Luận án tiến sĩ thơ Việt Nam từ sau 1986 dưới góc nhìn thể loại - Tác giả Nguyễn Thị Dịu, ĐH Hồng Đức

LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu khoa học của bản thân tôi. Các số liệu trong luận án và kết quả nghiên cứu đều trung thực, chưa từng được công bố trong bất kỳ công trình khoa học nào khác. Tác giả Nguyễn Thị Dịu i LỜI CẢM ƠN Sau một thời gian học tập và nghiên cứu tại trường Đại học Hồng Đức, đến nay NCS đã hoàn thành luận án với đề tài Thơ Việt Nam từ sau 1986 dưới góc nhìn thể loại. NCS xin gửi lời cảm ơn chân thành tới PGS.

Hỏa Diệu Thúy, TS. Nguyễn Thanh Tâm đã trực tiếp hướng dẫn khoa học, giúp đỡ, động viên NCS hoàn thành bản luận án này. NCS xin chân thành cảm ơn các thầy cô giáo trong bộ môn Văn học Việt Nam, Khoa Khoa học Xã hội; Phòng Quản lý đào tạo sau đại học Trường Đại học Hồng Đức đã giúp đỡ, tạo điều kiện thuận lợi cho NCS trong suốt thời gian học tập, nghiên cứu và hoàn thiện luận án. Xin được bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới những người thân trong gia đình và bạn bè thân thiết đã dành cho NCS những chia sẻ, động viên, ủng hộ cả tinh thần và vật chất giúp tôi học tập, nghiên cứu, hoàn thành luận án này.

Xin trân trọng cảm ơn! Thanh Hóa, tháng 12 năm 2021 Tác giả Nguyễn Thị Dịu ii MỤC LỤC Trang LỜI CAM ĐOAN. ii MỤC LỤC. iii DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU VÀ CHỮ VIẾT TẮT. vi MỞ ĐẦU.

Lý do chọn đề tài. Mục tiêu nghiên cứu. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu. Nhiệm vụ của luận án.

Phương pháp nghiên cứu. Đóng góp mới của luận án. Cấu trúc luận án. TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU.

Quan niệm về thơ. Thơ Việt Nam trong tiến trình lịch sử của thể loại. Thơ thời trung đại: những khuôn khổ của thi pháp. Thơ từ đầu thế kỷ XX đến 1945: hoàn tất công cuộc "lột xác" từ thơ trung đại sang thơ hiện đại.

Thơ từ 1945 đến 1975: Có những gián đoạn trong vận động đổi mới của thể loại. Thơ từ 1975 đến trước 1986: dò tìm sự thay đổi. Thơ từ sau 1986 đến nay: hành trình của những thể nghiệm mới. Tổng quan tình hình nghiên cứu về thơ Việt Nam sau 1986: thành tựu và khoảng trống.

Những nghiên cứu khái quát. Hướng nghiên cứu các trường hợp cụ thể. 39 iii Chương 2. THƠ VIỆT NAM SAU 1986 VỚI NHU CẦU TRỮ TÌNH MỚI.

Không gian lịch sử - xã hội - văn hóa của thơ sau 1986. Hoàn cảnh mới của đời sống xã hội. Trải nghiệm hòa bình, khó khăn thời hậu chiến và khát vọng đổi mới. Tâm lý thế sự chiếm lĩnh trạng thái đời sống.

Sự trở lại mạnh mẽ nhận thức giá trị tự thân và khát vọng khẳng định văn hóa dân tộc. Trở lại mạnh mẽ nhận thức giá trị tự thân. Khẳng định văn hóa dân tộc trên hành trình hội nhập. Sự nổi bật của chủ thể trữ tình “cái tôi - bản thể”.

Chủ thể trữ tình “cái ta - cộng đồng dân tộc” mất vị trí độc tôn. Sự “lên ngôi” của chủ thể trữ tình “cái tôi - bản thể”. Chủ thể trữ tình “cái tôi - phái tính” mạnh mẽ. Chủ thể trữ tình với nhu cầu xác lập giá trị tinh thần trên quan điểm cá nhân.

