Đổi mới cơ cấu chi ngân sách Nhà nước nhằm thúc đẩy phát triển kinh tế-xã hội ở CHDCND Lào

Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu Trải qua nhiều năm tiến hành công cuộc đổi mới do Đảng Nhân dân cách mạng (NDCM) Lào khởi xướng và lãnh đạo đất nước; nhất là từ năm 1986 đến nay đã có những thành tựu nổi bật, như: Quốc phòng, an ninh được giữ vững; kinh tế­xã hội (KT­XH) liên tục phát triển; đời sống nhân dân đã được cải thiện rõ rệt; hệ thống chính trị được củng cố; quan hệ đối ngoại đã được mở rộng, vai trò, uy tín của nước Cộng hòa dân chủ nhân dân (CHDCND) Lào ngày càng được nâng cao trên trường quốc tế. Đạt được những thành tựu trên đây có phần đóng góp quan trọng của ngân sách nhà nước (NSNN) ­ công cụ tài chính quan trọng của Nhà nước. Chi NSNN ở CHDCND Lào trung bình hàng năm tăng ở mức độ đáng kể. Tốc độ tăng chi NSNN ở CHDCND Lào cao như vậy đã tạo ra cơ hội để đổi mới cơ cấu chi NSNN nhằm thúc đẩy phát triển KT­XH, tham gia hội nhập kinh tế quốc tế.

Tuy nhiên, thực tiễn điều hành NSNN ở CHDCND Lào trong thời gian qua còn có nhiều bất cập, như: Cơ cấu chi NSNN chưa góp phần phân bổ nguồn lực tài chính công hiệu quả hơn giữa các loại hình chi; Giữa các ngành, các lĩnh vực; chưa đảm bảo phân bổ công bằng và hướng về người nghèo nhiều hơn. Mặt khác, do tác động của khủng hoảng tài chính toàn cầu gây ảnh hưởng đến việc thực hiện cơ cấu chi NSNN, mà hậu quả là phải cắt giảm một số khoản chi, dẫn đến không đạt mục tiêu phát triển KT­XH đã đề ra. Nhận thức được điều đó, trong quá trình phát triển đất nước để thực hiện được các mục tiêu và giải quyết vấn đề đặt ra, Nhà nước phải có chủ trương, chính sách, giải pháp tích cực để từng bước nâng cao chất lượng điều hành chi NSNN, trong đó có giải pháp đổi mới cơ cấu chi NSNN. ­2­ Để góp phần giải quyết những vấn đề cấp bách đã nêu trên, tác giả đã mạnh dạn chọn đề tài: “Đổi mới cơ cấu chi NSNN nhằm thúc đẩy phát triển KT­XH ở CHDCND Lào” để nghiên cứu và làm luận án tiến sĩ kinh tế.

Tổng quan tình hình nghiên cứu Trong thời gian qua, đã có nhiều tiếp cận nghiên cứu về lý luận và thực tiễn có liên quan đến chi và quản lý chi NSNN. Sản phẩm của mỗi cách tiếp cận đó có thể là các luận văn ở trình độ Thạc sĩ; có thể là các luận án ở trình độ Tiến sĩ; hoặc cũng có thể là kết quả nghiên cứu của đề tài khoa học, hay các bài báo thuộc các cấp khác nhau quản lý;…Tuy nhiên, với các mục đích nghiên cứu khác nhau thì kết quả kỳ vọng đối với sản phẩm nghiên cứu khác nhau. Nên tác giả của mỗi công trình đó cũng đã biết giới hạn lại phạm vi nghiên cứu cho phù hợp. Có thể khái quát nội dung của các công trình trên qua một số nét sau: 2.

