Luận án: Phát triển kinh tế biển Nhật Bản và kinh nghiệm cho Việt Nam

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI -------***------- NGUYỄN QUANG HUY PHÁT TRIỂN KINH TẾ BIỂN CỦA NHẬT BẢN VÀ KINH NGHIỆM CHO VIỆT NAM LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ Hà Nội, 2024 VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI -------***------- NGUYỄN QUANG HUY PHÁT TRIỂN KINH TẾ BIỂN CỦA NHẬT BẢN VÀ KINH NGHIỆM CHO VIỆT NAM Ngành : Kinh tế Quốc tế Mã số : 9.06 LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ Người hướng dẫn khoa học: 1. Trần Thị Lan Hương 2. Lại Lâm Anh Hà Nội, 2024 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu độc lập của riêng tôi, các dữ liệu, tài liệu và thông tin nêu trong luận án là trung thực. Những kết luận khoa học của luận án chưa từng được công bố trong bất kỳ công trình nào khác.

TÁC GIẢ LUẬN ÁN Nguyễn Quang Huy MỤC LỤC MỞ ĐẦU. 1 Chương 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU NGHIÊN CỨU. Tổng quan tài liệu nghiên cứu. Đánh giá chung về tài liệu nghiên cứu và khoảng trống nghiên cứu.

Đánh giá chung. Khoảng trống nghiên cứu và cách tiếp cận của luận án. 18 Chương 2: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ PHÁT TRIỂN KINH TẾ BIỂN. Các khái niệm cơ bản.

Đặc điểm và vai trò của phát triển kinh tế biển. Đặc điểm của phát triển kinh tế biển. Vai trò của phát triển kinh tế biển. Các nội dung cơ bản về phát triển kinh tế biển.

Các tiêu chí đánh giá phát triển kinh tế biển. Các nhân tố ảnh hưởng đến phát triển kinh tế biển. Nhân tố bên trong. Nhân tố bên ngoài.

35 Kết luận chương 2. 37 Chương 3: THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN KINH TẾ BIỂN NHẬT BẢN GIAI ĐOẠN 2007-2023. Khái quát phát triển kinh tế biển Nhật Bản. Vị trí địa chiến lược và tài nguyên trong phát triển kinh tế biển của Nhật Bản.

Quan điểm phát triển kinh tế biển Nhật Bản kể từ sau chiến tranh thế giới thứ hai. Chính sách phát triển kinh tế biển của Nhật Bản giai đoạn 2007-2023. Chiến lược, kế hoạch phát triển kinh tế biển của Nhật Bản. Các đạo luật phục vụ phát triển kinh tế biển.

Hệ thống quản lý việc thực hiện chính sách phát triển kinh tế biển ở Nhật Bản. Thực trạng phát triển một số ngành kinh tế biển ở Nhật Bản. Công nghiệp đóng tàu. Năng lượng tái tạo trên biển.

Nuôi trồng, đánh bắt và chế biến thuỷ sản. Phát triển du lịch biển. Đánh giá chung. Thành công trong phát triển kinh tế biển Nhật Bản.

Hạn chế trong phát triển kinh tế biển Nhật Bản. 111 Kết luận chương 3. 119 Chương 4: BÀI HỌC KINH NGHIỆM VÀ KHUYẾN NGHỊ CHÍNH SÁCH CHO VIỆT NAM. Khái quát phát triển kinh tế biển Việt Nam thời gian qua.

Tiềm năng phát triển kinh tế biển của Việt Nam. Quan điểm và chính sách phát triển kinh tế biển của Việt Nam. Thực trạng phát triển kinh tế biển ở Việt Nam thời gian qua. Đánh giá chung về phát triển kinh tế biển Việt Nam.

Bối cảnh trong nước và quốc tế ảnh hưởng đến phát triển kinh tế biển Việt Nam đến năm 2030. Bối cảnh quốc tế. Bối cảnh trong nước. Những điểm tương đồng, khác biệt trong phát triển kinh tế biển giữa Việt nam, Nhật Bản và một số bài học kinh nghiệm rút ra.

