Luận án TS: Mô hình chính quyền đô thị TP.HCM - Cơ sở lý luận và thực tiễn hiện nay

HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH NGUYỄN THỊ LIÊN PHƯƠNG C¥ Së Lý LUËN Vµ THùC TIÔN X¢Y DùNG M¤ H×NH CHÝNH QUYÒN §¤ THÞ THµNH PHè Hå CHÝ MINH HIÖN NAY LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÀNH: CHÍNH TRỊ HỌC HÀ NỘI - 2022 LỜI CAM ĐOAN Tôi cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu, kết quả nêu trong luận án là trung thực, có nguồn gốc rõ ràng và được trích dẫn đầy đủ theo quy định. Tác giả Nguyễn Thị Liên Phương MỤC LỤC Trang MỞ ĐẦU. 01 Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI.

Tổng quan tình hình nghiên cứu ở nước ngoài. Những công trình nghiên cứu ở trong nước. Đánh giá về những công trình nghiên cứu liên quan đến luận án. 30 Chương 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ XÂY DỰNG MÔ HÌNH TỔ CHỨC CHÍNH QUYỀN ĐÔ THỊ Ở VIỆT NAM HIỆN NAY………………………….

Quan niệm, các tiêu chí và mô hình tổ chức của chính quyền đô thị. Cơ sở chính trị và pháp lý cho việc xây dựng mô hình chính quyền đô thị ở Việt Nam hiện nay. Kinh nghiệm về tổ chức chính quyền đô thị ở một số nước trên thế giới và bài học cho xây dựng chính quyền đô thị ở Việt Nam hiện nay. 63 Chương 3: MÔ HÌNH CHÍNH QUYỀN ĐÔ THỊ THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH HIỆN NAY – THỰC TRẠNG VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA.

Khái quát về tình hình kinh tế - xã hội và tổng quan về chính quyền đô thị thành phố Hồ Chí Minh. Thực trạng tổ chức của chính quyền đô thị thành phố Hồ Chí Minh hiện nay. Đánh giá thực trạng mô hình tổ chức chính quyền đô thị thành phố Hồ Chí Minh hiện nay và một số vấn đề đặt ra. 110 Chương 4: PHƯƠNG HƯỚNG, GIẢI PHÁP XÂY DỰNG MÔ HÌNH TỔ CHỨC CHÍNH QUYỀN ĐÔ THỊ THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH HIỆN NAY.

Dự báo những nhân tố tác động, ảnh hưởng đến xây dựng mô hình chính quyền đô thị thành phố Hồ Chí Minh hiện nay. Phương hướng xây dựng mô hình tổ chức chính quyền đô thị thành phố Hồ Chí Minh. Một số giải pháp xây dựng mô hình tổ chức chính quyền đô thị thành phố Hồ Chí Minh hiện nay. 153 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO.

