Luận án tiến sĩ Chính trị học: Phát triển bền vững Tây Nguyên - Thực trạng, giải pháp

HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH LÊ VĂN HƯNG PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG VÙNG TÂY NGUYÊN HIỆN NAY - THỰC TRẠNG VÀ GIẢI PHÁP LUẬN ÁN TIẾN SĨ CHUYÊN NGÀNH: CHÍNH TRỊ HỌC HÀ NỘI - 2020 HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH LÊ VĂN HƯNG PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG VÙNG TÂY NGUYÊN HIỆN NAY - THỰC TRẠNG VÀ GIẢI PHÁP LUẬN ÁN TIẾN SĨ CHUYÊN NGÀNH: CHÍNH TRỊ HỌC Mã số: 62 31 02 01 Người hướng dẫn khoa học: 1. GS, TS NGUYỄN ĐĂNG THÀNH 2. TS ĐOÀN TRƯỜNG THỤ HÀ NỘI - 2020 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu, trích dẫn trong luận án bảo đảm độ tin cậy, chính xác, trung thực và được trích dẫn đầy đủ theo quy định.

Tác giả luận án Lê Văn Hưng MỤC LỤC Trang MỞ ĐẦU 1 Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 10 1. Các công trình nghiên cứu có liên quan 10 1. Những vấn đề đặt ra hiện nay cần tiếp tục nghiên cứu 20 Chương 2: PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG - MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 23 2. Phát triển bền vững - Khái niệm, nội hàm, tiêu chí 23 2.

Quan điểm, chủ trương của Đảng, Nhà nước ta về phát triển bền vững 31 2. Vai trò của Nhà nước và vai trò của thể chế với phát triển bền vững 36 2. Kinh nghiệm giải quyết vấn đề phát triển bền vững ở một số nước và bài học kinh nghiệm đối với Việt Nam 47 Chương 3: THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG VÙNG TÂY NGUYÊN TRONG NHỮNG NĂM QUA VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA HIỆN NAY 52 3. Khái quát về vị trí địa lý, điều kiện tự nhiên và xã hội vùng Tây Nguyên 52 3.

Thực trạng phát triển bền vững vùng Tây Nguyên trong những năm qua 56 3. Đánh giá chung về phát triển bền vững vùng Tây Nguyên thời gian qua 81 3. Nguyên nhân của những thành tựu và hạn chế; những vấn đề đặt ra cần thực hiện nhằm phát triển bền vững vùng Tây Nguyên trong những năm tới 97 Chương 4: QUAN ĐIỂM VÀ GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG VÙNG TÂY NGUYÊN 109 4. Quan điểm phát triển bền vững vùng Tây Nguyên trong những năm tới 109 4.

Một số giải pháp chủ yếu nhằm phát triển bền vững vùng Tây Nguyên 112 KẾT LUẬN 149 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN 151 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 152 PHỤ LỤC 168 DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT AN-QP : An ninh - quốc phòng BĐKH : Biến đổi khí hậu CNH, HĐH : Công nghiệp hóa, hiện đại hóa DTTS : Dân tộc thiểu số GDP : Tổng sản phẩm quốc nội GNP : Tổng sản phẩm quốc dân HTCT : Hệ thống chính trị KT-XH : Kinh tế - xã hội LHQ : Liên hiệp quốc PTBV : Phát triển bền vững 1 MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Phát triển luôn là vấn đề lớn đối với các quốc gia, dân tộc và ở mọi thời đại. Từ thế kỷ XX đến đầu thế kỷ XXI chúng ta đã chứng kiến sự thành công và cả sự thất bại từ phạm vi quốc gia đến phạm vi toàn cầu trong việc tìm lời giải cho sự phát triển của quốc gia, dân tộc. Trong quá trình phát triển, con người cần phải giải quyết tốt mối quan hệ giữa con người, xã hội và tự nhiên mà bản chất của nó là sự "đồng tiến hóa" hay chính là phát triển bền vững (PTBV).

