Luận án tiến sĩ: Vận dụng phương thức huyền thoại hóa trong tiểu thuyết Việt Nam (1986–nay) - TS Nguyễn Thị Thủy

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO 555555555555555555 UBND TỈNH THANH HÓA TRƯỜNG ĐẠI HỌC HỒNG ĐỨC NGUYỄN THỊ THỦY VẤN ĐỀ VẬN DỤNG PHƯƠNG THỨC HUYỀN THOẠI HÓA TRONG TIỂU THUYẾT VIỆT NAM TỪ 1986 ĐẾN NAY LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC THANH HÓA - 2022 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO UBND TỈNH THANH HÓA TRƯỜNG ĐẠI HỌC HỒNG ĐỨC NGUYỄN THỊ THỦY VẤN ĐỀ VẬN DỤNG PHƯƠNG THỨC HUYỀN THOẠI HÓA TRONG TIỂU THUYẾT VIỆT NAM TỪ 1986 ĐẾN NAY Chuyên ngành: Văn học Việt Nam Mã số: 9.21 LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: 1. Hỏa Diệu Thúy 2. Phan Huy Dũng THANH HÓA - 2022 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu khoa học của bản thân tôi. Các số liệu trong luận án và kết quả nghiên cứu đều trung thực, chưa từng được công bố trong bất kỳ công trình khoa học nào khác.

Tác giả Nguyễn Thị Thủy i LỜI CẢM ƠN Sau một thời gian học tập và nghiên cứu tại trường Đại học Hồng Đức, đến nay tôi đã hoàn thành luận án với đề tài Vấn đề vận dụng phương thức huyền thoại hóa trong tiểu thuyết Việt Nam từ 1986 đến nay Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành tới PGS. Hỏa Diệu Thúy, PGS. Phan Huy Dũng đã trực tiếp hướng dẫn khoa học, giúp đỡ, động viên tôi hoàn thành bản luận án này. Tôi xin chân thành cảm ơn các thầy cô giáo trong bộ môn Văn học Việt Nam, Khoa Khoa học Xã hội; Phòng Quản lý đào tạo sau đại học Trường Đại học Hồng Đức đã giúp đỡ, tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong suốt thời gian học tập, nghiên cứu và hoàn thiện luận án.

Xin được bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới những người thân trong gia đình và bạn bè, đồng nghiệp thân thiết đã dành cho tôi những chia sẻ, động viên, ủng hộ cả tinh thần và vật chất giúp tôi học tập, nghiên cứu, hoàn thành luận án này. Do một số hạn chế nhất định, bản luận án chắc chắn vẫn còn những thiếu sót. tôi rất mong nhận được những ý kiến đóng góp để tiếp tục hoàn thiện, nâng cao chất lượng vấn đề được lựa chọn nghiên cứu. Xin trân trọng cảm ơn! Thanh Hóa, tháng 11 năm 2022 Tác giả Nguyễn Thị Thủy ii MỤC LỤC Trang LỜI CAM ĐOAN.

ii MỤC LỤC. iii MỞ ĐẦU. Lý do chọn đề tài. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu.

Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu. Đóng góp mới của luận án. Cấu trúc của luận án.

TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU. Lịch sử vấn đề nghiên cứu. Nghiên cứu về huyền thoại và phương thức huyền thoại hoá. Nghiên cứu về việc vận dụng phương thức huyền thoại hóa trong tiểu thuyết Việt Nam từ 1986 đến nay.

Cơ sở lý thuyết của đề tài. Khái niệm huyền thoại. Khái niệm huyền thoại hoá và nguyên tắc thẩm mỹ. VẬN DỤNG PHƯƠNG THỨC HUYỀN THOẠI HÓA ĐỂ NÂNG CAO VAI TRÒ CHỦ THỂ CỦA NHÀ VĂN VÀ KHẢ NĂNG KHÁM PHÁ BẢN CHẤT CỦA HIỆN THỰC.

Cơ sở thực tiễn của việc vận dụng phương thức huyền thoại hóa trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại. Ý thức ly khai những quan niệm văn học cứng nhắc. Nhu cầu tiếp nhận những tìm tòi đa dạng của tiểu thuyết hiện đại thế giới. Học tập kinh nghiệm sáng tác dựa trên những cổ mẫu của các tiểu thuyết gia tiền bối.