So sánh điểm tương đồng và khác biệt. Một số bài học rút ra cho Việt Nam. Khuyến nghị chính sách cho Việt Nam. 158 Kết luận chương 4.

164 DANH MỤC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ. 166 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 167 DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT BVMT Bảo vệ môi trường GDP Tổng sản phẩm quốc nội HTX Hợp tác xã KCN Khu công nghiệp KCX Khu chế xuất KKT Khu kinh tế KTB Kinh tế biển TAE Nỗ lực toàn diện cho phép (Total allowable effort) NCS Nghiên cứu sinh FCA Hợp tác xã Thủy sản địa phương TAC Đánh bắt toàn bộ cho phép DANH MỤC BẢNG Bảng 3. Công nghệ phát triển năng lượng tái tạo trên biển ở Nhật.

Các nhà cung cấp chủ yếu cho công nghiệp điện gió ngoài khơi của Nhật Bản. Một số dự án đầu tư năng lượng thuỷ triều và hải lưu tại Nhật Bản. Quản lý và cấp phép đánh bắt cá ở Nhật Bản theo các cấp. 91 DANH MỤC HÌNH Hình 3.

Vị trí địa chính trị - kinh tế của Nhật Bản. Các cảng biển chủ yếu ở Nhật Bản. Cơ cấu cơ quan chỉ đạo thực hiện chính sách đại dương của Nhật Bản. Mô tả sự chuyển đổi cơ cấu năng lượng ở Nhật Bản giai đoạn 1973-2017.

Tiềm năng năng lượng tái tạo của Nhật Bản. Cơ cấu năng lượng tái tạo trong tổng mức tiêu dùng năng lượng của Nhật Bản, giai đoạn 2000-2018. Đánh giá năng lực gió ở một số vùng biển Nhật Bản đến năm 2050. Sản lượng đánh bắt và nuôi trồng thuỷ sản ở Nhật Bản tại 5 vùng biển, giai đoạn 1980-2020 (triệu tấn).

Xuất khẩu thuỷ sản của Nhật Bản giai đoạn 2005-2020. Danh sách vùng du lịch của Nhật Bản. Khách du lịch nước ngoài vào Nhật Bản trong giai đoạn 1964- 2022 (triệu lượt người). Tỷ lệ khách du lịch đến Nhật Bản năm 2019 phân theo địa phương 106 MỞ ĐẦU 1.

Tính cấp thiết của đề tài Nhật Bản là quốc gia biển. Tuy nhiên, trước khi chiến tranh Lạnh kết thúc, kinh tế biển của Nhật Bản chưa phát triển đúng với tiềm năng vốn có. Điều này cũng dễ hiểu bởi trong thời kỳ trước đó, Nhật Bản tập trung theo đuổi chính sách phát triển kinh tế dựa vào các ngành công nghiệp chế tạo và dịch vụ mũi nhọn, tạo nên sự thần kỳ Châu Á. Sự sụp đổ của bong bóng tài sản năm 1991 tại Nhật Bản đã khiến nền kinh tế Nhật Bản trải qua một thập kỷ “mất mát”, cần tái cơ cấu lại để phục hồi kinh tế.

Đồng thời với bối cảnh trong nước, thế kỷ XXI được coi là thế kỷ của đại dương, và việc “vươn ra biển” trở thành xu thế lớn, định hướng quan trọng cho tất cả các quốc gia có biển, thậm chí cả các quốc gia không có biển; trong đó có Nhật Bản và Việt Nam. Là quốc gia ven biển, Nhật Bản đã nhanh chóng xây dựng Luật cơ bản về chính sách đại dương (Basic Act on Ocean Policy) năm 2007, cùng với đó là các Kế hoạch cơ bản về chính sách đại dương (Basic plan on Ocean Policy), được nội các Nhật Bản ban hành 5 năm/1 lần nhằm cụ thể hoá chính sách Đại dương trong từng giai đoạn. Nhờ thực hiện khá thành công Chính sách đại dương từ năm 2007, Nhật Bản đã trở thành một cường quốc số 1 trong khu vực về phát triển kinh tế biển, đặc biệt trong các ngành kinh tế quan trọng như đóng tàu, vận tải biển, nuôi trồng và chế biến hải sải, năng lượng tái tạo, công nghiệp hàng hải, du lịch biển…. Các ngành kinh tế mũi nhọn của Nhật Bản được dựa trên việc khai thác các cơ hội mang lại từ các ngành kinh tế biển truyền thống, các nguồn tài nguyên biển cần áp dụng công nghệ hiện đại (khai thác tài nguyên đáy biển, mặt biển, tài nguyên gió, sóng biến…) và các cơ hội từ hội nhập kinh tế quốc tế (xuất nhập khẩu, du lịch quốc tế, vận tải quốc tế…).