Chủ thể trữ tình “cái tôi - suy tư”, chiêm nghiệm. Chủ thể trữ tình là “cái tôi - dấn thân” cho công cuộc đổi mới thi ca. THƠ VIỆT NAM SAU 1986 PHONG PHÚ VỀ HÌNH THỨC THỂ LOẠI. Sự hiện diện bình đẳng các thể thơ.

Các thể thơ truyền thống hiện diện sôi nổi. Thể lục bát được “lạ hóa”. Các thể 4 chữ, 5 chữ, 6 chữ được dùng chủ yếu trong thơ thiếu nhi. Sự trở lại của các thể thơ Đường.

Thể thơ Haiku hội nhập sân thơ Việt. Thơ tự do đua nhau khoe diện mạo. Cấu trúc “động” hay sự giao thoa giữa các thể thơ. Thơ tân hình thức.

Thơ "hậu hiện đại". Cấu trúc “động” của câu thơ, dòng thơ. Các thể thơ theo luật. Thể thơ tự do.

THƠ VIỆT NAM SAU 1986 - MỘT SỐ ĐỘT PHÁ TRONG CẤU TRÚC HÌNH TƯỢNG, NGÔN NGỮ, VẦN, NHỊP. Tính lỏng lẻo trong cấu trúc hình tượng thơ. Hình tượng thơ được kiến tạo bởi những suy tư, triết lý. Hình tượng thơ được kiến tạo bởi những biểu trưng.

Hình tượng thơ được kiến tạo bởi cảm giác tâm linh, ẩn ức. Đề cao vai trò tạo nghĩa của chữ. Nghĩa được tạo nên từ sự vang ngân của con chữ. Nghĩa được tạo sinh từ trò chơi sắp đặt chữ.

Nghĩa được tạo sinh từ sự kết hợp nhiều ấn tượng giác quan. Tạo nghĩa bởi những lắp ghép chữ ngẫu hứng. Xu thế thay đổi vần bằng nhịp điệu. Tạo nhịp mới cho lục bát.

Tạo nhịp trong thơ văn xuôi. 149 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN ĐÃ CÔNG BỐ. 152 TÀI LIỆU THAM KHẢO. CÁC TẬP THƠ ĐƯỢC KHẢO SÁT.

161 v DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU VÀ CHỮ VIẾT TẮT ĐHSPHN Đại học sư phạm Hà Nội H Hà Nội NXB Nhà xuất bản TP Thành phố vi MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài 1. Thơ - tự nó đã ở trong lòng người, thơ đồng hành cùng với loài người khi con người biết dùng ngôn từ để diễn đạt cảm xúc. Có lẽ vì vậy mà con người sớm tìm ra cách thức để vĩnh cửu hóa nó thông qua những quy tắc, quy luật.

Câu chuyện thể loại của thơ từ ngàn xưa đã được coi trọng, bằng chứng là dân tộc nào trên thế giới cũng tạo ra cho dân tộc mình những thể thơ dân tộc với những nguyên tắc sáng tạo mang đặc trưng văn hóa và thẩm mỹ của dân tộc mình. Với dân tộc Việt Nam, thơ là thể loại có “đời sống lịch sử” lâu đời nhất và cũng là thể loại được người Việt Nam vận dụng nhiều nhất trong các tình huống của đời sống văn hóa - xã hội. Tuy nhiên, thơ vừa có tính ổn định, vừa có tính tiếp biến, bởi là sản phẩm tinh thần, khi bối cảnh lịch sử - xã hội thay đổi, không gian văn hóa xã hội thay đổi tác động đến đời sống tinh thần con người, thơ luôn là thể loại “phản ứng” nhanh nhạy nhất với sự thay đổi ấy. Từ đầu thế kỷ XX, văn học Việt Nam phát triển theo hướng hiện đại hóa.