169 DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT ADB : Ngân hàng Phát triển châu Á CNXH : Chủ nghĩa xã hội CNH-HĐH : Công nghiệp hóa, hiện đại hóa CQĐP : Chính quyền địa phương CQĐT : Chính quyền đô thị HĐND : Hội đồng nhân dân HTX : Hợp tác xã KH&ĐT : Kế hoạch và đầu tư MTTQ : Mặt trận tổ quốc NN&PTNT : Nông nghiệp và phát triển nông thôn NNPQ : Nhà nước pháp quyền QLNN : Quản lý nhà nước OECD : Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế TP. HCM : Thành phố Hồ Chí Minh UBND : Ủy ban nhân dân UBTVQH : Ủy ban Thường vụ Quốc hội UNDP : Chương trình phát triển Liên hiệp quốc TAND : Tòa án nhân dân TP. HCM : Thành phố Hồ Chí Minh XHCN : Xã hội chủ nghĩa WB : Ngân hàng Thế giới DANH MỤC CÁC BIỂU, BẢNG, PHỤ LỤC, SƠ ĐỒ TT Nội dung Trang Bảng 3.1 : Một số tiêu chí của đơn vị hành chính đô thị đối với thành 80 phố thuộc thành phố trực thuộc Trung ương Phụ lục 1 : Sơ đồ mô hình tổ chức chính quyền đô thị và chính quyền 173 nông thôn ở TP trực thuộc Trung ương theo Phương án 1 Phụ lục 2 : Sơ đồ tổ chức các cơ quan chuyên môn của CQĐT và chính 174 quyền nông thôn thành phố trực thuộc Trung ương theo Phương án 1 Phụ lục 3 : Sơ đồ tổ chức chính quyền đô thị và chính quyền nông 175 thôn của tỉnh theo Phương án 1 Phụ lục 4 : Sơ đồ tổ chức các cơ quan chuyên môn của chính quyền 176 đô thị và chính quyền nông thôn ở Tỉnh theo Phương án 1 Phụ lục 5 : Sơ đồ mô hình tổ chức chính quyền đô thị và chính quyền 177 nông thôn ở TP trực thuộc Trung ương theo Phương án 2 Phụ lục 6 : Sơ đồ tổ chức các cơ quan chuyên môn của chính quyền đô 178 thị và chính quyền nông thôn TP trực thuộc Trung ương theo Phương án 2 Phụ lục 7 : Sơ đồ tổ chức chính quyền đô thị và chính quyền nông 179 thôn của tỉnh theo Phương án 2 Phụ lục 8 : Sơ đồ tổ chức các cơ quan chuyên môn của chính quyền 180 đô thị và chính quyền nông thôn ở tỉnh theo Phương án 2 Phụ lục 9 : Sơ đồ mô hình tổ chức chính quyền đô thị và chính quyền 181 nông thôn TP trực thuộc Trung ương theo Phương án 3 Phụ lục 10 : Sơ đồ tổ chức các cơ quan chuyên môn giúp việc Thị 182 trưởng TP trực thuộc Trung ương Phụ lục 11 : Sơ đồ tổ chức chính quyền đô thị và chính quyền nông 183 thôn của tỉnh theo Phương án 3 1 MỞ ĐẦU 1. TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU Hiện nay Việt Nam có 63 tỉnh, thành phố, trong đó có 5 thành phố trực thuộc trung ương gồm: Hà Nội và TP.

Là một thành phố loại đặc biệt, TP. HCM có diện tích là 2.095 km2, chiếm 0,63% diện tích cả nước, dân số có trên 7,4 triệu người chiếm 8,6% dân số cả nước. HCM đóng góp gần 21,5% GDP của cả nước và 35,2% ngân sách quốc gia. HCM hiện có 24 đơn vị hành chính gồm 19 quận, 5 huyện với 322 phường, xã [101].

Xuất phát từ vai trò, vị trí và đặc điểm của TP. HCM, việc xác lập cơ sở lý luận và thực tiễn xây dựng mô hình CQĐT là cần thiết bắt nguồn từ những lý do sau: Thứ nhất, xây dựng mô hình CQĐT TP. HCM là chủ trương lớn của Đảng và Nhà nước trong quá trình xây dựng, đổi mới hệ thống bộ máy chính quyền địa phương hiện nay. Nghiên cứu xây dựng mô hình tổ chức chính quyền địa phương, trong đó có mô hình CQĐT là vấn đề mới cả về lý luận và thực tiễn, ý nghĩa hết sức quan trọng trong quá trình đổi mới chính trị ở Việt Nam hiện nay.