Phương thức huyền thoại hoá với việc khẳng định vai trò chủ thể của nhà văn trước hiện thực phản ánh. Bộc lộ tầm văn hóa của người viết. Giải phóng sức tưởng tượng của nhà văn. Một chỉ dấu vượt thoát mô hình phản ánh cổ điển.

Phương thức huyền thoại hóa với việc khám phá những tầng vỉa mới của hiện thực. Thiết lập giao ước mới giữa nhà tiểu thuyết và độc giả. Cơ hội đánh giá hiện thực ở tầm phổ quát. Điều kiện thiết yếu để khám phá tính đa diện của hiện thực.

VẬN DỤNG PHƯƠNG THỨC HUYỀN THOẠI HÓA - MỘT HƯỚNG CÁCH TÂN THI PHÁP THỂ LOẠI TRONG TIỂU THUYẾT VIỆT NAM TỪ 1986 ĐẾN NAY. Phương thức huyền thoại hóa - nhân tố năng động của kết cấu tiểu thuyết. Phá vỡ cốt truyện tuyến tính. Gia tăng nhân tố ngẫu nhiên, phi lý.

Kết nối phóng khoáng các bình diện không gian, thời gian. Phương thức huyền thoại hóa và trò chơi liên văn bản. Sự lồng ghép văn bản qua phương thức huyền thoại hóa. Sự thiết lập những tuyến truyện độc lập.

Đối thoại mở giữa các văn bản. Phương thức huyền thoại hóa với sự đa dạng điểm nhìn trần thuật. Dịch chuyển điểm nhìn trần thuật trong văn bản. Đan xen, lồng ghép nhiều điểm nhìn nghệ thuật.

Tính tương đối của những điểm nhìn cụ thể. SỰ ĐA DẠNG CỦA CÁC HÌNH THỨC VẬN DỤNG PHƯƠNG THỨC HUYỀN THOẠI HOÁ TRONG SÁNG TÁC CỦA MỘT SỐ CÂY BÚT TIỂU THUYẾT TIÊU BIỂU. Quan hệ giữa phương thức huyền thoại hoá với đặc điểm phong cách nhà văn. Huyền thoại hóa trong tiểu thuyết Tạ Duy Anh.

Khám phá bản chất phi lý của hiện thực. Chú trọng khắc hoạ hành trình tìm kiếm ý nghĩa của tồn tại. Huyền thoại hóa trong tiểu thuyết Hồ Anh Thái. Quan tâm thể hiện thế giới tâm linh.

Xây dựng thế giới biểu tượng. Huyền thoại hóa trong tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương. Huyền thoại hóa trong xây dựng nhân vật. Huyền thoại hoá trong sử dụng ngôn ngữ .162 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC .165 LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN ĐÃ CÔNG BỐ .165 TÀI LIỆU THAM KHẢO.

Lý do chọn đề tài 1. Mặc dù có đời sống riêng, song, văn học luôn chịu tác động trực tiếp từ thực tiễn đời sống xã hội. Năm 1986 là dấu mốc bước ngoặt trong đời sống xã hội - văn hóa của Việt Nam: đất nước chọn hướng hội nhập quốc tế! Vận hội mới này đã trở thành nền tảng vững chắc giúp đất nước tái thiết mạnh mẽ và phát triển theo quỹ đạo văn minh, hiện đại. Trong xu thế hội nhập toàn diện và sâu rộng, văn học vừa có điều kiện phô diễn những đặc sắc văn hóa của dân tộc mình vừa có cơ hội cập nhật, học hỏi tinh hoa văn hóa của nhân loại thông qua việc vận dụng những lý thuyết, lý luận để làm mới chính mình.

Từ thực tiễn đến lý thuyết, đó là cơ sở để văn học Việt Nam từ sau 1986 có những cách tân mạnh mẽ trong quan niệm về văn chương và nguyên tắc sáng tác. Kết quả là, nền văn học Việt Nam đương đại đã và đang mang một diện mạo mới, thực sự đa dạng và khác biệt. Tiểu thuyết – thể loại với kích cỡ dài hơi, luôn được nhìn nhận như thể loại “xương sống” trong đời sống văn học hiện đại. Nếu ở chặng từ 1945 đến 1975, do hoàn cảnh đặc biệt của lịch sử đất nước, truyện ngắn và thơ là hai thể loại chủ lực làm nên diện mạo văn học Việt Nam thì từ sau 1975, đặc biệt từ sau 1986, vấn đề đã khác.

