Đầu tư trực tiếp nước ngoài chiến lược phát triển bền vững - Ngô Quang Trung

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI ----------*****---------- NGÔ QUANG TRUNG ĐẦU TƯ TRỰC TIẾP NƯỚC NGOÀI TRONG CHIẾN LƯỢC PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG Ở VIỆT NAM Chuyên ngành: Kinh tế chính trị Mã số: 931.02 LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ Người hướng dẫn khoa học: 1. Nguyễn Xuân Thắng 2. Cù Chí Lợi Hà Nội - 2017 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu khoa học của riêng tôi. Các số liệu nêu ra và trích dẫn trong luận án là trung thực.

Toàn bộ kết quả nghiên cứu của luận án chưa từng được công bố trong bất cứ công trình nào khác. TÁC GIẢ LUẬN ÁN i DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CHỮ VIẾT TẮT ASEAN Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á BVMT Bảo vệ môi trường BBC Hợp đồng hợp tác kinh doanh BOT Hợp đồng xây dựng kinh doanh chuyển giao BT Hợp đồng xây dựng chuyển giao BTO Hợp đồng xây dựng chuyển giao kinh doanh CNH,HĐH Công nghiệp hóa, hiện đại hóa DNNN Doanh nghiệp Nhà nước DNTN Doanh nghiệp tư nhân ĐTNN Đầu tư nước ngoài GNP Tổng sản phẩm quốc dân GDP Tổng sản phẩm quốc nội GTSX Giá trị sản xuất FDI Đầu tư trực tiếp nước ngoài JICA Văn phòng hợp tác quốc tế Nhật Bản KCN Khu công nghiệp KKT Khu kinh tế KTXH Kinh tế xã hội M&A Mua lại và sáp nhập NXB Nhà xuất bản NK - XK Nhập khẩu – Xuất khẩu NLĐ Người lao động OECD Tổ chức Hợp tác và phát triển kinh tế ODA Hỗ trợ phát triển chính thức PTBV Phát triển bền vững TNHH Trách nhiệm hữu hạn WTO Tổ chức thương mại thế giới ii MỤC LỤC MỞ ĐẦU. 1 Chương 1: TỔNG QUAN CÁC NGHIÊN CỨU TRONG VÀ NGOÀI NƯỚC CÓ CHỦ ĐỀ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN. Các nghiên cứu trong nước.

Các nghiên cứu về đầu tư trực tiếp nước ngoài của các tác giả ngoài nước. Đánh giá chung các công trình FDI đã công bố. 27 Chương 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ ĐẦU TƯ TRỰC TIẾP NƯỚC NGOÀI TRONG CHIẾN LƯỢC PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG. Khái niệm, bản chất và đặc điểm của đầu tư trực tiếp nước ngoài.

Chiến lược phát triển bền vững quốc gia và mối quan hệ với những yêu cầu đặt ra đối với đầu tư nước ngoài. Nội dung, tiêu chí và các nhân tố ảnh hưởng tới hiệu quả đầu tư trực tiếp nước ngoài trong chiến lược phát triển bền vững ở Việt Nam………. Kinh nghiệm thu hút và sử dụng FDI trong phát triển bền vững của một số nước tiêu biểu. 61 Chương 3: THỰC TRẠNG ĐẦU TƯ TRỰC TIẾP NƯỚC NGOÀI ĐẶT TRONG MỐI QUAN HỆ VỚI CHIẾN LƯỢC PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG Ở VIỆT NAM……………………………………………….

Tổng quan về động thái thu hút và thực hiện FDI tại Việt Nam giai đoạn 1988 – 2016. Thực trạng mối quan hệ giữa đầu tư trực tiếp nước ngoài với chiến lược phát triển bền vững ở Việt Nam……………………………………… …. Đánh giá chung về mối quan hệ giữa đầu tư trực tiếp nước ngoài với chiến lược phát triển bền vững ở Việt Nam……………… .107 iii Chương 4: GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ HOẠT ĐỘNG CỦA ĐẦU TƯ TRỰC TIẾP NƯỚC NGOÀI PHÙ HỢP VỚI CHIẾN LƯỢC PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG CỦA VIỆT NAM………………………. Bối cảnh trong nước và quốc tế có ảnh hưởng đến đầu tư trực tiếp nước ngoài trong chiến lược phát triển bền vững của Việt Nam.