Ở Việt Nam, hơn 30 năm qua, thực hiện đường lối Đổi mới do Đảng, Nhà nước ta khởi xướng, lãnh đạo, nước ta đã đạt được những thành tựu to lớn trên các lĩnh vực kinh tế, xã hội và bảo vệ môi trường. Cùng với xu thế chung của thế giới, vấn đề phát triển, PTBV được đặt ra ngay từ khi bắt đầu công cuộc Đổi mới. Từ thực tế phát triển của đất nước, một vấn đề được quan tâm là sự nhận thức sâu sắc hơn về khả năng, điều kiện đảm bảo phát triển, phát triển bền vững ở Việt Nam, làm sao để có thể kết hợp hài hòa giữa phát triển kinh tế, phát triển xã hội và bảo vệ môi trường trong quá trình phát triển, đặc biệt là vùng Tây Nguyên với vị trí địa lý và xã hội vô cùng quan trọng đối với an ninh quốc gia. Sự kết hợp hài hòa đó là yêu cầu khách quan từ thực tiễn song, không có nghĩa là sự thống nhất đó tự nó sẽ diễn ra, mà rất cần đến vai trò của chủ thể, mà trước hết là vai trò của Nhà nước trong việc tạo ra sự phát triển bền vững.

Nhận thức được tầm qua trọng của phát triển bền vững, Đảng và Nhà nước Việt Nam đã sớm đưa ra các quan điểm định hướng về sự phát triển bền vững cho đất nước. Ngay từ trong văn kiện Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ VIII, Đảng ta nhấn mạnh: "Tăng trưởng kinh tế nhanh, hiệu quả cao và bền vững đi đôi với giải quyết các vấn đề bức xúc về xã hội" [54, tr. Quá trình nhận thức của Đảng về tầm quan trong của PTBV được phát triển theo từng giai đoạn phát triển của đất nước và ngày càng rõ hơn qua các kỳ Đại hội. Tại Đại hội XII, Đảng Cộng sản Việt Nam tiếp tục đề cập ở mức độ cao hơn, nhiều hơn về PTBV.

Không chỉ thể hiện trong mục tiêu, PTBV còn là yêu cầu phải đảm bảo ngay trong từng bước đi, cách thức tạo dựng, thúc đẩy sự phát triển. Đến năm 2020, Văn kiện Đại hội XII xác định phương hướng "Bảo đảm phát triển nhanh, bền vững trên cơ sở ổn định kinh tế vĩ mô và không ngừng nâng cao năng suất, chất lượng, hiệu quả và sức cạnh tranh; 2 gắn kết chặt chẽ phát triển kinh tế với phát triển văn hóa, xã hội, bảo vệ môi trường" [62, tr. Phát triển hài hoà giữa chiều rộng và chiều sâu, chú trọng phát triển chiều sâu; phát triển kinh tế tri thức, kinh tế xanh. Đây là quan điểm chỉ đạo để các cơ quan nhà nước từ trung ương tới địa phương cụ thể hóa trong quá trình lãnh đạo, quản lý phát triển kinh tế - xã hội (KT-XH) của từng ngành, từng địa phương.

Tây Nguyên - khu vực được xác định là địa bàn chiến lược đặc biệt quan trọng về kinh tế - xã hội, chính trị, quân sự của cả nước - gồm 5 tỉnh: Kon Tum, Gia Lai, Đăk Lăk, Lâm Đồng, Đăk Nông; có diện tích 54. Dân số hơn 5,5 triệu người (chiếm hơn 6,1% dân số cả nước); có 47 thành phần dân tộc anh em (trong đó đồng bào dân tộc thiểu số (DTTS) tại chỗ có 1,5 triệu người). Trên cơ sở đánh giá đúng vị trị chiến lược đặc biệt quan trọng của Tây Nguyên, từ sau ngày đất nước thống nhất đến nay, Đảng và Nhà nước ta đã tập trung nhiều công sức và trí tuệ, phương tiện vật chất và có nhiều chính sách phát triển kinh tế - xã hội, quốc phòng an ninh ở đây [30]. Điều này bước đầu đã làm thay đổi bộ mặt của Tây Nguyên trên các phương diện kinh tế, chính trị, văn hoá, xã hội, giáo dục, y tế và đời sống của đồng bào các dân tộc, an ninh quốc phòng được đảm bảo.