Nhờ hệ thống chính sách phát triển bài bản và hiệu quả, sự đầu tư lớn của chính phủ Nhật Bản, kinh tế biển Nhật Bản từ năm 2007 đến nay đã 1 phát triển rất mạnh, đóng góp quan trọng trong GDP của cả nước, có các ngành kinh tế đáng để các nước đi sau như Việt Nam học tập như ngành nuôi trồng, đánh bắt và chế biển hải sản, ngành năng lượng tái tạo trên biển, công nghiệp đóng tàu và nhiều ngành kinh tế khác. Đối với Việt Nam, biển đóng vai trò quan trọng trong phát triển kinh tế xã hội bởi nước ta có bờ biển dài, có vị trí địa lý quan trọng và hướng ra biển. Sau 10 năm thực hiện chiến lược biển năm 2007, vào năm 2018, Chiến lược kinh tế biển Việt Nam đến năm 2030 tầm nhìn đến năm 2045 ra đời nhằm đáp ứng với tình hình phát triển mới trong nước và quốc tế, đặt ra những yêu cầu phải coi biển trở thành nguồn tài nguyên quý giá của quốc gia. Với quan điểm Việt Nam phải trở thành quốc gia mạnh về biển, giàu từ biển, phát triển bền vững thịnh vượng và an toàn, gắn kinh tế biển với đảm bảo quốc phòng, an ninh và an toàn, giữ vững độc lập tự chủ và tăng cường hợp tác quốc tế về biển, Việt Nam đặt mục tiêu đưa các ngành kinh tế thuần biển đóng góp 10% GDP cả nước, kinh tế của các tỉnh ven biển đạt 65-70% GDP cả nước vào năm 2030.

Đây là một mục tiêu đầy tham vọng bởi cho đến này kinh tế biển ở Việt Nam vẫn phát triển chưa tương xứng với tiềm năng vốn có. Việc nghiên cứu kinh nghiệm quốc tế, trong đó có kinh nghiệm phát triển kinh tế biển của Nhật Bản là nhiệm vụ cần thiết. Là một nước đi sau về trình độ phát triển kinh tế, còn nhiều tiềm năng lợi thế trong phát triển kinh tế biển nhưng cũng đang gặp phải nhiều vấn đề cần phải giải quyết để thực hiện chiến lược kinh tế biển Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn 2045, nên việc học hỏi kinh nghiệm của các nước đi trước, đặc biệt là những nước thành công trong phát triển kinh tế biển là rất quan trọng để Việt Nam rút ra những bài học kinh nghiệm trong phát triển kinh tế biển. Với lý do trên, đề tài “Phát triển kinh tế biển của Nhật Bản và kinh nghiệm cho Việt Nam” mang tính cấp thiết cả về lý luận và thực tiễn.

Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu: + Mục đích nghiên cứu: Phân tích, chính sách và thực trạng phát triển kinh tế biển của Nhật Bản kể từ năm 2007 đến năm nay, từ đó rút ra bài học kinh nghiệm và gợi ý chính sách cho Việt Nam trong phát triển kinh tế biển giai đoạn đến năm 2030. + Nhiệm vụ nghiên cứu: Đề tài giải quyết 4 nhiệm vụ cơ bản sau đây: - Làm rõ nội hàm khái niệm, đặc điểm và vai trò của kinh tế biển trong phát triển kinh tế xã hội của mỗi quốc gia. - Nghiên cứu các tiềm năng phát triển kinh tế biển của Nhật Bản; các chính sách phát triển kinh tế biển của Nhật Bản kể từ năm 2007 đến năm nay.