Quan điểm, định hướng đầu tư trực tiếp nước ngoài trong chiến lược phát triển bền vững của Việt Nam. Giải pháp nâng cao chất lượng thu hút và quản lý đầu tư trực tiếp nước ngoài nhằm giải quyết tốt mối quan hệ với chiến lược phát triển bền vững của Việt Nam đến năm 2020, tầm nhìn 2030………………………………….130 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO. 155 iv DANH MỤC CÁC BẢNG Bảng 2.1 Lợi thế của doanh nghiệp FDI so với doanh nghiệp 40 nước tiếp nhận đầu tư Bảng 3.1 Nguồn vốn FDI đăng ký từ 1988 đến 2016 76 Bảng 3.2 Đầu tư trực tiếp nước ngoài tại Việt Nam theo hình thức 80 Bảng 3. Đầu tư trực tiếp nước ngoài tại Việt Nam giai đoạn 80 1988 – 2016 theo lĩnh vực Bảng 3.4 Đầu tư trực tiếp nước ngoài tại Việt Nam theo vùng 83 Bảng 3.5 Mười quốc gia và vùng lãnh thổ có tổng vốn đầu tư lớn nhất vào Việt Nam (thời kỳ:1988-2016) 84 Bảng 3.6 Đóng góp của khu vực FDI (%) 88 Bảng 3.7 Đóng góp của khu vực FDI vào xuất nhập khẩu hàng 90 hóa của Việt Nam giai đoạn 2001 – 2016 (%) Bảng 3.8 Hoạt động chuyển giá của một số doanh nghiệp FDI 91 tiêu biểu tại Việt Nam Bảng 3.9 Số doanh nghiệp đang hoạt động và số lao động của các 101 doanh nghiệp FDI Việt Nam 2000-2013 v DANH MỤC CÁC HÌNH Hình.1 Vốn FDI đăng ký và giải ngân giai đoạn 1988 -2016 78 Hình.2 Đầu tư trực tiếp nước ngoài tại Việt Nam theo lĩnh vực giai đoạn 1988 – 2016 83 Hình.3 Đóng góp của FDI cho GDP giai đoạn 1995-2016 (%) 86 Hình.4 Chuyển dịch cơ cấu kinh tế GDP của Việt nam 1990-2016 (%) 87 Hình.5 Đóng góp FDI cho tổng vốn đầu tư toàn xã hội Việt Nam 94 vi MỞ ĐẦU 1.

Tính cấp thiết của đề tài Phát triển bền vững là xu thế phổ biến, là quy luật phát triển hiện nay của thế giới và Việt Nam cũng không nằm ngoài quy luật phát triển đó. Thu hút, sử dụng đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) như một trong những động lực phát triển là nhu cầu cần thiết đối với hầu hết các quốc gia. Mặc dù vậy, nhưng Việt Nam không thể thu hút bằng mọi giá mà chỉ thu hút FDI phù hợp với mục tiêu phát triển được đề ra, trong đó có mục tiêu phát triển bền vững. Thực tế 30 năm qua (1988- 2018) nguồn vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài, đã đóng góp tích cực vào phát triển kinh tế xã hội của Việt Nam như: Các dự án FDI góp phần tăng thu ngân sách, cải thiện cán cân thanh toán, là nguồn vốn bổ sung quan trọng cho công cuộc phát triển kinh tế, chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng hiện đại, nâng cao trình độ kỹ thuật và công nghệ, phát triển kinh tế thị trường, đưa nền kinh tế Việt Nam hội nhập với nền kinh tế thế giới, giải quyết việc làm, đào tạo nguồn nhân lực, nâng cao mức sống cho người lao động.

Bên cạnh những kết quả đạt được thì FDI cũng đã và đang đặt ra nhiều vấn đề ảnh hưởng tiêu cực đến chiến lược phát triển bền vững của Việt Nam. Đặc biệt, một số dự án gây ô nhiễm môi trường trầm trọng như trường hợp của Vedan, fomosa… làm ảnh hưởng đến môi trường sinh thái và chất lượng cuộc sống của người dân. Gần đây đã xuất hiện hàng loạt vấn đề gây bức xúc đến chất lượng phát triển của Việt Nam, trong đó nổi bật là chất lượng sử dụng FDI thấp, tập trung chủ yếu vào những ngành nghề sử dụng nhiều lao động, thâm dụng tài nguyên, những ngành gia công và lắp ráp mà điển hình là: giày da, dệt may, linh kiện điện tử. những ngành đem lại giá trị gia tăng thấp và đặc biệt là gây ô nhiễm môi trường trầm trọng.