Tuy nhiên, trên bình diện chung, quá trình thực hiện các chính sách (kinh tế, văn hoá, dân tộc, tôn giáo, xã hội, tư tưởng, quốc phòng an ninh.) của Đảng, Nhà nước ở các tỉnh Tây Nguyên vẫn bộc lộ nhiều khuyết điểm, tồn tại cần khắc phục, thể hiện một cách rõ nét ở các phương diện: Kinh tế (vấn đề đời sống, đất đai, công ăn việc làm, thu nhập.); chính trị - xã hội (vấn đề hệ thống chính trị cơ sở, vấn đề cán bộ, dân tộc, tôn giáo, quản lý trật tự ở nông thôn, ý thức pháp luật, tư tưởng, phân hoá giàu nghèo.); văn hoá - xã hội (vấn đề bảo tồn và phát huy các giá trị văn hoá truyền thống các dân tộc, giáo dục, y tế, nguồn nhân lực.); môi trường (vấn đề bảo vệ rừng, nguồn nước, tài nguyên.); quốc phòng - an ninh (vấn đề diễn biến hoà bình, biên giới, thế trận quốc phòng toàn dân và an ninh nhân dân.): Tiềm lực, trình độ phát triển kinh tế - xã hội còn ở mức thấp, kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội yếu kém và chưa đồng bộ; chất lượng nguồn nhân lực thấp. Phát triển kinh tế chưa gắn với việc giải quyết tốt các vấn đề xã hội và củng cố khối đại đoàn kết các dân tộc; chênh lệch giàu nghèo giữa 3 đô thị và nông thôn, giữa đồng bào Kinh với đồng bào DTTS ngày càng tăng, tỷ lệ hộ nghèo còn cao, nhất là ở vùng sâu, vùng xa, vùng đồng bào DTTS. Quốc phòng, an ninh còn tiềm ẩn nhiều yếu tố mất ổn định, chưa giải quyết được căn bản về tư tưởng ly khai tự trị, tâm lý dân tộc hẹp hòi ở một bộ phận đồng bào, nên còn điều kiện để cơ sở ngầm FULRO tồn tại và hoạt động. Tình hình an ninh nông thôn, tranh chấp, khiếu kiện về đất đai, mâu thuẫn trong nhân dân còn phức tạp; nhiều vấn đề chưa được giải quyết tốt đã tác động đến quan hệ dân tộc, có nơi còn xảy ra xung đột, mâu thuẫn.

Bên cạnh đó, các thế lực thù địch, phản động bên ngoài vẫn tiếp tục lợi dụng vấn đề tôn giáo, dân tộc để kích động chống phá chính quyền; chỉ đạo phục hồi tổ chức, phát triển lực lượng nhằm thành lập "Nhà nước Đề-Ga", gần đây hoạt động phát triển của tà đạo "Hà Mòn" ở Gia Lai, Kon Tum là rất đáng chú ý, nếu ta không giải quyết sớm sẽ rất phức tạp về an ninh, trật tự [4, tr. Vì vậy, để phát triển vùng Tây Nguyên toàn diện, bền vững, tại Kết luận số 12/KL-TW, ngày 24-10-2011 của Bộ Chính trị khóa XI về tiếp tục thực hiện Nghị quyết số 10/NQ-TW của Bộ Chính trị khóa IX, phát triển vùng Tây Nguyên thời kỳ 2011-2020 đã xác định: Mục tiêu trong thời gian tới là xây dựng Tây Nguyên thành vùng kinh tế trọng điểm, có lực lượng sản xuất phát triển ở mức trung bình của cả nước, có tốc độ tăng trưởng và chuyển dịch cơ cấu kinh tế vững chắc. Nâng cao đời sống văn hóa, trình độ dân trí của đồng bào các dân tộc; bảo đảm an sinh xã hội; sớm đưa nông thôn Tây Nguyên thoát khỏi tình trạng nghèo nàn, lạc hậu để phát triển bền vững.