Các nghiên cứu trong nước Cùng với quá trình đổi mới cơ chế quản lý nền kinh tế, đổi mới quản lý NSNN ở CHDCND Lào cũng đã được Đảng NDCM và Chính phủ CHDCND Lào đặc biệt quan tâm. Chính yếu tố này đã thúc đẩy các nhà quản lý, các nhà nghiên cứu trong lĩnh vực kinh tế nói chung và tài chính công nói riêng đầu tư công sức để nghiên cứu, tìm kiếm các giải pháp thích hợp cho tiến trình đổi mới cơ chế quản lý NSNN ở CHDCND Lào trong những năm vừa qua. Thực tế cho thấy có khá nhiều các bài báo được đăng tải trên tạp chí của ngành Tài chính Lào xuất bản hàng tháng cũng có đề cập đến từng khía cạnh riêng, nhỏ lẻ có liên quan đến xu hướng đổi mới quản lý NSNN, như: Khamkeo Chanthavong với bài “Đổi mới phân cấp quản lý ngân sách địa ­3­ phương ở tỉnh Luangnamtha” đăng trên Tạp chí Tài chính tháng 4/2010; Khamtanh Phommaseng với bài “Tăng cường quản lý chi ngân sách Thành phố Viêng chăn” đăng trên Tạp chí Tài chính tháng 2/2009; Sisouphan với bài “Đổi mới cách thức phân bổ kinh phí NSNN cho giáo dục phổ thông ở CHDCND Lào” đăng trên Tạp chí Tài chính tháng 5/2011;.v… Điểm chung nhất của các bài báo là chủ yếu đề xuất những ý kiến mang tính tác nghiệp gắn liền với vị trí mà các tác giả đang phải thực thi trách nhiệm trong quản lý NSNN ở một ngành, hay ở một địa phương cụ thể. Do vậy, những thông tin từ quản lý NSNN trên một giác độ nào đó của thực tiễn ở mỗi địa phương hay mỗi ngành đã được trình bày có giá trị tham khảo cho các nhà hoạch định chính sách về quản lý NSNN ở Bộ Tài chính CHDCND Lào, hay các quan chức trong bộ máy Chính phủ có trách nhiệm trong quản lý kinh tế của đất nước.

Mặt khác, đây cũng là diễn đàn thể hiện tính dân chủ trong luận bàn, đánh giá và tham vấn chính sách về quản lý NSNN một cách rộng rãi, thể hiện quan điểm phát huy dân chủ của Chính phủ trong quản lý kinh tế nói chung và NSNN nói riêng. Tuy nhiên, hàm lượng nghiên cứu mang tính lý luận và những đòi hỏi trình bày phải có tính lôgic cho các đề xuất, kiến nghị hoặc các luận giải về hiện tượng đã và đang diễn ra trong thực tiễn thì còn rất thiếu hoặc rất nông cạn. Gần đây đã có những công trình mang tầm lý luận và có tính khoa học cao hơn xuất hiện trong lĩnh vực nghiên cứu về NSNN ở CHDCND Lào, như: Luận văn Thạc sĩ kinh tế về đề tài: “Giải pháp tăng cường quản lý chi NSNN tại nước CHDCND Lào trong giai đoạn hiện nay” của học viên Phonexay Phongsavanh năm 2010. Tác giả của bản luận văn này đã đạt được những thành công sau: ­4­ Đã hệ thống hóa những vấn đề lý luận xoay quanh các khâu của chu trình quản lý chi NSNN; Đã thực hiện đánh giá thực trạng quản lý chi NSNN ở CHDCND Lào giai đoạn 2001­2009 và chỉ ra các ưu, nhược điểm trong quản lý chi theo từng khâu của chu trình đó; Đã đề xuất được hệ thống giải pháp (gồm 06 nhóm giải pháp) nhằm tăng cường quản lý chi NSNN ở CHDCND Lào cho các năm 2010 trở đi.

