của các biến .4: Kết quả ước lượng mô hình 1.5: Kết quả ước lượng mô hình 2.6: Kết quả ước lượng mô hình 3.7: Cơ cấu đầu tư giai đoạn 1996 - 2005.8: Nợ công so với GDP.9: Tính minh bạch của địa phương .10: Xây dựng năng lực phân cấp của chính quyền địa phương .11: Sự tham gia của công dân và các tổ chức đoàn thể.1: Kinh nghiệm phân cấp nguồn thu của các quốc gia trên thế giới. 158 MỤC LỤC Trang TỔNG QUAN 1. Đặt vấn đề nghiên cứu. Tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan đến đề tài.

Các nghiên cứu ngoài nước. Các nghiên cứu trong nước. Mục tiêu nghiên cứu. Phạm vi và phương pháp nghiên cứu.

Phạm vi nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu. Ý nghĩa thực tiễn của đề tài. Những đóng góp mới của luận án.

Kết cấu của báo cáo nghiên cứu. 15 CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN, MÔ HÌNH NGHIÊN CỨU VỀ PHÂN CẤP TÀI KHÓA VÀ TĂNG TRƯỞNG KINH TẾ 1. Cơ sở phân cấp và nội dung phân cấp tài khóa. Khái niệm phân cấp tài khóa.

Cơ sở phân cấp tài khóa. Nội dung phân cấp tài khóa. Các chỉ tiêu đo lường phân cấp tài khóa. Các điểm lợi và bất lợi của phân cấp tài khóa.

Các điểm lợi của phân cấp tài khóa. Những điểm bất lợi của phân cấp tài khóa. Tăng trưởng kinh tế. Tổng luận các mô hình tăng trưởng kinh tế.

Cách tính tăng trưởng kinh tế. Phân cấp tài khóa và tăng trưởng kinh tế. Các minh chứng thực nghiệm về phân cấp tài khóa và tăng trưởng kinh tế. Mô hình lý thuyết và các giả thuyết nghiên cứu.

Mô hình lý thuyết. Các giả thuyết kỳ vọng trong mô hình nghiên cứu. 54 CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG PHÂN CẤP TÀI KHÓA TẠI VIỆT NAM 2. Tổ chức bộ máy hành chính và phân cấp tài khóa ở Việt Nam.

Tổ chức bộ máy hành chính. Phân cấp tài khoá ở Việt Nam. Phân cấp nhiệm vụ chi và quyền tự chủ của chính quyền địa phương. Nội dung phân cấp.

Quyền tự chủ chi ngân sách của chính quyền địa phương. Phân cấp nguồn thu và quyền tự chủ của chính quyền địa phương. Nội dung phân cấp nguồn thu. Quyền tự chủ nguồn thu của chính quyền địa phương.

Phân cấp trong huy động vốn và vay nợ. Hệ thống điều hòa ngân sách giữa trung ương và địa phương. Trách nhiệm giải trình tài khóa của chính quyền địa phương. Phân cấp tài khóa của các quốc gia trên thế giới và kinh nghiệm với Việt Nam.

Những điểm tương đồng và khác biệt trong phân cấp tài khóa giữa Việt Nam và các nước. Kinh nghiệm cho Việt Nam. 102 CHƯƠNG 3: PHÂN TÍCH THỰC NGHIỆM TÁC ĐỘNG CỦA PHÂN CẤP TÀI KHÓA LÊN TĂNG TRƯỞNG KINH TẾ Ở VIỆT NAM 3. Phương pháp nghiên cứu.

Định dạng mô hình thực nghiệm. Phương pháp nghiên cứu. Thu thập và mô tả dữ liệu. Thu thập dữ liệu.

Khảo sát sơ bộ mối quan hệ giữa phân cấp tài khóa và tăng trưởng kinh tế ở Việt Nam. Kết quả kiểm định và thảo luận kết quả nghiên cứu. Kiểm tra tính dừng. Kết quả thực nghiệm.

Thảo luận kết quả từ nghiên cứu thực nghiệm. Đánh giá các tồn tại về thể chế, chính sách trong phân cấp tài khóa ở Việt Nam. Các tồn tại trong phân cấp thu ngân sách. Các tồn tại trong phân cấp chi ngân sách.