Khẳng định tầm quan trọng của mô hình chính quyền đô thị, Nghị quyết số 17-NQ/TƯ - Hội nghị lần thứ 5, Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa X kết luận: “Đẩy mạnh cải cách hành chính, nâng cao hiệu quả quản lý bộ máy Nhà nước đã đề ra yêu cầu thực hiện thí điểm mô hình tổ chức CQĐT, nhằm tổ chức hợp lý chính quyền địa phương, phân biệt rõ những khác biệt giữa chính quyền nông thôn và chính quyền đô thị, hải đảo” [43]. Tiếp đó, Đại hội lần thứ XI của Đảng đã đề ra mục tiêu: “Tiếp tục đổi mới tổ chức hoạt động của chính quyền địa phương; nâng cao chất lượng hoạt động của HĐND và UBND các cấp, bảo đảm quyền tự chủ và tự chịu trách nhiệm trong việc quyết định và tổ chức thực hiện những chính sách trong phạm vi được phân cấp; nghiên cứu tổ chức, thẩm quyền của chính quyền ở nông thôn, đô thị, hải đảo” [40]. Nhằm cụ thể hóa các 2 nghị quyết của Đảng về xây dựng chính quyền đô thị, ngày 6/7/2012, Bộ Chính trị đã họp, cho ý kiến về tổng kết nghị quyết số 20 - NQ/TW (khóa IX) về phương hướng, nhiệm vụ phát triển TP. Theo đó, Bộ Chính trị đồng ý tiếp tục cho phép TP.HCM được thực hiện thí điểm đối với những vấn đề phát sinh mà thực tiễn thành phố đặt ra trong quá trình phát triển, nhưng chưa có quy định hay những quy định hiện hành của Nhà nước không còn phù hợp; xây dựng và thực hiện thí điểm đề án tổ chức quản lý hành chính theo mô hình CQĐT.

Khẳng định quyết tâm xây dựng mô hình CQĐT nhằm tạo ra động lực cho sự phát triển, Đại hội đại biểu Đảng bộ TP. HCM lần thứ VIII (2005) đã chỉ rõ “Xây dựng đề án, kiến nghị Trung ương cho làm thí điểm mô hình CQĐT ở thành phố” [32]. Hiện nay, nhằm cụ thế các quy định của Hiến pháp năm 2013 về tổ chức bộ máy nhà nước, Luật Tổ chức chính quyền địa phương đã được Quốc hội thông qua ngày 19/ 6/2015 thì việc xây dựng mô hình CQĐT đang đặt ra hết sức bức thiết. Trong các kỳ họp của Trung ương Đảng, của Quốc hội và trong dư luận xã hội, việc xây dựng mô hình tổ chức chính quyền địa phương (bao gồm HĐND và UBND) ở các đô thị được nghiên cứu, bàn luận sôi nổi với nhiều quan điểm khác nhau.

Thực tế cho thấy, các quy định của Luật tổ chức chính quyền địa phương năm 2015 vẫn còn mang tính chất “tạo khung” mà chưa mô tả hết nét đặc thù của một địa phương như TP. Thực tiễn cho thấy, việc nghiên cứu tổ chức CQĐT phù hợp, đáp ứng yêu cầu phát triển và đáp ứng nguyện vọng của người dân TP.HCM trong bối cảnh mới là hết sức cần thiết. Hiện nay, Đảng và Nhà nước đã chính thức cho phép TP. HCM xây dựng một mô hình CQĐT mang tính đặc thù.

Mặc dù còn có những bàn luận khác nhau trên cả phương diện chính trị và luật pháp nhưng trong thời gian tới, việc tìm kiếm một mô hình CQĐT phù hợp đáp ứng yêu cầu thực tiễn quản lý và phát triển đang đặt ra là một nhiệm vụ cơ bản, là tiền đề quan trọng để xây dựng CQĐT TP.HCM hoạt động đảm bảo hiệu lực, hiệu quả. 3 Thứ hai, xuất phát từ thực trạng và yêu cầu xây dựng mô hình CQĐT phù hợp với những nét đặc thù của TP. HCM Với yêu cầu phát triển như hiện nay, TP.HCM cần xây dựng CQĐT theo mô hình tập trung quản lý ở cấp thành phố để có thể giải quyết các vấn đề quan trọng của đô thị là vấn đề hết sức cần thiết. Công tác QLNN ở đô thị có nhiều đặc điểm khác biệt về nội dung và tính chất so với nông thôn, nhưng mô hình chính quyền địa phương hiện nay thiếu cơ chế mang tính đặc thù phù hợp với đối tượng, tính chất quản lý.

Mặt khác, khác với quản lý ở nông thôn, yêu cầu quản lý đô thị là phải tập trung, đồng bộ, xuyên suốt các nguồn lực và biện pháp quản lý; trong khi mô hình chính quyền hiện nay lại bị cắt khúc ra thành nhiều cấp.