Sự phát triển mạnh mẽ của tiểu thuyết không chỉ tạo nên vị trí cân bằng giữa các thể loại, mà thậm chí, có những thời điểm, tiểu thuyết vượt trội, cả về số lượng lẫn chất lượng, dẫn dắt tiến trình đổi mới văn chương Việt Nam đương đại. Đến nay, khi nghiên cứu, đánh giá sự vận động, phát triển của nền văn học Việt Nam thời kỳ đổi mới, tiểu thuyết, luôn được lựa chọn để minh chứng cho sự vận động, cách tân thể loại văn xuôi một cách nổi trội và thành công nhất. Một trong những nhân tố tạo nên sự đột phá, đem lại sức sống mới cho tiểu thuyết sau 1986 là việc khai thác, vận dụng phương thức huyền thoại vào sáng tạo tác phẩm. Thật bất ngờ, một phương thức nghệ thuật gắn với những thể loại văn học cổ xưa như thần thoại, sử thi (truyền thuyết), cổ tích… lại đã và đang trở thành phương thức nghệ thuật có thể tạo đột biến trong cách tân nghệ thuật tiểu thuyết hiện đại.

Tuy nhiên, ở các thể loại cổ xưa, phương thức huyền thoại được sử dụng như là nhận thức luận về thế giới, phản ánh thế giới quan thần linh của người xưa. Trong văn chương nghệ thuật hiện đại, phương thức huyền thoại được dùng như một thi pháp nghệ thuật với muôn vàn cách thức, kỹ thuật, vừa nhằm "lạ hóa" hình thức biểu đạt, vừa giúp tác giả chuyển tải được thông tin hiện thực nhiều lớp và đa chiều. Ở phương Tây, việc vận dụng phương thức huyền thoại hóa (thi pháp huyền 1 thoại) trong sáng tạo văn chương đã quá quen thuộc, nhưng, ở Việt Nam thì còn khá mới mẻ. Tuy vậy, từ sau 1986, các nhà tiểu thuyết Việt Nam dường như đã phát hiện thấy ở thi pháp nghệ thuật này những mách bảo thú vị cho sáng tạo nghệ thuật của mình.

Những thử nghiệm xuất hiện cùng lúc với những khen chê tưng bừng làm nóng diễn đàn văn chương Việt từ thập kỷ cuối của thế kỷ trước đến thập kỷ đầu của thế kỷ hai mốt: Thiên sứ của Phạm Thị Hoài, Nỗi buồn chiến tranh của Bảo Ninh, Giàn thiêu của Võ Thị Hảo, Mảnh đất lắm người nhiều ma của Nguyễn Khắc Trường, Người sông mê của Châu Diên, Mẫu thượng ngàn của Nguyễn Xuân Khánh v.v… Trong số đó, có thể nhận thấy, những cây bút theo đuổi thi pháp này một cách kiên trì như một sự lựa chọn để đồng hành với tên tuổi của họ phải kể đến: Tạ Duy Anh với Thiên thần sám hối, Giã biệt bóng tối, Đi tìm nhân vật; Hồ Anh Thái với Trong sương hồng hiện ra, Đức Phật nàng Sivitri và tôi, Cõi người rung chuông tận thế, SBC là săn bắt chuột, Dấu về gió xóa…; Nguyễn Bình Phương với Người đi vắng, Thoạt kỳ thủy, Ngồi, Những đứa trẻ chết già, Mình và Họ… Đến nay, cảm nhận, đánh giá về thành công và hạn chế của phương thức huyền thoại hóa trong tác phẩm của các cây bút Việt Nam chưa phải đã ngã ngũ, những "ánh mắt" nghi ngại, do dự trong đánh giá, cảm nhận tác phẩm viết theo thi pháp này vẫn là thực tế đương nhiên. Vì vậy, đặt vấn đề, tìm hiểu, nghiên cứu cách vận dụng phương thức huyền thoại hóa vào sáng tác văn chương ở thể loại tiểu thuyết, hiệu quả của phương thức nghệ thuật này cũng như sự góp phần vào sự vận động, phát triển thể loại tiểu thuyết ở Việt Nam vẫn cần thêm những công trình nghiên cứu chuyên sâu. Đề tài của luận án là một nỗ lực theo hướng này. Thêm nữa, chúng tôi hiểu rằng, thực tiễn sáng tác luôn có sự vận động, đổi mới từ nhận thức, kiếm tìm của tác giả.