Tuy nhiên, trong khuôn khổ của một bản luận văn ở trình độ Thạc sĩ nên nội dung cũng chủ yếu tập trung vào đánh giá những hoạt động quản lý chi NSNN trên giác độ tuân thủ pháp luật của quản lý NSNN hiện hành, hầu như chưa biết gắn giữa quản lý chi NSNN với trách nhiệm của các cơ quan công quyền trong việc dùng tiền của NSNN vào việc thực hiện các nhiệm vụ xây dựng phát triển KT­XH mà chính các cơ quan đó phải làm. Cũng chính từ việc không biết ràng buộc giữa sử dụng tiền với nhiệm vụ các cơ quan công quyền phải làm nên cái mà luận văn gọi là các giải pháp cũng mới chỉ dừng lại như là các khuyến nghị mang tính chất định tính đáp ứng tăng cường quản lý chi NSNN cho thời gian đã qua. Luận án Tiến sĩ kinh tế về đề tài: “Phân cấp quản lý NSNN ở CHDCND Lào ­ Thực trạng và giải pháp” do NCS Pangthong Luangvanxay hoàn thành đầu năm 2011, lại chọn cách tiếp cận thúc đẩy đổi mới quản lý NSNN ở CHDCND Lào theo hướng gắn kết với đổi mới về thể chế. Những thành công nổi bật của luận án là: Đã hệ thống hóa những vấn đề lý luận về phân cấp quản lý NSNN và thống nhất nhận thức: Phân cấp quản lý NSNN nhất thiết phải gắn liền và bị các yêu cầu của phân cấp quản lý về KT­XH chi phối; ­5­ Đã phân tích và làm sáng tỏ được mô hình phân cấp quản lý NSNN ở CHDCND Lào từ năm 1986­2009 qua 4 giai đoạn gắn liền với những thay đổi về cơ chế phân cấp quản lý về KT­XH qua mỗi giai đoạn đó; Trên cơ sở đánh giá thực trạng của phân cấp quản lý NSNN qua 4 giai đoạn nêu trên, kết hợp với chủ trương, đường lối về phân cấp quản lý KT­XH những năm tới, luận án đã đề xuất 06 nhóm giải pháp nhằm tăng cường phân cấp quản lý NSNN ở CHDCND Lào những năm 2010­2015.

Mặc dù những thành công của luận án là không thể phủ nhận, nhưng những thành công đó cũng mới chỉ được nhìn nhận trên giác độ phân cấp về quản lý nguồn thu, nhiệm vụ chi gắn với cơ quan công quyền các cấp ở CHDCND Lào trong thời gian đã qua. Tác giả của bản luận án vẫn chưa làm rõ được trách nhiệm của chính các cơ quan công quyền các cấp đó trong việc sử dụng công cụ ngân sách để thúc đẩy sự phát triển KT­XH trên mỗi địa bàn mà mình đã được phân cấp quản lý. Hay nói cách khác, những quan hệ kinh tế và lợi ích, chưa được làm sáng tỏ cả về cơ sở lý luận cũng như thực tiễn quản lý thông qua cơ chế phân cấp quản lý NSNN ở CHDCND Lào thời gian qua. Thay vào đó là những mô tả nặng về diễn biến tình hình thu, chi NSNN qua các giai đoạn nghiên cứu để rồi rút ra các nhận xét đánh giá nặng về cảm tính.

Luận án Tiến sĩ kinh tế về đề tài:“Giải pháp thực hiện cân đối NSNN ở Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Lào giai đoạn 2011­2015” do NCS Phanxay Thammasith hoàn thành cuối năm 2011, lại có cách tiếp cận nghiên cứu về NSNN ở CHDCND Lào trên giác độ cân đối. Những thành công đáng ghi nhận của bản luận án này là: ­6­ Đã trình bày có hệ thống những vấn đề lý luận về cân đối NSNN trên các giác độ cân đối giữa thu, chi bằng tiền, và cân đối ở tầm vĩ mô theo cơ cấu ngành kinh tế; Đã phân tích thực trạng cân đối thu, chi NSNN và khả năng gây ra các tác động của nó tới sự phát triển của nền kinh tế ở CHDCND Lào những năm 1999­2010; Đã đề xuất hệ thống các giải pháp gồm 03 nhóm theo cách tiếp cận từ hoàn thiện chính sách quản lý thu, chi đến hoàn thiên về nguyên tắc và phương pháp cân đối, và hoàn thiện về tổ chức các biện pháp mang tình nghiệp vụ để cân đối thu, chi NSNN giai đoạn 2011­2015. Do quá quan tâm đến các số liệu về cân đối thu, chi nên mối quan hệ ràng buộc tất yếu giữa cân đối thu, chi NSNN với các cân đối lớn trong nền kinh tế lại chưa được tác giả của bản luận án này khai thác và làm cho sáng tỏ.