Hơn một trăm năm qua, lịch sử văn học dân tộc có nhiều vận động, thay đổi qua các chặng. Có thể hình dung các chặng ấy như sau: từ đầu thế kỷ XX đến 1930; 1930 đến 1945; 1945 đến 1986 và từ 1986 đến nay. Song, có một điều dễ nhận thấy, trong những chặng vận động ấy, thơ luôn nổi lên như thể loại chủ đạo với nhiều kết tinh nghệ thuật. Với người Việt Nam, thơ luôn là món ăn không thể thiếu trong đời sống tinh thần, thơ cũng là nơi bộc lộ rõ nhất tâm hồn, bản lĩnh sáng tạo của người Việt Nam trong nghệ thuật ngôn từ.

Từ sau năm 1986, thơ Việt Nam phát triển vượt bậc, tiếp tục hiện đại hóa trong bối cảnh toàn cầu hóa, công nghệ thông tin phát triển. Thơ Việt Nam đang mang một diện mạo hoàn toàn mới. Cuộc bứt phá, đổi mới thơ lần này cũng diễn ra ở cả phương diện nội dung tư tưởng lẫn hình thức thể loại. Đáng kể là, dàn giao hưởng thơ cách tân lần này hiện diện một lực lượng hùng hậu với sự hội đủ các tầng lớp, thế hệ, tuy nhiên, đều có chung tâm thế: hăm hở đổi mới và giàu nội lực.

Không khí đổi mới như nguồn mạch tươi mát thổi bùng sức sáng tạo trong đời sống thơ Việt Nam. Nhìn tổng thể và tập trung ở những trường hợp tiêu biểu, thơ ca Việt 1 Nam hiện nay dường như đã lột xác hoàn toàn. Khó mà diễn tả hết những suy nghĩ và những cung bậc cảm xúc đa dạng của không khí tranh luận trên diễn đàn thơ từ sau 1986 đến nay. Nhiều tuyên ngôn thơ ra đời và thật thú vị, những tuyên ngôn có khi phủ nhận lẫn nhau.

Hành trình đổi mới thơ ca Việt Nam từ 1986 đến nay, đã đi được một chặng dài. Những thử nghiệm, những đột phá, thành công và thất bại cũng đã được kiểm chứng. Để hình dung rõ hơn sự vận động và phát triển của thể loại thơ, hơn nữa, những diễn biến, đa dạng của thơ cần được định giá thỏa đáng. Những khoảng trống trong nghiên cứu cũng là động lực và hi vọng những đóng góp, bổ khuyết mang ý nghĩa khoa học để khẳng định đóng góp của thể loại ấy đối với tiến trình phát triển của văn học Việt Nam cần tới những công trình nghiên cứu dài hơi và chuyên biệt.

Đề tài “Thơ Việt Nam từ sau 1986 dưới góc nhìn thể loại” là một nỗ lực theo hướng đó. Đề tài vừa góp phần lý giải, tổng kết, đánh giá hoạt động, cống hiến của một thể loại quan trọng trong tiến trình đổi mới nền văn học Việt Nam hiện đại, vừa là gợi ý về thể loại cho giới sáng tác. Mục tiêu nghiên cứu Đề tài hướng đến mục tiêu nghiên cứu, mô tả phân tích diện mạo của thơ Việt Nam sau 1986 từ góc nhìn thể loại, qua đó đưa ra những đánh giá khái quát, những dự báo về sự vận động thể loại của thơ trong tiến trình phát triển hội nhập với thơ hiện đại thế giới. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu: Như tên của luận án đã xác lập, đối tượng nghiên cứu của luận án là “Thơ Việt Nam sau 1986 từ góc nhìn thể loại”.

Phạm vi nghiên cứu: Dạng thức tồn tại của thể loại thông qua chỉnh thể tác phẩm,vì vậy, nghiên cứu thể loại là nghiên cứu cả nội dung và hình thức văn bản tác phẩm. Với mục tiêu làm rõ đặc trưng và sự vận động thể loại của thơ từ sau 1986, luận án sẽ khảo sát, nghiên cứu các phương diện đặc trưng của thể loại, như: chủ thể trữ tình và cảm hứng thơ; Cấu trúc “động” ở dạng thức thể loại của thơ và một số cấu trúc bên trong của thi pháp thể loại (hình ảnh, ngôn ngữ, vần và nhịp thơ).