Hạn chế trong hệ thống điều hòa ngân sách. Các hạn chế trong vay nợ của chính quyền địa phương. Tính minh bạch và trách nhiệm giải trình chưa được chú trọng. Năng lực của chính quyền địa phương còn hạn chế.

Hệ thống giám sát và đánh giá ở Việt Nam còn kém hiệu quả. 145 CHƯƠNG 4: CÁC KHUYẾN NGHỊ VỀ CHÍNH SÁCH PHÂN CẤP TÀI KHÓA NHẰM THÚC ĐẨY TĂNG TRƯỞNG KINH TẾ Ở VIỆT NAM 4. Các phát hiện chính trong nghiên cứu. Lựa chọn khung chính sách thay đổi phân cấp tài khóa thúc đẩy tăng trưởng kinh tế trong điều kiện tái cơ cấu nền kinh tế.

Định hướng chung. Hoàn thiện chính sách phân cấp tài khóa. Hoàn thiện chính sách điều hòa ngân sách. Chính sách huy động vốn cho địa phương.

Tăng cường tính minh bạch và trách nhiệm giải trình của chính quyền địa phương. Giám sát và đánh giá chi tiêu công. Đổi mới quản trị công của chính quyền địa phương. Chú trọng đến các mục tiêu dài hạn.

Khắc phục các hạn chế của mô hình quản trị công. Nâng cao năng lực của chính quyền địa phương. Một số chính sách khác. 183 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO.

186 PHỤ LỤC TỔNG QUAN 1. Đặt vấn đề nghiên cứu Sự can thiệp của Chính phủ vào nền kinh tế là một thực tế khách quan và đã được thừa nhận rộng rãi. Chính phủ có thể dùng chính sách tài khóa để can thiệp vào nền kinh tế bằng các công cụ thuế và chi tiêu công. Mặt khác, trường phái Keynes cho rằng nhà nước có thể thực hiện các biện pháp tạo ra tổng cầu hiệu quả thông qua các biện pháp kích thích từ chính sách tài khóa.

Trong chính sách tài khóa, việc thực hiện phân cấp tài khóa cho từng cấp chính quyền cũng cần được xem xét thận trọng. Phân cấp tài khóa nghĩa là thực hiện chuyển một phần quyền lực của chính quyền cấp trên cho chính quyền cấp dưới. Đây thuộc một phần trong nhóm giải pháp cải cách khu vực công nhằm tạo ra môi trường cạnh tranh giữa các cấp chính quyền trong việc cung ứng hàng hóa công tối ưu cho xã hội và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế (Bahl & Linn, 1992; Bird & Wallich, 1993). Việt Nam, kể từ khi tiến hành chính sách Đổi Mới kinh tế năm 1986, đặc biệt sau khi có Luật NSNN năm 1996 và sửa đổi năm 2002, Chính phủ đã tiến hành cải cách chính sách tài khóa sâu rộng, và đổi mới phân cấp quản lý tài khóa với mục tiêu thúc đẩy tăng trưởng kinh tế bền vững trong dài hạn.

Tuy nhiên, việc đánh giá tác động của phân cấp quản lý tài khóa tới tăng trưởng kinh tế ở Việt Nam hiện vẫn chưa được nghiên cứu một cách thấu đáo. Liệu phân cấp tài khóa có tạo quyền chủ động cho chính quyền địa phương 1 trong phân bổ nguồn lực cho phát triển kinh tế - xã hội hay không? Liệu phân cấp tài khóa có phải là một trong những yếu tố cơ bản thúc đẩy tăng trưởng kinh tế ở Việt Nam trong thời gian qua hay không? 2. Tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan đến đề tài 2. Các nghiên cứu ngoài nước Khả năng tác động của mức độ phân cấp tài khóa đối với tăng trưởng kinh tế ở các nước phát triển và đang phát triển được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm.

Cho đến hiện tại, đã có nhiều nghiên cứu mang tính lý thuyết và thực nghiệm về tác động của phân cấp tài khóa đối với tăng trưởng kinh tế. Các nghiên cứu mang tính lý thuyết Về khía cạnh lý thuyết, hầu hết các nghiên cứu trước đây đều cho rằng phân cấp tài khóa sẽ thúc đẩy tăng trưởng kinh tế. Nếu như các hàng hóa không mang tính chất quốc gia, thì dường như chính quyền địa phương có hiệu quả hơn trong việc phân phối và cung ứng hàng hóa đó (Oates, 1972).