Thực tiễn thu hút và sử dụng FDI vào các ngành công nghiệp, đều có nguy cơ gây ô nhiễm môi trường cao, đặc biệt là ngành công nghiệp khai khoáng, nhiệt điện, hóa 1 chất,… những dự án vào các lĩnh vực nông nghiệp, giáo dục đào tạo, cấp nước và xử lý chất thải, y tế và trợ giúp xã hội,. Chưa chú trọng thu hút FDI vào phát triển các ngành công nghiệp công nghệ cao và thân thiện với môi trường. Về mặt kinh tế, xuất hiện ngày càng nhiều các doanh nghiệp FDI chuyển giá, trốn thuế làm thất thu ngân sách Nhà nước; Khu vực doanh nghiệp FDI chưa thực sự tạo ra tác động lan tỏa lớn đối với nền kinh tế. Mối liên kết giữa các doanh nghiệp trong nước với các doanh nghiệp FDI còn ít và kém hiệu quả.

Về mặt xã hội, khu vực FDI giải quyết việc làm cho người lao động chưa tương xứng với chính sách ưu đãi đầu tư; thu nhập của người lao động chưa tương xứng với thời gian và cường độ lao động. Về môi trường sinh thái, nhiều doanh nghiệp FDI không chấp hành pháp luật bảo vệ môi trường (BVMT), cố tình vi phạm pháp luật BVMT. gây ô nhiễm môi trường trầm trọng. Tất cả những tác động tiêu cực đó đang là rào cản tiềm ẩn nguy cơ, thách thức to lớn trong chiến lược phát triển bền vững của Việt Nam.

Nghiên cứu, phân tích để làm rõ mối quan hệ giữa đầu tư trực tiếp nước ngoài với yêu cầu của chiến lược phát triển bền vững quốc gia là vấn đề cấp thiết đối với Việt Nam hiện nay. Với ý nghĩa đó, Nghiên cứu sinh lựa chọn vấn đề “Đầu tư trực tiếp nước ngoài trong chiến lược phát triển bền vững ở Việt Nam” làm đề tài nghiên cứu luận án tiến sĩ. Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án 2. Mục tiêu nghiên cứu - Mục tiêu chung Làm rõ thực trạng thu hút và sử dụng đầu tư trực tiếp nước ngoài tại Việt Nam thời gian qua và mối quan hệ của chúng với yêu cầu của chiến lược phát triển bền vững quốc gia, trên cơ sở đó đề xuất các giải pháp nhằm thu hút và sử dụng FDI phù hợp với chiến lược phát triển bền vững của Việt Nam.

2 - Mục tiêu cụ thể 1. Đánh giá đúng thực trạng đầu tư trực tiếp nước ngoài tại Việt Nam thời gian qua. Xác định yêu cầu, mối quan hệ giữa đầu tư trực tiếp nước ngoài với mục tiêu phát triển bền vững quốc gia. Đề xuất giải pháp chính sách để nâng cao hiệu quả mối quan hệ của FDI phù hợp với chiến lược phát triển bền vững của Việt Nam.

Nhiệm vụ nghiên cứu - Khái quát, góp phần làm rõ thêm lý luận về mối quan hệ giữa đầu tư trực tiếp nước ngoài với yêu cầu của chiến lược phát triển bền vững. - Khảo sát kinh nghiệm về thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài theo nguyên lý phát triển bền vững của một số quốc gia mà có thể rút ra được một số bài học kinh nghiệm bổ ích cho Việt Nam. - Xác định các tiêu chí đánh giá tác động của đầu tư trực tiếp nước ngoài trong chiến lược phát triển bền vững ở Việt Nam. - Phân tích, đánh giá thực trạng mối quan hệ giữa thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài với chiến lược phát triển bền vững ở Việt Nam.

- Đề xuất giải pháp thu hút và sử dụng đầu tư trực tiếp nước ngoài theo yêu cầu phát triển bền vững quốc gia. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận án 3.